Орчин цагийн Монгол- нэгэн зууны товчоон” Олон улсын ЭШ-ний 5-р бага хурал

bagahural
5 сарын 6, 7-ны өдрүүдэд Монгол Улсаас АНУ-д суугаа ЭСЯ-ны байранд, АНУ-дахь Монгол Улсын Элчин Сайдын Яам, Монгол Соёлын Төв хамтран зохион байгуулж, жил бүр уламжлал болгон явагддаг “Мoнгол Судлалын 5-р бага хурал” болж өнгөрлөө. Энэхүү арга хэмжээ санаачлагдан зохион байгуулагдаж эхэлснээс хойш жил бүр өргөжин, улам улмаар хүрээгээ тэлсээр өдгөө “олон улсын” хэмжээнд хүрч байгаа нь энэ. Энэ жилийн бага хуралд нийтдээ 18 илтгэлийг монгол, америк, өвөрмонгол, буриадын эрдэмтэд болон оролцогчид тавьж хэлэлцүүлсэн нь нилээд сонирхолтойгоор барахгүй үр дүнтэй боллоо. Аливаа ажлыг эхлээд, уйгагүй зүтгэж, зөв арга замыг олж ажил хэрэг болгохыг хичээх нь ямар сайн үр дүнд хүргэж болдогийг энэ бага хурлыг санаачлан зохион байгуулж байгаа 2 байгууллага нотлов.
Бага хурлын энэ жилийн илтгэлүүд нь Монголчууд өөрсдийн тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оны хувьсгалаас өдгөө хүртэлх хугацааны Монголын тусгаар тогтнолтой холбоотой олон асуудлыг хөндөж хэлэлцүүлсэн нь, өөр хоорондоо уялдаа холбоотой, нэгэн цогц асуудал болж хувирсан нь илүү анхаарал татаж байв. Миний хувьд ажилтай байсан болохоор эхний өдрийн хуралдаанд сууж амжаагүй болохоор 2 дахь өдрийн хуралдааны талаар арай дэлгэрэнгүй мэдээллийг өгч байна.
Эхний өдрийн хуралдаанд
1. Гомбын Гэрэлмаа /Улаанбаатар Дээд Сургуулийн Монгол Судлалын Тэнхимийн багш. докторант/     “Таван хошуу малтай холбоотой зүйр сэцэн үгэн дэх “хүнчлэх” монгол сэтгэлгээний онцлог”  нэртэй илтгэл тавьж хэлэлцүүлжээ.
Tэрээр илтгэлдээ Монголын зүйр сэцэн үгүүдийг
-АДУУ-ХҮН гэсэн харьцаанд
-ТЭМЭЭ-ХҮН  гэсэн харьцаанд
-ҮХЭР-ХҮН гэсэн харьцаанд
-ХОНъ-ХҮН гэсэн харьцаанд
-ЯМАА-ХҮН гэсэн харьцаанд гэж ангилан өөрийн ажиглалт дээр тулгуурлан, жишиж тайлбарласан нь их ч сонирхолтой байв.
2. Сун Мин /University of Mariland, Ph.D/
“Мusical Style, Lircal Meaning and Categorization: A Study  of Classfiers in Urtyn Duu”
Mонголын уртын дууг олон жил судалж, саяхан энэ сэдвээрээ Ph.D хамгаалсан тэрээр Монголын уртын дууны талаар илтгэл тавьжээ.
3. Баасанжавын Эрдэнэбат /Гэвш лам, Гандантэгчилэн хийд/
“Хийморийн санг шашин, хэл утгын талаас нь задлан шинжлэх нь”
Монголчууд алс газар одохдоо, алив үйлсээ бүтээхдээ ихэвчлэн уншуулдаг “хийморийн сан” хэмээх уншлагыг үг бүрээр нь задлан тайлбарлаж ярьсан нь их ч сонирхолтой байв.
4. Susan Meinheit  /mongolian and Tibetan Specialist, Library of Cngress/
” William Woodville Rockhill and the 13 th Dalai Lama
Жил бүрийн монгол судлалын хуралд оролцогчид Конгрессийн номын санд зочилж Азийн номын хэсгийн монгол номын тасгаар зочилдог. Хадагтай Сусан энэ салбрыг хариуцдаг болохоор монголчуудын нилээд сайн танил, бас дотны нь хүн. Тэрээр энэ жил илтгэл тавьж энэ бага хуралд оролцжээ.
.Харин үдээс хойшхи хуралдаанд Монгол Соёлын төвийн тэргүүн доктор М.Саруул-Эрдэнэ “Монгол бичиг 21-р зуунд” нэртэй илтгэл тавьж хэлэлцүүлсний дараа, уламжлал ёсоороо Конгрессийн номын санд зочилж, Азийн танхим болон монгол номын цуглуулгатай танилцсан байна..
bagahural
Хоёр дахь өдрийн хуралдаан
1. Пүрэвсүрэнгийн Дэлгэржаргал /МУИС-ийн түүхийн  тэнхимийн эрхлэгч, доктор/
“Хятад сурвалж бичиг дахь эртний нүүдэлчид: ойлголт, төсөөлөл”
-Эртний Хятадын сурвалж бичгүүдэд нүүдэлчдийн тухай өгүүлсэн олон баримтуудыг дурдаад Монголчуудыг УЛС гэж үздэггүй байсан тухай өгүүлнэ билээ. Хэдхэн шавар барилгатай суурин амьдралын хэмнэл, байнга нүүдэллэн амьдардаг байсан монголчуудын тухай ойлголт төсөөллийн талаар сонирхолтой илтгэл тавьж хэлэлцүүллээ.
2. Юндэнбатын Болдбаатар “ШУТИС-ийн профессорын багийн ахлагч, доктор/
“Монголын эртний нүүдэлчдийн бэлэгдэл зүй 21-р зуунд: Улаан өнгөний семантик/
-Бага насандаа “Бүхий олон багачууд”-ыг дуулж, хувьсгалын гал улаан бүч зүүж өссөн тэрээр “ариун улаан цусандаа ардын хувьсгалыг шингээж” байсан цаг үеийн тухай нилээд хөгжилтэйгээр өгүүлсэн. Улаан өнгө хувьсгалыг бэлэгддэг хэдий ч нүүдэлчин Монголчуудын хувьд дайн тулааны ялалт болон гоо үзэсгэлэн, эр зориг, өөдрөг тэмүүллийг бэлэгддэг байсан тухай өгүүлээд, улаан өнгө амьдралын бэлэгдэл байсан гэж нотолно билээ.
3. Дамдинсүрэнгийн Энхжаргал /МУИС-ийн Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургуулийн багш/
“1911 оны хувьсгал” -нэр томьёоны тухай
-1911 оны монголчуудын тусгаар тогтнолоо эргүүлж авч тунхагласан тухай өгүүлэхдээ “үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн”, “хувьсгал” гэдэг нэр томьёоны тухай сонирхолтой гаргалгаа гаргажээ. Энэ явцдаа тэрээр хувьсгалын тухай, түүний бодит үр дагаврын тухай олон улсын жишиг дээр өөрийн судалгаагаа тайлбарласан. 1911 оны үйл явцыг, эрх чөлөө тугаар тогтнолоо эргүүлж авч тунхагласан “элит”-үүдийн хөдөлгөөн нь, хувьсгалт үр дүнд хүрсэн байх магадлалтай хэмээн өөрийн бодлоо илэрхийллээ. Ямартай ч “хувьсгал” гэдэг нэршилд тэрээр эргэлзэж буй юм билээ.
4. Цэвэгжавын Дагиймаа /Улаанбаатар ИС-ийн англи хэлний тэнхимийн эрхлэгч. доктор/
Аюурзаны Самбуу /Угсаатны зүйч/
“Шинэ монгол Улсыг тусгаар тогтнуулах, үндсийг тавихад эрдэмтэн Жамсрангийн Цэвээний оруулсан хувь нэмэр”
-Монгол Улсыг тусгаар тогтносон 1911 оноос Монголын төрд зүтгэж байсан их бичгийн хүн, нэрт эрдэмтэн Ж.Цэвээний тухай олон сонирхолтой баримтуудыг бидэнд үзүүлж тайлбарлалаа. Агийн буриад гаралтай тэрээр Монголын анхны ШУ-ны хүрээлэнг байгуулсан, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн гар нооргийг хийж байсан, 1913 оны 3 сарын 6 нд “шинэ толь” нэртэй анхны сонинг гаргаж байсан төдийгүй МАХН-ын мөрийн хөтөлбөрийг ч зохиож байсан аж. Монгол Улсын гадаад харилцааны хүрээнд болсон олон ч гэрээ хэлэлцээрт орчуулагчаар ажиллаж байсан энэ нэрт эрдэмтний 130 жилийн ой энэ жил тохиох гэж буй гэнэ.
5. Бугатын Алтангэрэл /Монгол Улсын Элчин Сайдын Яам/
“Mонголын дипломат албаны түүх”
-Moнголын дипломат алба буюу Гадаад Яам нь1911 оны 12 сарын 29 нд байгуулагдсан тухай өгүүлээд энэ 100 жилийн хугацаанд энэ албанд ажилласан 3 үеийнхний тухай сонирхолтой баримтыг гаргаж тавилаа.  -Эрдэнэ жонон ван  Ширнэндамдин    1921 онд
-СнЗ-ийн 1-р орлогч дарга С.Лувсан     1961 онд
-ГХЯны сайд байсан Эрдэнэчүлүүн      2001 онд  тус тус Монголын дипломат албыг удирдаж байжээ. Гэхдээ энэ хүмүүсийн алба хашсан хугацаань 40 жилийн давтамжтай байсан тухай өөрийн ажиглалтаа бусадтай хуваалцлаа.
6. Цэндийн Гантулга /МУБИС-ийн түүхийн тэнхимийн эрхлэгч, доктор, профессор/
“Шинэ эргэлтийн бодлогын үед дэх Монголын тусгаар тогтнолын олз, гарз”
-Аливаа улс орны хөгжилд алдаа оноо байдагтай адил, олз гарз байдаг тухай өгүүлээд Монголын түүхэн дэх 1930-1940 оны хооронд болсон “шинэ эргэлт”-ийн тухай нилээд нухацтай авч тайлбарлав. Хэлмэгдүүлэлт, дүрвэлт, бичиг үсгийн компанит ажил, Халхын голын дайн, ЗХУ-ын болон Хятадын гадаад бодлогын золиос болж байсан тухай олон ч баримт дурдаад, ямар ч муу зүйл тохиолдож байсан ч байдал эцэстээ монголчуудад ашигтайгаар эргэж байсан тухай ярилаа. Энэ бол Монгол Улсын тусгаар тогтнол юм гэж тэрээр нотолсон.
7. Чунтын Болдбаатар /МУБИС-ийн түүхийн ухааны профессор/
Доржжүгдэрийн Мөнх- Очир /Монголын Үндэсний Аюулгүй Байдлын зөвлөл/
“Дэлхийн дайны тухай, Mонголын оролцоо”
-Шударга дайн” гэж байдаг тухай тэрээр дурдаад  Дэлхийн 1, 2 -р дайны тухай өгүүлсэн юм. Дэлхийн дайны түүхэнд Монгол Улсын оролцсон тухай дурдаад өөрийн үзэл бодлоо хуваалцлаа. Дэлхийн 2-р дайн 1939 оны Халхын голын байлдаанаас эхлээд 1945 оны чөлөөлөх дайнаар дууссан гэж үзэж болох тухай сонирхолтой гаргалгааг хэлнэ билээ. Түүнчлэн хүйтэн дайн болон терроризмын эсрэг дайны тухай өөрийн бодлоо тайлбарласан.
8. Нямхүүгийн Одхүү /МУБИС-ийн докторант/
Баатарын Эрдэнэцэцэг /Үндэсний Түүхийн музеи/
“20-р зууны Монголын нийгэм соёлын өөрчлөлт, бичиг үсгийн реформын үр дүн, зөрчил”
-Үндэсний монгол бичигтэй байсан монголчуудыг албадан хэлбрээр латин болон крилл бичигт шилжүүлсэн явцын тухай яриад үүний сайн муу үр дагаврын тухай өөрсдийн бодлоо хуваалцлаа. Худам монгол бичгийг төрийн албан бичиг болгох хэд хэдэн оролдлогын тухай ч ярьсан.
9. Сосорбарамын Энхцэцэг /МУИС-ийн ОУХ-ны сургуулийн багш/
“Нөөц баялгийн хараал ба Монгол Улсын хөгжил”
-Өдгөө дээр дооргүй уул уурхайгаар амьсгалан, амьсгаадан тэвдэж байгаа Монголын тухай, нөөц баялгийг хэрхэн зөв ооновчтой ашиглаж болох тухай маш дэлгэрэнгүй судалгаан дээр илтгэлээ тавьсан.   -Эдийн засгийн тогтворгүй байдал  /Голланд өвчин/
– Авилгал хээл хахуулын талаар
-Хөрөнгө оруулалтын бодлого
-Хүн амын боловсролын өсөлт гэж ангилан тухай бүрд нь тайлбарлан ярилаа. Эцэст нь тэрээр баялгийг зөв үр дүнтэй ашиглах Төрийн бодлого буюу зөв менежментийн талаар онцлон дурдсан юм. Тэрээр энэ талаарх бусад орнуудын алдаа оноо болон сургамжаас ч өгүүлсэн.
10. Alicia Campi  /President of Mongolia Society, Ph.D/
” Establishing New Trade and Economic Pattern in Democritic Era -the Implications for Mongolia
-Монголчуудад хамгийн элэгсэг ойр дотно хандаж, дэмжиж байдаг тэрээр Ардчиллын үеийн Монголын худалдаа эдийн засгийн шинэ хандлагын талаар өөрийн бодлоо илэрхийллээ.
11. Andrew Colwell /M.A Wesleyen University/
“Creating Musical Encounter in mongolia: Hov Cultural Producers are Introducing Mongol Urlag to the World”
-Ховд аймгийн Чандмань сумаас гаралтай өдгөө Герман улсад амьдарч уран бүтээлээ хийж байгаа хөөмийч Хосоогийн тухай тэрээр нилээд олон зургууд болон баримттайгаар ярилаа.
12. Хотал овогт Лодойгийн Дугаржав /ИнтерМонгол Networк-ийг үүсгэн байгуулагч/
“Гадаадын харьяан дахь Монголчууд ба Монгол улсын хөгжил”
-Өвөр Монгол гаралтай тэрээр үндсэн Монголчуудаас гадна гадаадын Монголчуудын талаарх өөрийн бодлоо хуваалцлаа. Барагцаа тоогоор 9 сая орчим гадаад Монголчууд байдаг тухай дурдаад тэдний талаар Монголын төрийн бодлого байх ёстой гэж үзэж байгаагаа илэрхийлсэн. Улс орноо өргөжин хөгжих хэрээр гадаадад байгаа Монголчуудаа эх орондоо нэгтгэх бодлогыг боловсруулж амжилттай хэрэгжүүлж байгаа Изриаль болон Казахстанаар жишээ авч ярив. Өнөөгийн Монгол орон бусад Монголчуудынхаа хувь заяаг золиослон байж тусгаар тогтнолоо авч үлдсэнийг тэрээр шулуухан бидэнд санууллаа.
13. Буриад Улсаас ирсэн илтгэгч 1913 онд ОХУ-ын Санкт-Петрбург хотод хийд байгуулан амьдарч байгаад Буриадын Ивэлгийн хийдэд суурьшсан Итгэлт хамбын тухай сонирхолтой илтгэл тавилаа. Өдгөө дэлхий нийтийн анхаарлыг татаад байгаа Итгэлт хамбын шарилын тухай, түүний амьдралаас сэдэвлэн гаргасан үзэсгэлэнгүүдийнхээ тухай ярьж бидэнд баримтат кино үзүүлсэн юм.
Энэ удаагийн бага хурлын тухай зохион байгуулагч доктор М.Саруул-Эрдэнэ “Бүх илтгэлүүдийг нэгтгэн авч үзвэл Монголын тусгаар тогтнолын тухай сэдвүүд нь өөр хоорондоо уаялдан холбогдсоор, уул уурхайн баялгийн асуудалд дээр анхааруулга болон тогтлоо” хэмээн дүгнэсэн юм. Бага хурлын төгсгөлд Элчин сайд Х.Бэхбат  “энэхүү хуралд сэтгэл хангалуун байгаа тухай”-гаа яриад ирэх жилийн бага хурал бүр ч илүү өргөн хүрээтэй сэдвийг хамарч илүү олон хүмүүс оролцоно гэдэгт итгэж байгаагаа илэрхийллээ.
Энэ бага хуралд Монголоос зорьж ирж оролцсон эрдэмтэдийн 3 нь МУИС, МУБИС, ШУТИС-ийн тэнхимийн эрхлэгч доктор цолтой хүмүүс байгаа нь хурлын чанар чансааг илтгэх аж. Цаг агаарын таагүй байдлаас болж онгоц саатсан хэдий ч 3 хоногийн бэрхшээлийг шүд зуун давж, онгоцноос буунгуутаа шууд ирж хуралд илтгэл тавьсан Ю. Болдбаатар, Д.Мөнх- Очир нарын эр зориг, хичээл зүтгэлийг үнэлэхгүй байхын аргагүй.
Энэ бага хурлыг зохион байгуулж, хамаг л арын ажлыг амжуулдаг Монгол Соёлын Төвийн хэдэн бүсгүйчүүдийн бэлтгэсэн хоол унд жилээс жилд улам ч амтлаг болж байгаа төдийгүй жилд нэгэн удаа энэ завшаанд эдний гарын хоолыг амталдаг хүмүүсийн тоо олширсоор буй гэнэ. Энэ жилийн хурлыг эртнээс төлөвлөн нэгэн баг болж ажилласан М.Саруул-Эрдэнэ, Б.Алтангэрэл, Д.Мөнх- Очир нарт хуралд оролцогсод талархал илэрхийллээ.
Мэдээж хуралд оролцогсод бие биетэйгээ танилцан, найз нөхөд болцгоож, санал бодлоо чөлөөтэй солилцож байсан төдийгүй бяцxан дуу хуур ч хөгжөөгөөд амжсан. Монгол сургуулийн багш Жаргал шүлэг уншиж олны цөсийг хөөргөөд өгсөн.  Дуучин Саран болон Улаанбаатар Дээд Сургуулийн багш Д.Энхжаргал,  Г.Гэрэлмаа нарын дуулсан дуунууд хүмүүст ихэд таалагдаж, уаяхан заримынх нь нүдийг ч чийглэсэн дээ. Зарим хүмүүс “Улаанбаатар Дээд Сургууль” багш нараа сонгож авахдаа урлагийн үзлэг явуулж байж сонгож авдаг юм болов уу? ” гэлцэн сонирхож байна билээ.
Улсын наадам шиг жил жилдээ олон хүний хүсэн хүлээдэг арга хэмжээ болж буй “Монгол судлалын бага хурал” олон ч залуус болон эрдэмтдийн оюуны чадлаа сорьж, нэгэн зорилгын төлөө дуу хоолойгоо нэгтгэх сайхан боломж болон өргөжиж байна. Үүний төлөө АНУ-д суугаа Монгол Улсын ЭСЯ, Монгол Соёлын Төвийн хамт олонд гүн талархал илэрхийлье.
МОНГОЛ ЗАЛУУСЫН ОЮУНЫ МЭЛМИЙ ТУНГАЛАГ БАЙГ!
Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2011-05-08

Share Your Thoughts