“САВАЛГААТАЙ” СЭТГЭЛГЭЭ \цөөхөн жишээ\

Сайн муу үйлдлүүд, сайхан муухай төрх холилдож байдаг энэ амьдралд тохиолдож байгаа үзэгдлүүдийг заавал харьцуулж “голч”-ийг нь олж ойлгож байх хэрэгтэй байдаг. Алив юмс үзэгдлийн сайн хийгээд муу тал нь юу болохыг харьцуулж, олон талаас харж дүгнэж байх нь хүмүүсийн оюун сэтгэлгээг задалж, алив зүйлд бодитой бас уужуу, ууч сэтгэлээр хандахад сургана. Нөгөө талаасаа хувь хүний амьдрал хийгээд ертөнцийг үзэх үзэх хандлага болоод төлөвшилд ч сайнаар нөлөөлдөг. Ер нь байна шүү дээ! Туйлын сайн, хязгааргүй муу зүйл гэж
байдаггүй. Сайн нь давамгай, эсвэл муу давамгай байна уу? гэдгээс л бид сайн муугийн хэмжүүрээр дэнсэлдэг юм шүү дээ. Үл нуршин өгүүлэх нь:
“ҮНЭГҮЙ ЮМАНД НУГАСГҮЙ ДУРТАЙ БИД”
Өнгөрсөн 7 хоногт оёдлын чиглэлээр Монголдоо үйл ажиллагаа явуулдаг Exclusive брендийн дэлгүүрийн эзэн Г.Майцэцэгийн 150 гаруй сая төгрөгийн бүтээгдэхүүн ээ “үнэгүй” тараах гэсэн оролдлого бөөн шуугиан дэгдээв. Би Г.Майцэцэгийн “Цензургүй яриа” нэвтрүүлэгт оролцож байсан дугаарыг сонирхож үзсэн төдийгүй, энэ талаар санал солилцож 2 удаа утсаар ярьж байсан юм. Буруу зөрүү ч байж магадгүй, миний авсан ойлголт гэвэл:
-Хан -Уул дуургийн татварын байцаагч Exclusive компани дээр шалгалт хийж 150 сая орчим төгрөгийн торгууль тавьжээ. \Эхлээд 350 сая орчим төгрөг байсан юм билээ\ Мэдээж энэ нь Монголд мөрдөгдөж байгаа одоогийн хууль дүрэм журмаар тодорхой үндэслэлтэй байх. Гэхдээ энэ төлбрийг төлөх эсэх талаарх маргаан нь даамжирч, хоорондоо “зохицох” боломжгүй байдалд хүрсэн учраас Exclusive компаны дансыг татварын байцаагчийн шаардлагаар хаажээ. Данс хаагдсан тохиолдолд энэ компаны үйл ажиллагаа зогсч, гадаад дотоод түншүүд, харилцагчидийн хувьд
“найдваргүй” үнэлэлтэд хүрнэ. Энэ бол шууд утгаараа бизнесийг “хорлож” буй үйлдэл.
-Татварын байцаагчид аж ахуйн нэгж, албан байгууллагуудад шалгалт хийж зөрчил илрүүлж торгууль тавьж, торгуулийг нь төлүүлсэн нөхцөлд уг орлогын мөнгөн дүнгийн 10 %-иар урамшуулал хүртдэг “заншилтай” юм уу даа. Хэрэв тийм дүрэм журамтай бол татварын байцаагчид үндсэн цалингаасаа гадна “нэмэлт” олж болох орлогондоо илүү анхаарал тавих болно. Хууль дүрэм журмаа ухамсартайгаар ягштал биелүүлж сураагүй монголчуудын хувьд “хайгаад байвал буруутгах шалтаг заавал олддог”. Дүрэм журмаа дагаж мөрддөггүй “аргалж” болдог бизнесийн
орчин нь татварын байцаагчдаа дүрэм журмаас гадуур хоорондоо зохицоод “авилгал” авч өгөх үйлдлэл рүү түлхэж байгаа хэрэг юм. Ийм тохиолдолд татварын байцаагчийг буруутгах хэцүү, зөвтгөх ч бас хэцүү.  Тогтолцоо нь ийм болохоор.
Одоо асуудлын сайн муу талуудыг харьцуулж үзье. Сайн тал нь гэвэл:
-Г.Майцэцэг энэ асуудалд шударгаар хандахыг хүссэн байж болох. Польшид сурч бас бизнес хийж байсны хувьд тэрээр энэ тогтолцооны эсрэг байсан хэрэг. Тэрээр авилгалд боломж олгож байгаа татварын тогтолцооны эсрэг дуугарч эхэлсэн анхны бизнесмэн эмэгтэй. “Цензургүй яриа” нэвтрүүлэгт оролцож энэ талаар зоригтой хэлж эхэлснээр нь би түүнийг үнэлж байгаа юм. \Жич: “Цензургүй яриа” нэвтрүүлгийг хөтөлдөг Мөнхбаясгаланг энэ асуудлаар байцаасан гэсэн, аймшигтай байгаа биз\ Татварын дарангуйлал, олон нийтийн “хэл амнаас” айгаад “За
яршиг” хэмээн төвөгшөөж, татварын байцаагчтайгаа хувиараа тохироод, “аргалаад” явж байгаа олон бизнесмэнүүд байгаа, нууцгүй дээ. Энэ нь авилгалын “аалзны тор” ыг бид өөрсдөө хамтдаа сүлжиж байгаагийн жишээ.
-Татварын байцаагч нь түүний эсрэг “харж байгаарай, хэн нь чадахаа үзнээ” гэж шүүхэд хандан “эрүүгийн хэрэг” үүсгэснээр байдал улам хурцадсан. 9 сарын 5 нд Польшид салбар дэлгүүрээ нээх гэж байсан түүнд “гэмт хэргийн шинжтэй эрүүгийн хэрэг” үүсгэснээр гадагшаа явах эрхийг нь хязгаарлаж, түүний бизнест 2 дахь удаагаа саад тавьжээ. Харин Г.Майцэцэг өөрийн тэмцлээ үргэлжлүүлэн, компанид нь тавьсан 150 сая төгрөгийн хэмжээний барааг олон нийтэд “үнэгүй” тараахаар зарлаж эсэргүүцлээ илэрхийлсэн байж болох. Магадгүй тэрээр энэ
хэрийн үнэлгээтэй бүтээгдэхүүнээ олон нийтэд “тарааж”, татварын ийм дарамтын эсрэг хамтдаа эсэргүүцэхийг уриална гэж тооцоолжээ. Олон нийтийн анхаарлыг энэ асуудалд хандуулах гэсэн түүний оролдлогыг би зөв гэж харж байгаа юм.
-Хэдийгээр олон нийт өнөөдөр түүнийг буруутгаж байгаа ч, Монголд ийм компани үйл ажиллагаагаа явуулдаг гэдгийг, татварын асуудлаас болж “дампуурах” байдалд хүрээд байгааг,  үндэсний үйлдвэрлэл жижиг дунд бизнесийн хөгжилд бэрхшээл саад учирч байгаа талаар бага сага мэдээлэл авч байна. Энэ бол бага зүйл биш. Зарим нь “Сүртэй ш дээ. Хаа сайгүй ийм л байгаа юм чинь татварын байцаагчдаа хэдэн төгрөг өгөөд явахгүй, арчаагүй гэдэг нь” гэж бодож ярьж л байгаа. Нөгөө нэг хэсэг нь “Нээрээ тийм л муухай тогтолцоо байгаа нь үнэн л дээ.
Гэхдээ яалтай ч билээ, энэ хүүхэн ч сүйрч дуусах байх даа” хэмээн өрөвдөнгүй бодож ярьж байгаа. Төрийн зүгээс “Жижиг дунд бизнесийг дэмжинэ” гэж тунхагладаг атлаа, байдал нь бодитоор ийм байгааг анзаарсан Ерөнхий сайд түүнийг хүлээж авч уулзсан байна. Энэ оролдлогоороо Г.Майцэцэг санаа бодлоо төрд хүргэж чадлаа, бас олон хүмүүсийн анхаарлыг энэ зүгт хандуулж чадлаа. Би лав түүнд талархаж байна.
Харин муу тал нь гэвэл:
-Монголд бизнес эрхлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид өөрсдийн сайн дураар татвараа  төлдөггүй, заавал албадлага, дарамтын дор татвараа төлдөг, бас “зувчуулдаг” үйлдэлд ууссан Exclusive компаныхан татвар төлөлтийн зөрчил гаргасан  байна. Тогтолцооны буруу байсан ч анхнаасаа ухамсартайгаар “үлгэр жишээ” байхыг хичээсэн бол ийм их төлбөр тавигдах байсан уу? Нөгөө талаасаа Монголд бизнес хийж байгаа бол Польшид хийж байгаагаасаа ялгаагүй хууль дүрмийг сайн судлах хэрэгтэй л байх. Одоо үүсээд байгаа энэ асуудлаа нилээд эртнээс
тавих боломж байсан байх.  Гадаадад олон жил ажиллаж амьдарч байгаад Монголдоо очсон монголчууд, монголдоо ажиллаж амьдарч байгаа монголчуудын хооронд гардаг сэтгэлгээний зөрүү нөлөөлсөн байж болох.
-150 сая төгрөгийн барааг яагаад олон нийтэд үнэгүй тараах болсон тухайгаа хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр олон нийтэд тайлбарлаж, тэдний саналыг сонсох гэж оролдсон бол эерэг байж болох байсан болов уу? “Үнэгүй” юм гэдгийн цаана ямар “хор уршиг” оршиж байдгийг тэрээр тооцоогүй байж болох юм. Олон мянган хүмүүс цуглаад түрээслэж байсан дэлгүүрийнх нь хаалгыг эвдэж, эмх замбараагүй байдал үүсгэхэд хэн ч энэ шийдвэрээсээ татгалзах болно. Урьдчилж сайн тооцоолоогүйгээс үүссэн замбараагүй байдлын талаар дараа нь мянгантаа
учирлавч, бухимдсан олон нийт огт сонсдоггүй, бас хүлээж авдаггүйг тэрээр тооцож чадсангүй. Одоо олон нийт түүнийг харааж зүхэж, энэ ертөнцийн хамгийн адгийн хүнээр тодруулан шүүмжилж байгаа нь монголчууд бидний савалгаатай сэтгэлийн илрэл юм.
Миний хувийн дүгнэлт:
-Хэдийгээр гадаадад амьдарч ажиллаж бизнесийн зах зээл дээр амжилт гаргаж эхэлж байгаа монголчуудаа Монголын төр “Монголдоо ирж ажиллаач” хэмээн урьж санал болгож байгаа ч, бизнес эрхлэх олон улсын жишиг болсон тогтолцоо Монголд бий болж чадаагүй байна. Яг үнэндээ ийм оролдлогууд дээр “мөнгө хийх” гэсэн Монголын төрийн албан хаагчдын бүхэл бүтэн систем бий болжээ. Тэдний ийм боломжуудыг хууль дүрэм хурмаар баталгаажуулсан болохоор тэднийг буруутгах, зөвтгөх амаргүй.
-Жижиг дунд бизнес хөгжүүлэхийг уриалж байгаа Монголын төрд:
1. Жижиг дунд бизнес эрхлэхийг хүсч байгаа хүнд зөвшөөрөл олгохдоо ямар ч “хүнд суртал” үгүйгээр хандах.
2. Жижиг дунд бизнес эрхэлж байгаа хүмүүс өөрсдийн үйлчлүүлэгчээ олохдоо -харилцаа, -үйлчилгээний чанар” дээр тулгуурлах зарчмыг анзаарч тэдэнд боломж олгох. Төр зээл олгодог биш, төслүүдийг нь судалж банкууд өөрсдөө эрсдлээ хариуцан зээл олгодог тогтолцоог бий болгох.
3. Жижиг дунд бизнес эрхэлж байгаа бизнесмэнүүд болон хувь хүмүүс албадлагаар бус өөрсдийн ухамсраар татвараа төлдөг эрүүл саруул тогтолцоог бий болгох хэрэгтэй байнаа. Татвар төлөх нь өөрт нь болоод бусад хүмүүс, цаашлаад энэ нийгэмд ямар ач тустай болох талаар олон нийтэд ойлгуулж ухамсарлуулах шаардлагатай. Ийм байдлаар татвар, даатгалын тогтолцоогоо өөрчлөх цаг болжээ.
-Exclusive компаны их хэмжээний бүтээгдэхүүнээ “үнэгүй” тараах гэсэн оролдлого амжилтгүй болсны уршгаар олон нийтийн дунд үүссэн сэтгэлзүйн бухимдал нь, 2016 оны сонгуулийн үеэр хүмүүст хэдийчинээн “үнэгүй” юм тараах тусам төдийчинээн дэмжлэг авах боломжийг улстөрчдэд мэдрүүллээ, харамсалтай. Бид материаллаг зүйлийн шуналаасаа болж оюун санааны ямар их ядууралд орж байгааг энэ үйлдэл харууллаа. Бид алив зүйлийн цаад мөн чанарыг олон талаас нь эргэцүүлж дүгнэхийн оронд энэ нийгэмд бухимдал үүсгэн сайн ч бай, муу ч бай, өөрт нь
үнэгүй юм өгөөгүйн төлөө өрөөл бусдыг харааж зүхэх хандлагатай болжээ. Үүнийг далдаас “өдөөн турхирч” байгаа улстөрийн, бизнесийн бүлэглэлүүд ч бий болжээ.
УЧИРЛАЛ:
…Н.Энхбаярыг буруутгаж “ял” авахад харааж байсан олон хүмүүс, “уучлуулаад”, өнөөдөр хүмүүстэй уулзаж ярилцаж явахад нь гутлыг нь долоох шахан зусардаж байна. Бараг л “Монголын минь аврал, Чингис хааны залгамж халаа” шахуу магтан дуулах болж. “Өршөөлийн хууль”-ийн хоригоос шалтгаалан “өршөөгдөхгүй” аваас араас нь “шороо цацах” биз. “Нүүрс” хөтөлбөрийн хэрэгжилтээс болж буруутгагдан шүүгдэж байгаа Л.Гансүх нарын шүүх хурлыг “Eagle” ТВ олон нийтэд шууд дамжуулснаас үүдэлтэй нийгэм даяараа “хэлмэгдүүлэлт”-ийн тухай ярьж, өрөвдөн
хайрлахын их давалгаа үүслээ. Энэ бүхний ард Монголын хуулийг хэрэгжүүлж байдаг шүүх, прокурор, АТГ-ын арчаагүй төрх харагдаж байна. Энэ бол Монголын өнөөгийн улстөрчдийн бий болгосон, хэзээ мөдгүй нурж унах “цаасан тогтолцоо”. Харин бид үзэн ядахаараа харааж зүхээд, өрөвдөхөөрөө уйлж хайлаад байж болохгүй биз дээ?
Үзэн ядаж хараахаас өрөвдөж хайрлан уйлах хүртэл их орон зай бий. Энэ орон зайд харьцуулалт ухаарал, сайн муугийн тэнцүүлэлт, ойлгохыг хичээх оролдлого, өөрийнхөөрөө дүгнэж бусадтай мэтгэлцэх, өөрөө ухаарч төлөвших гээд их үйлдлүүд бий. Цагаанаас хар хүртэл бусад олон өнгө энэ ертөнцөд байдаг нь тохиолдол биш. Бидний мэлмийг бас оюуныг баясгаж байдаг олон өнгөнүүд. Дайны тухай Америкийн “Марин”ы армийн ахлагч Р.Хосбаяртай ярилцаж суухад “Дайн бол хар ч биш, цагаан ч биш саарал өнгөтэй тухай, дайнд эрчүүд эх орон
ерөнхийлэгчийнхөө төлөө бус, хажуудаа хамт буудалцаж байгаа нөхөртэйгээ хамтдаа амьд гэртээ очих тухай боддог” гэж ярьсан нь миний санаанаас ердөө ч гардаггүй юм. Магадгүй бид энэ ертөнцийг “хар” ба “цагаан” өнгөнд л хуваах аваас гайхамшигтай түм, буман өнгүүдийг хэрхэн мэдрэх билээ. Тэр өнгүүдийг мэдрээгүй бидний сэтгэл баяр баясгаланг  яаж мэдрэх? Амьдралын олон учралуудыг олон талаас нь харж цэгнэх гэдэг байгалын олон өнгүүдийг харж баясахаас ялгаа юун.
Монголчууд бид сайн муу, сайхан муухай, хар цагаан өнгөнүүдийн ялгаан дунд хэрчиж амьдарч байгаа нь харамсалтай. Хайр үзэн ядалтын дунд ойлголцол оршиж, баяр баясгалан уйтгар гунигийн дунд санаашрал оршиж, гомдол тайтгарлын дунд уучлал оршиж, бодол тэнэглэлийн дунд ухаарал оршиж,  унших ярихын дунд гэгээрэл оршиж байдаг энэ хорвоо. Уучлал гэдэг олон өнцгүүдийн огтлолцол. Ухаарал гэдэг олон учирлуудын зангилаа. Сайн үйлдэлд ч муу санаа буй. Муу үйлдэлд ч сайны тусгал буй. Бид өөрсдөө хүссэн ч эс хүссэн ч энэ орчилд бие
сэтгэлээрээ сүлэлдэж байдаг. Монголчууд бидний “төв шударгуу” гэдэг нь өндөр уулсын оройд хараачилдгийнх буйз, өргөн талд саравчилдгийнх буйз, говийн зэрэглээнд хууртдаггүйнх буйз. Бид сэтгэлгээ савалгаалгүйгээр голчийг олж мэдрэх сэн. Хэн нэгнийг үзэн ядахаас илүү ойлгохсон, хэн нэгнийг магтан дуулахаас илүү ухаарахсан. Монголчууд бидний өдий хүртэл оршин тогтносон нь  “голч” ухааных юм шүү дээ. Тэгээд ч монголчууд бид л бие биенээ хайрлаж ойлгож дэмжихгүй юм  бол, өөр хэн биднийг хайрлаж, өрөвдөж тусалж дэмжинэ гэж?

One Comment

  1. Oyu

    December 3, 2015

    Таны нийтлэлийг би унших дуртай. Exclusive компаны муу тал гээд бичсэн байна л даа үүн дээр нэмэлтээр зарим зүйлийг мэргэжлийн хүний хувьд хэлмээр санагдлаа. Манай Монголын Татварын хууль нь маш их тодорхойгүй заалтууд олон байдаг ба түүнийг сайн өмгөөлөгч ашиглаж чадаад татвар төлөхгүй байж чаддаг. Татвараа үнэн зөв төлөөд байхад байцаагч нарын зөрүүтэй ойлголтуудаас болоод торгууль тавигдах асуудал гардаг. Татвар 50 сая байхад бараг торгууль алданги 100 сая болох боломжтой.Хэчнээн сайн нягтлан бодогч байсан маш том тогтолцоотой компаний хувьд 50 сая татварыг хуулиа яаж хэрэглэхээ мэдэхгүйгээс ийм асуудал гарах боломжтой. Хуулийг хүн бүр янз бүрээр тайлбарладаг ба татварын албанаас яаж хэрэгжүүлэх талаар бичгээр лавлахад хуулийн нөгөө тодорхойгүй заалтаа тайлбарлахгүй тэр чигт нь бичээд явуулчихдаг. Тэгээд ижилхэн үйл ажиллагаатай компаниуд өөрсдийн хуулийг яаж ойлгож байгаагаараа татвараа төлөхөд татварын байцаагч шал өөр юм ярьж байгаад бөөн торгууль тавигдаг тогтолцоо байсаар байдаг. Сайн өмгөөлөгч хөлсөлвөл тэдгээр торгуулийг үндэслэлгүй болгож болдог тогтолцоо бас байдаг юм шүү. Татварын хууль хүн бүр шударгаар үйлчилдэггүй юм даа.

Share Your Thoughts