Сонгууль ба МАХН гэдэг бренд

“Брэнд”  гэдэг үг монголчууд бидэнд аль хэдийн танил болжээ. Авто машины дэлхийн зах зээл дахь “Mersedes Benz”, “Toyota”, ” Nissan”, “BMW”, “Audi”, “Lexus” зэрэг алдартай брэндүүд болон, цахилгаан, электрөник, цахим ертөнцийн “Sony”, “Sharp”, “Hitachy”, “Dell”, “Apple” зэрэг брэндүүдийг өдөр тутмын амьдралдаа хэрэглэх болсоор удаж буй. Олонд танигдсан ийм брэндүүд нь ” чанартай”, ” найдвартай” гэсэн баталгааг шууд орлож, үнэ нь тэр хэрээрээ бусдаас өндөр байхыг хэн хүнгүй хүлээн зөвшөөрдөг.
Ийм итгэл найдварыг уг компаниуд бүрэн хангаж, үргэлж “шилдэг”  нь байхын төлөө бүх анхааралаа хандуулж, байнга хөгжин дээшилж байдаг бүлгээ. Брэндийн гол үзүүлэлтүүд нь:
-чанартай, бат бөх, удаан эдэлгээтэй
-хэрэглэхэд тааламжтай, хялбархан
-баталгаатай, бас найдвартай
-үзэмжтэй, гоёмсог, тансаг
-хэрэглэгчид өөрийн хүссэнээрээ сонголт хийх боломжтойд байдаг аж.

Ийм брэндүүд хэрэглэгчдийн хүсэл, сонирхолд бүрэн нийцэж, тэдэнд бүрэн итгэгдэн, байнга хэрэгцээ шаардлага нь болж байдагт ид шид нь оршдог гэнэ.
Тэгэхээр “брэнд”  гэдэг нь олонд танигдаж, үнэлэгдсэн, байнга хэрэгцээ шаардлага нь болж байдаг зүйл ажээ.

Улс төрийн намууд ба сонгууль
 Аливаа улс төрийн намуудын туйлын зорилго нь сонгууль байдаг бөгөөд, тэд сонгуульд ялалт байгуулан, улс орны шийдвэр гаргах эрх мэдлийг авч, өөрийн дэвшүүлсэн мөрийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэх боломжийг олж авах явдал гэнэ.
-Тэгэхээр уг намуудыг илэрхийлэх, хооронд нь ялгаж салгах, сонголт хийхэд туслах гол зүйл нь, намуудын үзэл бодол болон мөрийн хөтөлбөр нь байдаг аж. Ардчилсан хувьсгал монгол оронд ялж, олон намын тогтолцоо бий болсноос хойш 20 шахам жил монголчууд бид олон ч сонгуулийг үзэж өнгөрөөв дөө.
Сонгууль бүрээр намууд, өөрийн мөрийн хөтөлбөр гэж гаргах боловч, тэр нь ихэвчлэн ерөнхий, тунхаглалын шинжтэй, уриа лоозон төдий зүйл байх нь элбэг.
Жишээ нь: Нэгэн цагт МАХН-аас дэвшүүлж, ялалтад хүргэж байсан “Төрөө хямралаас гаргаж, түмэн олноо ядуурлаас гаргая”  гэдэг уриаг аваад үзье л дээ.
Үүний тулд:        -Төр яаж хямарсан
-Түмэн олон хэрхэн ядуурсаныг тодорхой судалгаа, баримт дээр тулгуурлан нотолж, энэ асуудлыг шийдэхэд бид , ийм ийм ажлуудыг ингэж хийх боломжтой гэдгийг тодорхой нэрлэж, тайлбарлаж байж дэмжлэг авмаар.
Ийм хөтөлбөрийг боловсруулахын тулд бүхэл бүтэн судалгааны институци ажиллан, судалж нотлон, хэрэгжүүлэх аргачлалаа боловсруулсан баймаар.
Гэтэл манай намуудын мөрийн хөтөлбөр нь хэдэн хүний сэтгэлийн хөөрлөөр тодорхойлсон ерөнхий санаанууд байх жишээтэй. Ийм уриа сурталчилгаагаар сонгуульд ялсан хэрнээ, дараагийн сонгуульд төр нь хямарсан, түмэн олон нь улам ядуурсан байхад л, өөр марзан уриа бодож олоод, тунхаглан зарлаад, ялаад л байх жишээтэй.
Харин сүүлийн үед амар хялбараар нь мөнгө амалж сонгуульд ялдаг, моод дэлгэрэв дээ. Хүнд хамгийн ойлгоход дөхөмтэй зүйл нь “мөнгө” байдаг аж. Ажил эсвэл наймаа хийж мөнгө олдог бөгөөд, олсон мөнгөөрөө өөрт хэрэгтэй зүйл худалдан авдаг гэдгийг захын хүн, нэг их боловсрол мэдлэг шаардахгүйгээр ойлгож мэднэ. Гэтэл, чи манай намын төлөө саналаа өгөөд, манай нам ялбал чамд ийм мөнгө зүгээр өгнө. Чи ажил хийж, эсвэл наймаа хийж зовох хэрэггүй гэхчилэн ухуулаад, саналаа сайхан өгөөрэй гэж ерөөгөөд, бас бэлэн мөнгө өгөхөөр, “хүний юм, үнэгүй юманд нугасгүй”  иргэд саналаа өгөхөөс өөр яах билээ.
Сонгуулийн сурталчилгааг хялбарчилж, бас саналыг худалдан авч болдог энэ тогтолцоог манай улс төрийн намууд бодож олсон нь энэ. Амар байгаа биз.
Сонгуулийн дараа амалсан мөнгөө нэхвэл, “одоо боломжгүй байнаа, алсдаа өгч магадгүй, өгөхгүй ч байж ч магадгүй”  гэх. Их бухимдан эсэргүүцвэл, барьж аваад шоронд хийчэхээд “төр төмөр нүүртэй” гэж сүрдүүлэн айлгана.  Ямар жаахан хүүхдүүд сонгууль хийж тоглож байгаа биш. “Тоглоом тоотой нь дээр’  гэдэг үг бий.

-Улс төрийн намууд байгуулагдахдаа гишүүд цуглуулан, баяр ёслолын байдалтайгаар ” батлах” гардуулан, “ариун цагаан буяны замаар орсон”  болохыг зарлан урамшуулан, өхөөрдөнө. Анкет бөглөж, батлах гардан авсан бүх хүнээ өөрийн намын “гишүүн” гэж тоолж, өмчирхөнө. “Манай нам ийм үзэл баримтлалтай”  гэдэг ойлголт, итгэл үнэмшилгүй, зөнгөөрөө, эсвэл найз нөхөд , хэн нэгний ятгалгаар “гишүүний батлах”  өвөртөлсөн ийм хүмүүс, сонгуулийн үеэр хамаг “хар ажил” -ыг нь хийж хөөрцөглөн, хэрдээ “туйлширна”. Харин зарим нэгнийх нь сэтгэлийн мухарт “Михиалд нэг бодол бий”  гэдэгчлэн, сонгуульд нам нь ялбал, бялууны хэлтэрхий хүртчих далд бодол нуугдаж буй.
Эхлээд намууд “баруунтан” ” зүүнтэн”  болж талцаж байснаа, учраа ч олохоо больж, заримдаа нэгдэн, заримдаа талцан салах. Эцсийн эцэст нам гэдэг, үүсгэн байгуулагчид болон удирдах зөвлөлийн хэдэн хүнийхээ шиг сонирхлын илэрхийлэл болохдоо тулж байна даа. Хэдий болтол энэ олигархууд “нам” нэрээр, ард иргэдийн сэтгэл зүйгээр тоглож,  хувийн ашиг сонирхлын төлөө, улс орны хувь заяагаар тоглох билээ. “Нүгэл нүдээрээ гарна”  гэдэгсэн.
-Худал амалж, худалдаж, луйвардаж, хоорондоо хэрэлдэж, тэмцэлдэж хийсэн энэ олон сонгуульд 1996-2000 оныг эс тооцвол, ихэнхид нь МАХН “ялалт”  байгуулжээ.
1990 онд тайван замаар монгол оронд ялсан ардчилсан хувьсгал, монгол орныг 70 жил удирдаж асан МАХН-ын дарангуйлал, хүнд суртлын эсрэг тэмцэл байсан. Энэ тэмцэл, өргөн олны дэмжлэгтэйгээр ялалтад хүрсэн атлаа, өнөө цагт мөнөөх л МАХН даа ялагдаад байдаг нь хамгаас сонин. “Ялагдсан’ залуу нам, “нусаа татан”  гонгинож байхад, “ялсан” МАХН “ялагдаж сураa, дүү минь”  хэмээн толгойг нь илж буй.
Ардчилсан хувьсгалын хамгийн том алдаа нь: олон намын тогтолцоог бий болгон зарлахдаа, улс орны бүх эрх мэдлийг гартаа атган, хөрөнгөжин хүчирхэгжсэн МАХН-ыг татан буулгаж, бүх хөрөнгийг нь улсад хураан аваагүй явдал юм. Хэрэв ингэж чадсан бол, бүх шинэ намууд адил гараанаас эхлэх, МАХН-ын хөрсөн дээр 2-оос доошгүй  шинэ хүчтэй нам бий болох боломж нь байсан. Энэ тохиолдолд өрсөлдөөн ч шударга болох, өнөөгийн нам дагасан, элдэв заваан үзэгдэл бага гарах магадлал илүү байлаа. Түүнчлэн МАХН-ын олон шударга гишүүд, өөрийн хүсэл сонирхлоороо сонголт хийх боломж илүү нээлттэй байх байсан. Ядаж өнөөгийнх шиг “намаа шинэчлэх” , “дарангуйллаас ангижрах”  хөдөлгөөний хэрэг тэгтлээ байхгүй байсан байх. Бодоод үз дээ. Дөнгөж сургууль төгссөн, онол, хүсэл мөрөөдлөөс өөр зүйлгүй залуу, өчнөөн жил ажиллаж, сайн муу бүхнийг үзэж мэдэрсэн, заль туршлага бүхнийг хуримтлуулсан, бага ч үгүй мөнгө хөрөнгөтэй ня-бо той зиндаархаж чадах байсан уу?
Өдий олон жилийн сонгуулиудад МАХН-ын буянтай сайнд биш, “брэнд”  эд ялагдаад байгаагаа ухаарч ойлгохгүи байна гэж үү? ардчилагчид. “Өөрөө унасан хүүхэд уйлдаггүй”  гэдэг. Эрийн цээнд хүрч,  элдвийг ухаарч яваа залуус, эрхбиш нэгийг бодож, хоёрыг тунгааж буй хэмээн найдна.

МАХН гэдэг “брэнд”
 МАХН “өөрчлөгдсөн”  гэж өгүүлж байвч, өдий болтол хадгалагдаж үлдсэн, удирдлагын тогтолцоо, ажлын барил, гишүүнчлэлийн хандлага, хөрөнгө санхүү нь “өөрчлөгдөөгүй” болохоор “үхсэн буурын толгойноос амьд ат айна”  гэдэг хэллэгээр өргөн олны саналыг илүүтэй авах магадлал нь өндөр.
-Өргөн тархсан сүлжээ. МАХН-ын анхан шатны нэгж, тухайн үедээ монгол орны засаг захиргааны бүх нэгжид төдийгүй, томоохон албан байгуулалгуудад ч нэвтэрсэн байсан. Энэ нэгжүүдийн ажиллах ажиллагааны тогтолцоо, мэдээлэл авах, дамжуулах бүх тогтолцооны үлдэгдэл одоо ч бий. Дээр нь анхан шатны нэгжид ажиллах боловсон хүчнээр дутагдаж байсангүй. Энэ бол хүмүүсийн хувьд нэр төрийн хэрэг байлаа.
-Гишүүнчлэл. Социализмын үед МАХН-ын батлах, татвар төлөлт гэдэг, бүх зүйлээс, бараг ажил амьдралаас, илүү байлаа. Бүх гишүүдийнх нь айдас болгоомжлол үүн дээр тогтдог байсан юм. Гишүүддээ үүрэг даалгавар өгөх,  биелэлтийг хатуу шалгаж, хариуцлага тооцдог байсан тогтолцоо. Энэ бүхэн бүрэн арилаагүйгээр барахгүй, өдгөө ч олон залуусыг эцэг эх нь зааж зааварчилж, сонгуульд санал өгүүлэх үзэгдэлд нөлөөлж буй.

-Мэдээлэгчдийн сүлжээ. Социализмын үед ч МАХН-ын мэдээлэгчид бүх шат, бүх байгууллагуудад байж, хамт олны доторхи элдэв бодол санааг мэдээлж, МАХН-ын найдвартай “нүд” ” чих”  болж байсан нь нууц биш. Ийм мэдээлэгчдийн тусламжтайгаар, МАХН өөрсдийн эсрэг элдэв мэдээллийг цаг тухайд нь авч, сөрөг арга хэмжээг яаралтай хэрэгжүүлэн, үйл явдлын эрчийг бууруулдаг үзэгдэл нь өнөө ч хэвээрээ.  Харин одоо цагт илүү боловсронгуй болгон хөгжүүлж байгаа нь ил.
-Үзэл суртал. Тухайн цаг үед болж байсан, сайн сайхан бүхнийг МАХН-тай холбож, ” МАХН-ын ач буян”  гэдэг ойлголтыг үзэл суртлын хэлбэрээр, нийтэд түгээж байсны илрэл өнөө ч арилаагүй. МАХН-ын төлөө хүч зүтгэж байгаа хэн боловч, МАХН-аас нэр дэвшиж ялсан ерөнхийлэгчээс алдар цол, одон тэмдэг гардан авч, дотор сэтгэлдээ “нам засгийн минь буян’  хэмээн сүсэглэнэ. Монгол орны хөгжил дэвшил, өөдрөг сайхан бүхэн гагцхүү МАХН-ын мэргэн бодлого, суут удирдлагаар бий болж буй хэмээн урьдын адил ухуулсаар. МАХН дотроо эсэргүүцсэн хэн боловч шагнал, дарамтын аль нэгээр “амаа үдүүлнэ”.
-Удирдлагын дарангуйлал. Нэгэн цагт МАХН-ыг МАХН-ын Төв Хороо, түүний улс төрийн товчоо удирдаж байсан бол, өдгөө цагт МАХН-ын бага хурал, түүний удирдах зөвлөл удирдаж буй. Шийдвэр гаргах төвшиндөө, цөөнхөөр шийдэж олонхи нь батална. Харин энэ шийдвэрийг шүүмжлэх эрх хэнд ч үгүй. Эс тэгвэл намын дотоод сахилга бат, эв нэгдэлийг ноцтой сөрчсөний төлөө намын арга хэмжээ авах болно.

Намын удирдлагууд бусдаас баян, бусдаас илүү мэдэлтэй, бас илүү хангамжтай байх бичигдээгүй хууль бий. Ийм нөхцөлд олон ургальч үзэл, зөв бодол санаа нэвтрэх нь үгүй. Гагцхүү намын сахилга бат, эв нэгдэл хамгаас чухал.
-МАХН бусдаас илүү хөрөнгө, санхүүгийн боломжтой. Хэд хэдэн барилга обьект, хэвлэлийн газраа авч үлдсэн. МАХН-аас өндөр албан тушаалд томилогдсон эрхмүүд, үүнийхээ төлөө МАХН-аа санхүүжүүлэх үүрэгтэй. Ийм жишээг Гаалийн ерөнхий газрын даргаар ажиллаж байсан Баатар болон бусад олон хэргүүд нотолж буй. Өнгөрсөн жилийн 7-сарын 1 ний үймээнээр Намын байраа шатаалгасан хэдий ч одоо илүү өндөр, илүү тансаг сайхныг барйулж хүч, хөрөнгөө гайхуулах гэж буй. Энэ бүхэн мөнөөх хандив, тусламжаар бүрдэнэ гэнэ.
Монгол оронд олон жил засаг төрийг барьж байсан МАХН, өдгөө ч өөрийн “брэнд”  ээ алдаагүй байна. Тэр үед хүмүүсийн сэтгэл, зүрхэнд сайн муугаар нөлөөлж байсан тэр үзэгдэл, өнөө хэр бүрэн арилаагүйгээр барахгүй, бүрэн арилтал нилээд хугацааг элээх бололтой. Монголчууд алив зүйлийн учрыг, сайн ялгаж салгаж ойлгохгүй үедээ “яршиг цаашаа, сайн мэддэгээрээ МАХН-д л саналаа өгчихье”  гэх нь бий. Тэгэхээр энэ нь, “брэнд”  ээ л сонгож буй хэрэг аж.

Ерөнхийлөгчийн сонгууль
 Одоо монгол оронд минь ерөхийлэгчээ сонгох 5 дахь удаагийн сонгууль болох гэж байна. Энэ сонгуульд шинэ зүйл нэг их ажиглагдахгүй л байна.
Харин ард иргэд, олон зүйлээс залхаж, бас тэвчээр алдаж байнаа. Худал амлалт, хүнд суртал, хээл хахууль, ядуурал, элдэв луйвар, хувийн ашиг сонирхлын төлөөх эрээ цээргүй үйлдэл, энгийн иргэдийг залхааж байна. Шударга байдал тогтохгүй, ард иргэд тайван, өөрийн боломжоороо амьдрах боломж бий болгохгүй бол тэвчээр нь алдрахаар байна.
Энэ сонгууль ерөнхийлэгчийн гэхээсээ, МАХН ба ардчилсан хүчний хоорондын, шинэ ба хуучин үзэл бодлын төлөөх, ардчилал ба хүнд суртлын, авилгал ба шударга ёсны төлөөх сонгууль юм.  Гэхдээ хүч тэнцвэргүй. Ард олон энэ сонгуулиар аугаа өөрчлөлт бус аугаа өөрчлөлтийн эхлэлийг тавиасай гэж хүсч байгаа.
“Ард түмний”, ” Ардчилсан”  гэдэг элдэв тодотголтой ч бус, монголчуудын эв нэгдлийн төлөө, шударга ёс тогтоохын төлөө, ард иргэдийн хээ амар амгалан амьдралын төлөө, хоёргүй сэтгэлээр “алд биеэ алжаалган, ахуй төрөө төвхнүүлэх, бүтэн биеэ алжаалган, бүрэн улсаа хөгжүүлэх”   ерөнхийлэгчтэй болохыг л хүсэмжилж буй. Хэрхэхийг сонгогч таны мэргэн ухаан мэдтүгэй.
Мөнгөөр бус, эрүүл ухаанаар сонголт хийцгээе.
Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2009-04-13

Share Your Thoughts