“Монгол судлал Беркелейн Их Сургуульд” \эхлэл\

“МОНГОЛ СУДЛАЛ” БЕРКЕЛЕЙН ИХ СУРГУУЛЬД

\эхлэл хэсэг\

Сан-Франциско хотын дэргэдэх Беркелейд байрлах Америктаа төдийгүй дэлхийд нэр хүндтэй -д тооцогдох Калифорнийн Их Сургууль нь “улсын санхүүжилттэй сургууль” гэдгээрээ онцлогтой. Энэ сургууль нь  1868 онд байгуулагдсан бөгөөд одоогийн байдлаар 37581 оюутан сургадгаас бакалаврын зэргээр 27126, мастер, докторын зэргээр 10455 оюутан сурдаг. Сургууль төгсөгчид нь 350 орчим мэргэжлийн зэрэг цол хүртдгээс гадна тус сургуулийн судлаачид багш нараас 72 эрдэмтэд “Нобелийн шагнал” хүртсэн байна.   “US News &  World Report”  сэтгүүлийн 2015 оны судалгаагаар
Беркелей дэх Калифорнийн Их Сургууль нь чансаа болон сургалтын чанараараа дэлхийд 3-т эрэмблэгдсэн төдийгүй “улсын санхүүжилттэй” сургуулиудын  шалгуураар 1-т эрэмблэгдсэн байна. Америкт төдийгүй дэлхийд нэр хүндтэй энэ сургуульд Монгол хэл зааж байсан түүх нь эдүгээ сэргэн “Монгол” хөтөлбөр болон өргөжиж, цаашдаа “Монгол судлалын төв” болон хөгжих төлөвлөгөө боловсруулж байгаа.

* БЕРКЕЛЕЙН ИХ СУРГУУЛЬД Монгол хэл зааж байсан ТҮҮХИЙН ТАЛААР \Эрдэмтэн судлаач Ширчингийн Баатарын яриа\

… Дилав гэгээн нас барахаасаа өмнө Сөнөдийн хошууны “Зараа хийд”-ийн да лам Намжилдоржийг дуудсан байдаг юм. Да лам Намжилдорж нь Дилав гэгээнтэнтэй ихэд дотно байсан төдийгүй Төвдөөр дамжин Энэтхэгт ирж хэвлэлийн жижиг үйлдвэр ажиллуулж байсан юм билээ. Дилав гэгээний оршуулга дээр Беркелейн Их Сургуулийн Монгол хэлний багш Жеймс Боссон, да лам Намжилдоржтой уулзаад Беркелейн Их Сургуульд ажиллахыг санал болгожээ. 1966 оноос да лам Намжилдорж энд ажиллаж байхдаа өөрийн шавь Лувсанхайдав гуайг \өдгөө амьд сэрүүн байгаа\
туслуулахаар авчирчээ. Да лам Намжилдорж гуай энд ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан А.Амарын бичсэн “Монголын хураангуй түүх” номыг гараар бичиж сэргээсэн юм шүү дээ. Тэр номыг Беркелейн Их сургуульд хэвлэснээр нь олон орны их дээд сургуулиудад судлаж байгаа. 1969 онд да лам Намжилдоржийг нас барснаас хойш Ж.Боссон гуай энэ бүх ажлыг хариуцаж үлдсэн. Ж.Боссон гуай манж төвд, монгол хятад хэл зэрэг Алтайн язгуурын бүх хэлийг зааж 1996 он хүртэл энэ тэнхимийг авч явсан
байдаг юм. Тэр үеэс хойш үндсэндээ оюутангүй болсон гэдэг. 1989 он хүртэл Монголын бүх хэвлэлийг захиалж авч байсан байдаг юм, харамсалтай нь 1989 оноос хойш тасалдсан. 2002 онд намайг энд ирэхэд Ц.Уранчимэг энд аспирантурт суралцахаар ирсэн байсан. Урнаа маань энд суралцаж Ph.D хамгаалснаасаа хойш л Беркелейн Их Сургуульд “Монгол судлалын төв” байгуулахаар хөөцөлдөж, уйгагүй зүтгэсэн дээ.

*БЕРКЕЛЕЙН ИХ СУРГУУЛЬД “МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ТӨВ”-ИЙГ БАЙГУУЛАХ ТӨЛӨВЛӨГӨӨ  ба “МОНГОЛ” ХӨТӨЛБӨР \Эрдэмтэн судлаач, урлаг судлалын ухааны доктор Цүлтэмийн Уранчимэгийн яриа\

Беркелейн Их Сургуульд 1935 онд монгол хэл зааж байснаараа Америктаа анхдагч нь. Герман гаралтай Лессинг \Ferdinand Diedrich Lessing\ гэдэг эрдэмтэн монгол хэл зааж байсан юм билээ. 1950 иад оноос монгол номын цуглуулгатай болсон. Лессингээс хойш монгол судлалыг үндсэндээ Жеймс Боссон \James E. Bosson\ гуай авч явсан байдаг. Тэр үедээ хийсэн хэд хэдэн том бүтээлүүд нь “Монгол хэлний толь бичиг” зохиож, А.Амар гуайн “Монголын хураангүй түүх” номыг хэвлүүлсэн зэрэг нь юм. Түүнээс гадна “Монголын эзэнт гүрний түүх”-ийн хичээл заадаг байсан гэдэг. 1996 онд
Жеймс Боссон багшийг тэтгэвэртээ гарахад монгол хэлний сургалт судалгаа үндсэндээ зогссон. Намайг 2002 онд энд сурахаар ирэхэд Монгол сэдэвтэй хичээлүүд бүгд зогсож Монголтой холбоотой юу ч байгаагүй. Тэр үед Калифорнийн Их Сургуульд “Хятад судлал” хүчээ авч “Төвд судлал” албан ёсоор бий болон өргөжиж байлаа. Нэгэнт Монголтой холбоотой шижим тасарсан байсан болохоор би энд оюутан байхаасаа Монголын эрдэмтэд судлаачид, элчин сайдуудыг урьж Монгол руу анхаарал хандуулахыг хичээж байв.

Эхлээд археологич Түмэн гуайг, дараа нь Баяр гуайг урьж авчран лекц уншуулж байсан. Монголын Төрийг төлөөлж, АНУ-д Монгол Улсаас сууж буй элчин сайд Равдангийн Болд гуай энэ сургуульд анхдагч болж 2006 онд ирж байв. Калифорнийн Их Сургуулийн “Зүүн Ази Судлалын Хүрээлэн” -г үүсгэн байгуулсан \Institute of East Asian Studies University of California. Berkeley\ эрдэмтэн улс төр судлаач Роберт Скалапино (1919-2011) 1990-ээд онуудад Монголд очиж, Монголоос улс төр судлаач Сандаг хэмээх эрдэмтэнг урьж авчирсан байдаг юм. Р. Болд гуайн энэ уулзалт Монголын Төрийн зүгээс
Калифорнийн Их Сургуультай “Монгол судлал”-ын талаар хамтын ажиллагаагаа үргэлжлүүлэх “шав”ыг тавьсан юм. Энэ үеэр бас МУИС-ийн захирлаар ажиллаж байсан Ганцог манай сургууль дээр ирж олон салбараар Беркелей-тэй хамтран ажлах уулзалт хийв.

2006 оны Р.Болд гуайн уулзалтын дараа 2007 онд Беркелейн Их Сургуулийн нилээд том бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгчид  орчин цагийн нөхцөл байдлыг судлахаар Монголд очиж байсан юм.  Р.Болд гуайн дараа элчин сайдаар ажиллаж байсан Х.Бэхбат гуай ч энэ сургуульд дээр ирж хамтын ажиллагааны талаар нилээд санаа тавьж байсан. Түүнээс хойш Сан-Францискод нээгдсэн Консулын Газрын консул Н.Анхбаяр, Д.Баярхүү нар ч энэ асуудал дээр анхаарлаа хандуулж олон удаа уулзалт хийж байлаа. Энэ бүх оролдлогууд нь өнөөдөр Беркелейн Их Сургууль дээр “Монгол
судлалын төв”-ийг байгуулах зорилготой “Монгол Хөтөлбөр” (Mongolia Initiative) эхэлсэн суурийг тавьсан юм. Беркелейн Их Сургуулийн судлаачид Монголд багаараа очиж ажиллахдаа “Монгол оронд ардчилал ялсны дараа улстөр, нийгэм, эдийн засгийн хувьд ихэд өөрчлөгдөж дэлхий дахинд нээлттэй болжээ. Ийм учраас Монголыг судлах хэрэгтэй юм” гэсэн шийдвэр гаргасан. Шийдвэр гарсан боловч санхүүжилтийн асуудал нь шийдэгдээгүй. Калифорнийн Их Сургууль нь улсын санхүүжилттэй болохоор санхүүгийн эх үүсвэрийн хувьд хязгаарлалттай байдаг. Тийм
болохоор тэд энэ судалгаанд Монголоос санхүүжилт орж ирэхийг хүлээж байсан гэсэн үг.

2008 онд Беркелейн Их Сургууль дээр АНУ-аас Монголд суугаа элчин сайдаар тухайн үед ажиллаж байсан Жонатан Адлтон гуай ирж уулзалт хийж Монголын талаар судалж бичсэн номоо танилцуулсан юм. Мөн Монголын “Нью-Ком” компани Беркелейн Их Сургуулийн бизнесийн чиглэлийн багш нараас урьж Монголд хичээл заалгаж байв. Энэ бүхэн нь Беркелейд Монголыг сонирхох сонирхлыг бий болгож байгаа хэрэг шүү дээ. 2011 оны 6 сард Монгол Улсын Ерөнхийлэгч Ц.Элбэгдорж -ийг манай сургуулийн захирлууд хүлээн авч уулзалт зохион байгуулсан. Монголын
ардчиллыг 1990-ээд оноос эхлэн судалж ирсэн Беркелейн улс төр судлаач эрдэмтэн доктор Стивэн Фиш зэрэг эрдэмтэд тэр уулзалтанд оролцлоо.
Ерөнхийлэгч Ц.Элбэгдорж энэ уулзалт дээр  “Монгол судлал”-ыг хөгжүүлэх бодлого, чиглэлийн талаар Ерөнхийлэгчийн зарлиг гарсан байгаа гэдгийг тайлбарлаад, “Монгол судлал”-ыг төрөөс дэмжинэ” гэдгээ хэлсэн. Энэ уулзалт бас их нөлөөлсөн.

2013 оны 3 сард “Монгол” гэсэн нэртэй судалгааны хөтөлбөр боловсрогдож үйл ажиллагааны шатлалаа гаргасан юм. Энэ хөтөлбрөө Консул Н.Анхбаяраар дамжуулан Монголын БСШУЯ руу илгээсэн боловч ямар ч хариу ирээгүй. Тэр хавар 5 сард нь Беркелейн Гадаад Харилцаа хамтын ажиллагааг хариуцсан захирал Давид Жэү бид 2 хамтдаа Монголд очиж БСШУ ны сайдтай уулзах гэж хичээсэн боловч амжилт олоогүй. Дэд сайд Ургамалцэцэг биднийг хүлээж авч “Та нар яг цагаа олж ирлээ. “Монгол судлалыг дэмжих сан” байгуулагдаж үйл ажиллагаагаа эхлүүлэх гэж
байхад та нар маш хэрэгтэй төсөл санал болголоо” хэмээн талархаж байв. УИХ-ын Байнгын Хороо, БСШУЯ, ГХЯ зэрэг олон газруудтай уулзалт хийж өөрсдийн төсөл саналаа танилцуулж байсан. Харамсалтай нь зарим хүмүүс Беркелейн Их Сургуулийн талаар ямар ч ойлголтгүй байв. Дор бүрнээ “дэмжинэ” гэж амлах авч буцаад ирсэн хойно ямар ч хариу ирдэггүй. Тэгээд тэр жилийн 7 сард Давид Жэү захирал, миний бие, Беркелейн Түвд судлал, урлаг судлалын хэд хэдэн ахмад багш нар хамтран Монголд очиж энэ асуудлаар бас хүмүүстэй уулзсан юм. Монголд
суугаа АНУ-ын Элчин Сайд хатагтай Пайпэр Кэмбэл бидний уйл ажиллагааг маш их дэмжиж Беркелейн Их Сургуулиас хэрэгжүүлэхээр БСШУЯ -д илгээсэн “Монгол” Хөтөлбөрийг дэмжих Элчин Сайдын хүлээн авалт зохион байгуулж олон хүмүүсийг урьсан боловч БСШУЯ-аас ганц ч хүн ирээгүй тул үндсэндээ бид итгэл алдарч цөхөрч байлаа.

2014 оны 4 сард УИХ-ын гишүүн M.Батчимэг Станфордын Их Сургуульд дээр ажлаар ирсэн байхад нь бид уулзаж энэ төслийн талаар танилцуулсан. М.Батчимэг гишүүн “За би энэ асуудлыг анхааралдаа авлаа” гэж л хэлсэн. 2014 оны 12 сард М.Батчимэг гишүүн энэ асуудлыг “шийдэж”, эхний жилийн санхүүжилтийн төсөв батлагдсан талаар надад мэдэгдлээ. Санхүүжилт нь шийдэгдэж эхэлсэн учраас л Беркелей дэх Калифорнийн Их Сургуулийн Монгол судлалын үйл ажиллагаа эхэлж, цаашдаа “Монгол судлалын төв”-тэй болох зорилгоо үргэлжлүүлэх боломжтой болж байгаа
хэрэг. Өнөөдөр Беркелейн Их Сургууль дээр “Монгол судлалын Төв” байгуулах зорилготой Монгол хөтөлбөр (Mongolia Initiative) үйл ажиллагаагаа эхлэхэд УИХ-ын гишүүн М.Батчимэгийн дэмжлэг, туслалцаа маш их үүрэг гүйцэтгэсэнд бид чин сэтгэлээсээ талархаж байна.

\үргэлжлэл бий\

Share Your Thoughts