“САЙН ДУРЫН САЙХАН СЭТГЭЛ” \Калифорнийн тэмдэглэл\

11724980_10204518666788017_356609475_o

Нэг. Бэй-Ариа орчмын Монголчуудын Холбоо
Америкийн хот хотуудад  үйл ажиллагаа явуулдаг “Монголчуудын Холбоо”-дуудад зовлон жаргал адил буй. Хүмүүс тэднийг янз янзаар ойлгож хүлээж авдаг. “Бидний нэрийг ашиглаж бизнес хийж байна” гэх хардлагаас “Бидний төлөө юу ч хийсэнгүй” гэх гомдол хүртэл олон янзын араншин, үзэл бодлууд сөргөлдөж байдаг. Нэг л зүйлийг: тэр хүмүүс албан томилолтоор бус “сайн дураар”, албан тушаалаар бус амжиргаагаа залгуулж буй “ажлынхаа хажуугаар”, үүрэг хариуцлагаар бус “өөрсдийн санаачлагаар”,  үүнийг хийсний төлөө цалин авч бус өөрсдөө “мөнгө босгож “, ашиг олох гэж бус бусдад тус болох гэсэн “сайхан сэтгэлээр” энэ бүхнийг хийдэг гэдгийг л бид анзаарч ойлгодоггүй. Энэ байгуулагуудыг санаачлагаараа босгож “сайн муу” нэр дуулж яваа хүмүүс ч өөрсдөө янз бүр. Зарим нь ийм боломжийг өөртөө “ашигтай болгох” гэж, арга хэмжээнээс жаахан “мөнгө унагах” гэж, үгүйдээ л “Алтангадас” одон аваад энгэртээ зүүчих гэсэн хүслээр ашигладаг л байх. Дийлэнх олонхи нь “сайн дурын сайхан сэтгэл”-ээр хийж байгаа гэдэгт би итгэдэг.
…2004 онд Сан-Франциско хот орчмын монголчуудын сайн дурын үүсгэл санаачлагаар байгуулагдсан Бэи Ариагийн Монголчуудын Холбоо олон жил давгүй сайн ажиллаж байгаа нь анзаарагддаг. Наадам, цагаан сар, шинэ жилийг тэмдэглэж байгаа тэдний зургуудыг харсан хүмүүс “Аяа яа эднийх мөн ч мундаг, сүрлэг тэмдэглэх юм аа” хэмээн дуу алдана. Лувсанжамбаа, Цэрэндорж, Ш.Баатар, Хишгээ \ одоо Монголдоо байгаа\ гээд “хуучны” хэдэн хөх харчууд энэ “сүрлэг” арга хэмжээнүүдийн зохиогч, найруулагчид нь юм шүү дээ. Энэ жил ГХЯ-аас гадаадад үйл ажиллагаа явуулж байгаа Монголчуудын Холбоодын дунд зарласан “шилдэг, сүрлэг” наадмын уралдаанд тэднийх тэргүүн байр эзэлсэн юм билээ. “Танай ДС-ийнхэн энэ жил их гоё наадам хийсэн байна билээ, манайхтай барьцаагүй биз дээ? ” хэмээн МХ-ны тэргүүн Батсоёмбо бүсгүй надаас сонжингүй асуухад нь “Угаасаа танайх олон жилийн “тасархай” уламжлалтай болохоор барьцах газар олдоно гэж үү?” гэж л хариулсан. БАМХ нь Сан-Франциско дахь Ерөнхий Консулын Газар, хүүхдийн “Гэр төв”, Калифорни дахь “Залуучуудын нэгдэл”, Бурханы шашны “Занабазар төв”, Оаклонд болон Сан-Франциско дахь Христийн сүм, спортын олон холбоодуудтай хамтарч ажилладаг нь “Дэм дэмэндээ, дээс эрчиндээ” гийн үлгэр жишээ болдог ажгуу.
-“Ер нь тэгээд ийм ажлыг хийхэд амаргүй шүү дээ. Байнга сайн муу хэл ам дагалдаж байдаг болохоор заримдаа халгамаар. Гэхдээ л энэ хэдэн муусайн монголчуудынхаа арга эвийг олж байгаад л ажиллахаас өөр аргагүй шүү дээ. Хажууд хятад, солонгосуудын мундаг мундаг холбоодууд байж байхад монголчууд бид яагаад тэднээс дутах гэж? Ядаж монгол үндэснийхээ уламжлалт баяраа аятайхан тэмдэглэчих, ядарч зовсон хүмүүст тус болчих, дор бүрнээ “юм хийчих” гээд зүтгээд байгаа энэ хэдээ дэмжчих хэрэгтэй байна шүү дээ. Өнөөдөр сайн муу хэлэгдэж байгаад ч болов ийм холбоодыг босгочихвол бидний ард үлдэж байгаа энэ хэдэн хүүхэд залууст минь хэрэгтэй шүү дээ. Бид эндээс гарлаа гээд энэ холбоог үүрээд явчих биш. Одоо тэгээд бид хэд ч хөгширч, хуучирч байгаа болохоор залуусаа энэ холбоог авч явахад сургаж байгаа. Бид хэд ард нь “амьд ат айлгадаг үхсэн буурны толгой” шиг байж л байх юм. Ийм холбоог авч явахад  хүмүүсийн аргыг олох нь гол нь юм даа. Уурлаж уцаарлаж байгааг нь эвтэйхэн аргадна, зарим болохгүйг нь загнана, хүн хүнд хийх гэж байгаа юмаа аятайхан ойлгуулна, мөнгө төгрөг авсан, хүнээр туслуулсан юм бол дараа нь заавал ч үгүй талархаж, тайлагнаж байх хэрэгтэй”. Намайг энд ирэх бүрд тосож авч үйлчилдэг Лувсанжамбаа анд маань ийн хуучилсан юм.

12046908_716784458427866_9067700411698190448_n
Хоёр. Хүүхдийн “ГЭР ТӨВ”
Гадаадын улс орнуудад байгуулагдан үйл ажиллагаа явуулж байгаа “Монгол сургууль”-иуд мөн л сайн дурын сайхан сэтгэл дээр үндэслэгдсэн байгууллагууд. 7 хоногийн нэг өдөр “монгол хэл” ээ мартаж байгаа монгол хүүхдүүдэд монгол хэл, соёлоо зааж сургах гэж хичээж байгаа тэдний сэтгэлд нь “Монгол Улсын Тусгаар Тогтнол, Үндэсний Аюулгүй Байдал” тэр чигээрээ багтаж байдаг юм. Эцэг эхчүүд тэдэнд талархан ханддаг хэдий ч ойлголцохгүй зүйл, амаргүй бэрхшээлүүд багагүй тохиолдоно. Сурах бичиг, хичээллэх байр, сургалтын төлбөр, багш нарын цалин, зарим санхүүжилтүүд гээд “бор зүрхээрээ” зүтгэж яваа тэдэнд асуудал мундахгүй гардаг боловч даван туулж, жилээс жилд арга эвээ олсоор л яваа. Харьд өсөж өндийж байгаа хүүхдүүд, харь нутагт мэргэжлээсээ өөр ажил хийж яваа ч сэтгэлд нь хүүхдүүдийн дуу шуугиан эгшиглэж байдаг багш нарын сэтгэлийн холбоос энд л зангиддаг юм. Тэдэнтэй хамтад монгол хэл, монгол дуу бүжиг, монгол уран зураг, монгол уламжлалт зан заншил хөгжиж л байгаа.
-” 2009 оны 4 сарын 27 нд анх сургуулиа байгуулахдаа монгол уламжлалаа бэлэгдээд “Гэр төв” гэж нэрлэсэн юм. Жилээс жилд өргөжсөөр байгаад одоо 6-7 багштай бага, дунд ангидаа 50 гаруй хүүхэдтэй хичээллэж байгаа” гэж Т.Эс-Олдох хуучилсан. Т.Эс-Олдох багш нартайгаа хамтраад гадаадад сурч буй монгол сурагчдад зориулж “Миний монгол хэл” сурах бичгийг зохиож хэвлүүлжээ. Гадаадад сурч байгаа хүүхдүүдэд үсгээ таниулахдаа тэдний сайн мэдэх зургуудаар чимж, авиа болон гийгүүлэгч үсгүүдийг өөр өнгөөр ялгасан нь онцлог юм. Америкт ажиллаж байгаа сургуулиудад багшилж байгаа багш нар энэ талаар зөндөө ярилцаж санаачлага гаргаж байсан хэдий ч Т.Эс-Олдох багш нартайгаа хамтран бүтээл болгож амжжээ. БСШУЯ-д санал болгосон боловч “Манай стандартаар хийгдээгүй байна” гэдэг шалтгаанаар зардал гаргахаас татгалзсан юм билээ. Гэхдээ тэд боломж гарган өөрсдийн зардлаар хэвлүүлэн Америкт авчирчээ. Энэ бол сайн эхлэл. Үүний араас бусад олон сурах бичгүүд зохиогдон хэвлэгдэх байх. Сэтгэл дотор нь үерлэсэн санаачлагыг хэн яаж хорьж чадах гэж? Маргааш нь “Гэр төв” дээр зочилж очиход Д. Долгорсүрэн надад сургуулиа үзүүлж танилцуулсан юм.
Оакланд дахь “Азийн Соёлын Төв” дээр “Гэр төв”-ийнхэн 7 хоногийн пүрэв, ням гаригуудад хичээллэдэг аж. Эцэг эхчүүд нь энэ өдрүүдэд хүүхдүүдээ сургуульд нь хүргэж өгч, хичээл тарахад нь хүлээж авдаг хэмнэлтэй. Хэдийгээр харь оронд ажиллаж амьдарч байгаа ч үр хүүхдүүдээ монголоор нь үлдээх, урлаг соёлоор нь дамжуулан Монголоо сурталчлах, тэдний сэтгэл зүрхэнд бяцхан ч болов монгол бахархлын “гал асаах” хүсэл тэдэнд бий. Зураг, дүрслэх урлагийн багш М.Гансүх, монгол хэлний багш Ч.Оюун, бүжгийн багш Д.Батзориг нартай хичээл дээр нь уулзаж, санал бодлоо солилцсон. Эдгээрээс гадна морин хуурын багш Ц.Төмөрчөдөр, шанз хөгжмийн багш П.Туул, шатрын багш Б.Уянга нар ажилладаг гэсэн. Бүхэлд нь харахад “Гэр төв” -ийнхэн монголын үндэсний бүжиг, хөгжим дээр тулгуурладаг юм байна. Урд өдөр нь Беркелейн Их Сургууль дээр зохион байгуулагдсан арга хэмжээний хандивын хүлээн авалт дээр “Гэр төв”-ийн хүүхдүүдийн бүжиг, уран нугаралтын тоглолтууд хүмүүсийн сонирхол, өхөөрдлийг зэрэг бадраав. “Жура гэнээ, жура гэнээ” нэртэй дууны аялгуунд Д.Батзоригийн дэлгэсэн бүжиг миний ч сонирхлыг татсан. Энэ бүжиг өөр хаана ч дэлгэгдээгүй, Д.Батзоригийн  үндсэн бүтээл юм билээ. Бүжгийн хүүхдүүдийн өмсч буй үндэсний хувцас өмсгөлүүдийг Д.Батзориг багшийн эхнэр нь урладаг гэсэн. Калифорни мужийн нутагт ханаа шийрлэсэн “Гэр төв”-ийнхэн энэ их гүрэнд “монгол соёлын үр”-ийг үндэслүүлж байна. Улам ихээр урган цэцэглэх буйз.

10527332_532711683501812_5097603722323010978_n
Гурав.  “САРАН ХӨНДИЙ”-н аялал
Амтат дарсаараа дэлхийд алдартай Калифорнийхан Жек Лондоны “Саран хөндий” гээрээ ихэд бахархан басхүү гайхуулдаг. Набийн болон Саран хөндий тэр чигээрээ усан үзмийн талбайнуудтай болохоор машины цонх онгойлгох төдийд дарсны эсгэлэн үнэр хамар цоргино. Уудаг дарсыг “урлагийн бүтээл” гэж сэтгэх хүртэл үйлчилдэг газрууд зам дагуу шил шилээ даран байрлах. Калифорнийн зочломтгой монголчууд зочид болон найз нөхдөө энэ хөндийгээр дагуулж аялангаа амтат дарс шимж, сэтгэлийн алжаалаа тайлдаг аж. Беркелейн Их Сургууль дээр зохион байгуулагдсан арга хэмжээний дараа Лувсанжамбаа анд, Ш. Баатар эхнэр Алтаагийн хамт, Монголоос ирсэн түүхч, археологич эрдэмтэн Д.Эрдэнэбаатар бид “ганзага нийлэн” энэ хөндийд өглөөний мандах нарыг угтаж, үдшийн жаргах нарыг хамтдаа үдсэн юм. Дарсны ресторануудын чамин сүүдрэвч, Калифорнийн амтат дарс, нүд баясгасан байгалийн үзэсгэлэн дунд юу эсийг хуучлах билээ. Монголын Киданы үе болон Хүннү гүрний үеийн түүх хийгээд сүүлийн жилүүдэд Монголд олдсон археологийн үнэт олдворууд энэ өдрийн бидний ярианы гол сэдэв байв.
Улаанбаатарын Их Сургуулийн Археологийн тэнхимийн эрхлэгч, археологич профессор Д.Эрдэнэбаатарын удирдсан баг Архангай аймгийн Өндөр-улаан сумын Хануй багийн нутагХануй голын хөндий дэх “Балгасын тал” нэртэй газар илэрсэн “Гол мод-2” хэмээх Хүннүгийн их хаадын оршуулгын газарт 2001-2011 он хүртэл археологийн малталт хийж ховор, үнэ цэнэтэй олдворуудыг илрүүлсэн юм билээ. 2001 онд анх энэ газрыг олж илрүүлэн нарийвчилсан хайгуул судалгаа хийж нийт 188 булш тоолж тэмдэглэсэн бөгөөд үүний 98 нь үүдэвч бүхий дөрвөлжин хашлагатай, 9 нь үүдэвч бүхий дугуй хашлагатай, 81 нь голдоо хонхортой дугуй тогоо хэлбрийн гаднаа ил мэдэгдэх чулуун дараасгүй булш байжээ. Үүдэвч бүхий том булшнууд нь зүүн баруун талдаа дугуй чулуун далантай жижиг хэмжээтэй харилцан адилгүй1-30 дагуул булштай байсан гэнэ. Булшнуудаас олдсон эд өлгийн үнэт олдворууд дотор Ромын үеийн шаазан эдлэл, алтан зооснууд, том хэмжээний хаш чулуу зэрэг өнөөгийн цаасан мөнгөөр ч хэмжихийн аргагүй буурал түүхийн соёл, зан заншлын гайхамшигт гэрчүүд багтаж байгаа аж.
-“Археологийн малталтууд хийх зардал төсвөө хэрхэн олж байгаа тухай?” Д.Эрдэнэбаатараас лавлаж асуухад, “Ер нь амаргүй шүү дээ. Археологийн малталтууд маш чимхлүүр, хугацаа их шаардсан ажил болохоор зардал ч их гардаг. Төсөвлөсөн зардлууд хүрэхгүй нөхцөлд бусдаас л тусламж хүснэ. “Женко” Х.Баттулга энэ малталтад зардал гаргаж бидэнд тусалсанд бид их баяртай байгаа. Энэ бүхэн зөвхөн биднийх биш, бүх Монголчуудын өмч юм шүү дээ?” хэмээн тэрээр хуучилсан.   Нэгэн цагт дэлхийн хагасыг захирч байсан нүүдэлчин монголчуудын төр төвхнүүлэх зарчим, худалдааны эргэлтийн “Торгоны зам”, соёл урлагийн гайхамшигт бүтээлүүд, улс гүрнүүдийн харилцан хамтын ажиллагааны бэлэгдэл “гэрэгэ”, нийтээр дагаж сахих “Их засаг” хууль зэргээрээ дэлхийн түүхийг бичиж байсан олон гэрч баримтууд Монгол нутагт бий. Монголын түүх дэлхийн түүхийг гэрчилж байсан цаг үеийн улбаа энд л буй. Харин бид энэ тухай ор тас мартацгааж, уул уурхайн тэсэлгээ тоосноос мөнгөөр бороо оруулах тухай л мөрөөдөж сууцгаана. Тэсэлж дэлбэлж, ухаж төнхөж байгаа газар шороон дунд эргээд хэзээ ч олдохгүй түүхийн баримтуудаа устгаж болох тухай бид бодох ч сөхөө алга. Монголын археологичид мөнгөөр хэмжишгүй энэхүү үнэ цэнийн төлөө сэтгэлээ чилээж явна. Бид түүхээ мартаж, бас арилжиж болно гэж үү?

12039469_716769795095999_4311441680942770739_n
Тав. ТӨГСГӨЛИЙН ҮГ
Олон хотуудаар явж олон арга хэмжээнд оролцож байхдаа сайн дурын сайхан сэтгэлийн олон үлгэр жишээг мэдэрдэг. “Хийхгүй бол болохгүй байнаа” гэж хэлж байгаа олон хүмүүсийн сэтгэлд “Монгол эх орон” нь багтдаг юм шүү дээ. Тийм мундаг түүхтэй, ийм хүчирхэг өвөг дээдсийн үр сад болохоороо судсанд нь омог бардам, омголон хөөрүү цус урсаж байдаг байх. Заримдаа буруу муугаар илэрхийлж байвч “Монголчууд бид муу явах ёсгүй” гэсэн бардамнал мэдрэгдээд байдаг юм. Хааяадаа бие биедээ дургүйцэн муулж байвч “муу явж байгаад нь бухимдаж” уурлаад байдаг ч байж болох. Өдгөө сайн хүмүүс олширч байнаа. Зүгээр л мэдрэмжээ дагаад зөнгөөрөө чадах зүйлээ хийгээд явж байдаг хүмүүс зөндөө бий. Сайн муу хэлүүлээд ч болов “юм хийгээд” байна гэдэг чинь хөгжил дэвшлийн эхлэл. Алдаа оноо бүхэн ухаарал, учирлалын үндэс. Сайн дураар хийж байгаа бүхэн тань сайхан сэтгэлийн үндэс болон цэцэглэдэг.

Share Your Thoughts