Улстөр бизнес мөн үү? \цуврал нийтлэл\

Та эмчид очиж биеэ үзүүлэх, хүүхдүүдийнхээ сургуулийг сонгох, банкнаас зээл авах болон бичиг баримтаа сунгуулахаар аль ч газар орсон, таныг төвөгшөөсөн, үл ойшоосон төрхтэй албан хаагчид хямсгардуухан харцаар угтана. Үзүүлж буй үйлчилгээ, хандаж буй хандлага нь нэг л хайнга тоомжиргүй байх шиг танд санагдаж эхэлнэ. Зарим нь 2-3 цаг хүлээлгэнэ, зарим нь дараагийн 7 хоногт ир гэнэ. Ийм хайхрамжгүй хүнд сурталд таны урам зориг хугарч, бухимдан ядарч, итгэл алдарна.
Нэг талаас энэ асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар хууль болон дүрэм журмын талаар ямар ч мэдлэггүй, нөгөө талаар ингэж хэн нэгнийг царайчилж, ядарч зүдэрч байхаар өөр хялбар арга хайхад хүрнэ. Ингээд уг асуудлыг шийдэх эрх мэдэл бүхий хүнийг таньдаг хүний эрэлд гарна. Мэдээж танд туслах хүн олдоно. Нөгөө хүн нь танд “санхүүгийн асуудлаа зохицуулах”-ыг эелдгээр сануулна. Ингээд л та уг хүний тусламжтайгаар бүх асуудлыг маш богино хугацаанд амжилттайгаар шийдвэрлэж чадна. Таны өгсөн зөөлөн чихрийн цуглуулга болон виноны тусламжтайгаар эмч таны өвдсөн болон өвдөөгүй аль ч эрхтнийг үйлчлэхэд бэлэн байгаагаа илэрхийлнэ. Банкнаас авах зээлийнхээ 5-10% -ийг бэлэн мөнгөөр өгснийхээ шанд зээлийн асуудал хурдан шуурхай бүтнэ. Хоолонд оруулж дайлуулсан сургуулийн эрх мэдэлтэн таны хүүхдийн хичээл сурлагад анхаарлаа хандуулахаар амална. Харин дугтуйтай мөнгө авсан байцаагч таны бичиг баримтыг өдөрт нь сунгаад өгнө. Эцэст нь нөгөө зуучлагчаа дайлж бас “гар цайлгана”.

Эхлэл…

1996 оны УИХ-ийн сонгуулийн өмнө, миний сайн танил нэгэн нэр дэвшиж, сонгуулийн сурталчилгаа хийж явахдаа надтай уулзаж, бид хоёр нилээд удаан ярилцсан юм. Тэгэхэд тэрээр надад хандаж, “Улс төр бол бизнес юм шүү дээ. Үүний тулд УИХ-ийн гишүүн болон бусад албан тушаалууд дээр дэвшиж алба хаших нь ашигтай байх болно” гэж хэлж билээ.
Тухайн үедээ би үүнийг сайн ойлгоогүй юм. Худалдаа үйлдвэрлэл, үйлчилгээ болон оюун санааны чиглэлээр тодорхой үйл ажиллагаа явуулж, олсон ашгаасаа улсад татвар төлөн төсвийг бүрдүүлдэг, үлдсэн хэсгийг өөрөө мэдэн зарцуулдаг хүмүүсийг бизнес хийж байгаа бизнесмен гэж ойлгодог. Тэд мэдээжээр тодорхой ашгийн төлөө үйл ажиллагаа явуулдаг, ашгийн тодорхой хэсэг нь өөрт нь болон улсад зарцуулагдаж байдаг, “шударга” хөдөлмөр юм.
Харин улстөрчид гэж өөрсдийгөө нэрлэгсэд болон улсын гэх тодотголтой янз бүрийн байгууллагын албан хаагчид нь төрөөс иргэдэд хандаж байгаа үйлчилгээний байгууллагын ажиллагсад. Тэд төрийн бий болгосон албан тушаалууд дээр ажиллаж, төрийн өмнөөс зохих үүргийг гүйцэтгэдэг учраас, тэднийг төр мөнөөх бизнесмэнүүд болон ард иргэдийн бүрдүүлсэн татварын мөнгөөр цалинжуулдаг. Тэд хууль боловсруулж, хуулийг дагаж мөрдөхөд нь иргэдэд тусалж, хэн нэг нь хуулийг зөрчиж байгаа эсэхийг хянах үүрэгтэй. Тийм болохоор “Тэнгэрийн дор төрж, хуулийн дор амьдардаг” гэсэн үг гарсан байх. Татвар төлөгчдийн мөнгөөр үйл ажиллагаа явуулж бас цалинждаг болохоор тэд хэрхэн ашгийн төлөө явах билээ.

Ерөнхийдөө ийм ойлголттой байсан миний бие, улс төр яаж бизнес болон хувирч, хэрхэн ашиг олж болохыг төсөөлөөгүй юм. Улс төр болон бизнес гэдэг өдөр шөнө шиг ялгаатай, зорилго чиглэл нь ч өөр, энэ хоёр ойлголт Монгол оронд хоорондоо холилдон сүлэлдэж, холион бантан болж, үүнийг ашиглан хүмүүс хэрхэн баяжиж байгааг харсаар өдий хүрлээ.
Мөнөөх танил маань ч УИХ-ийн гишүүн болж. биднээс “тасран”одож, амьдрал нь эрс дээшилж, тарган цатгалан малигар царайтай болж, үгээ зөөн хоолойгоо засч ярьдаг, харц нь хүртэл бидний толгой дээгүүр алсын чигтэй, нилээд ихэмсэгдүү төрхтэй болон “төрөл арилжсан” мэт болжээ. Одоо хир нь нэгэн яаманд алба хашиж байгаа тэр танилдаа би харин огтхон ч атаархдаггүй юм. “Төөрсөөр төрөлдөө” киноны Балтын араас нутгийн нэгэн өвгөн өрөвдөнгүйгээр харж “Бахархмаар ч юм шиг, баярламаар ч юм шиг. Баригдана даа, баригдана” гэсэн үгээр Баабар саяхан бичсэн нийтлэлээ төгсгөсөн байсантай би ч санаа нэг байна.
Улс төрийн болон төрийн албаны албан тушаалыг бизнес болгон хувиргаж, бусдын нүдэн дээр ил цагаан ашиг олж баяжиж байгаа бусармаг үйлдлийг бид мэдсээр атлаа хэдий болтол дуугүй явах юм бэ?
Монгол улсад шударга хууль тогтоон ард иргэддээ мөрдүүлэх үүрэгтэй УИХ -ийн гишүүн болох гэж, мөнгөтэй бизнесменүүд яагаад ингэтлээ улайран шунаад байна вэ? Тэд сонгуулыг хүртэл өгөө авааны дэнсэн дээр арилжааны хэрэгслэл болгон хувиргаж байна бус уу?
Дутуу дундуурхан улсын төсвөөс цөөхөн хэдэн төгрөгөөр цалинжиж, өөрсдийн ядуу зүдүү, хүнд нөхцөлтэйгээ гайхан өрөвдүүлээд байгаа төрийн албан хаагчид яагаад сандал ширээтэйгээ зууралдаад байна вэ? Тэд үнэхээр Монгол улс болон түүний ард иргэдэд зүрх сэтгэлээсээ хайртайдаа өөрсдийгөө золиослоод байна гэж үү?
Энэ талаар өөр өнцгөөс харах гээд оролдоод үзье.
Нэг. Таних хүний эрэл ба авилга
Таны өдөр тутмын амьдралд аар саар олон асуудлууд тулгардаг. Бие тань өвдөөд эмнэлэгт эмчлүүлэх, хүүхэд тань дунд сургууль төгсөөд дараагийн шатны сургуульд суралцах, амьдралын нөхцлөө сайжруулахын тулд банкнаас зээл авах, хугацаа нь дууссан ямар нэгэн бичиг баримтаа сунгуулах гээд юу эс байх билээ.
Эдгээр асуудлууд тань төрөөс иргэддээ үзүүлэх үйлчилгээний ердийн хэлбэрүүд. Тэд таныг хандсан тохиолдолд үйлчлүүлэгчээ гэж үзэн маш хурдан шуурхай, эелдэг боловсноор үйлчлэх учиртай. Яагаад гэвэл та улсад татвараа төлж , тэд таны төлсөн татварын мөнгөөр цалинжиж байгаа учраас… Харин Монголд эсрэгээрээ.
Бид төрийн ямар нэгэн үйлчилгээ авахыгаа “ажил хөөцөлдөх” гэж нэрлэнэ. Үйлчлүүлэх бус ямар нэгэн зүйлийн араас нь явах буюу хөөцөлдөж тоглох гэсэн утга илэрч байгаа биз. Эндээс л бүх зүйл эхэлнэ дээ.
Та эмчид очиж биеэ үзүүлэх, хүүхдүүдийнхээ сургуулийг сонгох, банкнаас зээл авах болон бичиг баримтаа сунгуулахаар аль ч газар орсон, таныг төвөгшөөсөн, үл ойшоосон төрхтэй албан хаагчид хямсгардуухан харцаар угтана. Үзүүлж буй үйлчилгээ, хандаж буй хандлага нь нэг л хайнга тоомжиргүй байх шиг танд санагдаж эхэлнэ. Зарим нь 2-3 цаг хүлээлгэнэ, зарим нь дараагийн 7 хоногт ир гэнэ. Ийм хайхрамжгүй хүнд сурталд таны урам зориг хугарч, бухимдан ядарч, итгэл алдарна.
Нэг талаас энэ асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар хууль болон дүрэм журмын талаар ямар ч мэдлэггүй, нөгөө талаар ингэж хэн нэгнийг царайчилж, ядарч зүдэрч байхаар өөр хялбар арга хайхад хүрнэ. Ингээд уг асуудлыг шийдэх эрх мэдэл бүхий хүнийг таньдаг хүний эрэлд гарна. Мэдээж танд туслах хүн олдоно. Нөгөө хүн нь танд “санхүүгийн асуудлаа зохицуулах”-ыг эелдгээр сануулна. Ингээд л та уг хүний тусламжтайгаар бүх асуудлыг маш богино хугацаанд амжилттайгаар шийдвэрлэж чадна. Таны өгсөн зөөлөн чихрийн цуглуулга болон виноны тусламжтайгаар эмч таны өвдсөн болон өвдөөгүй аль ч эрхтнийг үйлчлэхэд бэлэн байгаагаа илэрхийлнэ. Банкнаас авах зээлийнхээ 5-10% -ийг бэлэн мөнгөөр өгснийхээ шанд зээлийн асуудал хурдан шуурхай бүтнэ. Хоолонд оруулж дайлуулсан сургуулийн эрх мэдэлтэн таны хүүхдийн хичээл сурлагад анхаарлаа хандуулахаар амална. Харин дугтуйтай мөнгө авсан байцаагч таны бичиг баримтыг өдөрт нь сунгаад өгнө. Эцэст нь нөгөө зуучлагчаа дайлж бас “гар цайлгана”.
Энэ бүхний эцэст алив асуудлыг хууль, дүрэм журмаар биш, таньдаг хүн болон санхүүгийн тусламжтайгаар шийдэж, төрийн үйлчилгээг хурдан шуурхай авч болдгийг “яс махандаа “хүртэл ойлгож мэдэрнэ. Түүгээр ч барахгүй “ажил хөөцөлдөж бүтээх” арвин туршлагаасаа бусадтай сэтгэл харамгүй хуваалцана. Хэрэв ийм боломж танд үгүй бол та төрийн үйлчилгээг хүртэх хувьгүй хүний тоонд орно доо. Асуудлуудын цар хүрээ томрох тусмаа таньдаг хүний нөлөө, санхүүгийн хэмжээ шууд пропорционалаар өснө гэсэн үг. Ийм сүлжээ өчүүхэн жижгээс эхлэн асар том хэмжээгээр Монгол орныг аалзны тор мэт сүлжиж орхижээ. Төрийн албан хаагчид ч энэ бүхэндээ дасч, байх зүйл мэтээр хүлээн авч, 2-догч орлогоороо муугүй амьдарна. Тэгээд ч хашиж буй албаны нэр нөлөө нь зуучлагчийн ажилд бас тохиромжтой.
Гаргаж буй хууль тогтоомж, дүрэм жирмыг тоодоггүй “хэнэггүй зан”, хууль тогтоомж дүрэм журмаа иргэдэд сурталчлан ойлгуулахыг хичээдэггүй ”зальжин зан” энэ бүхний үндэс юм шүү дээ. Бараг бүх хүн, бүх газар аалзны тор мэт бүрхсэн энэхүү авилгалын сүлжээг мэддэг, үүнд оролцдог хирнээ, бүгд дуугаа хураацгааж, хэн нэгэн авилгалын “акул’ баригдан “шонд дүүжлэгдэн’, ‘шоронд хатаагдах”-ыг хүлээцгээсээр…
Авилга нь Монгол орныг бүрхсэн гэдгийг хүлээн зөвшөөрч “Авилгатай Тэмцэх Газар” нэртэй төрийн байгууллага байгуулж, бага сага зүйл хийх гэж оролдсоор байна.
Гэсэн хэрнээ авилга авч хууль бусаар баяжсан, төрийн албан тушаалыг ашиглан бизнес хийж ашиг олсон зарим үйлдлүүдийг сөхөж гаргаад, дараа нь нотлогдсонгүй гэж зарлаж байгаа нь ердөө л улс төрийн шоу бас жүжиг. Энэхүү жүжгээр хүмүүс бие биеэсээ “өш хонзон” авч бие биеэ сүрдүүлж бас сэтгэл зүйгээр тоглож байна.
Энэ шоу болон сэтгэл зүйн тоглоом нь жирийн иргэдэд улам ч их айдас төрүүлж итгэл найдварыг нь унтрааж байна. “Ээдээ энэ байдал ч өөрчлөгдөхгүй байхаа даа. Зүгээр л мөрөөрөө хал балгүй явъя” гэсэн бодлоор, таньдаг хүнээ хайн, санхүүгийн асуудлаа зохицуулан, “ажлаа хөөцөлдөж” явна.
Монгол улсын иргэд худалдаа, үйлдвэрлэл , үйлчилгээ болон оюуны чадвараараа бизнес хийж, Монгол улсын хөгжилд хувь нэмрээ оруулан, улсад татвараа төлөн, улсын төсвийг бүрдүүлж байгаа. Тэдний төлсөн татвараар санхүүжин үйл ажиллагаа явуулж байгаа Монгол улсын төрийн байгууллагууд нь Монгол улсын иргэддээ хууль болон дүрэм журмын дагуу үйлчлэх ёстой төрийн үйлчилгээний байгууллагууд. Тэд иргэдэд хууль тогтоомж болон дүрэм журмыг сурталчлан ойлгуулж, ямар нэгэн танил хүн болон санхүүгийн авилгагүйгээр, чин сэтгэлээсээ, шударгаар бас эелдэг найрсгаар үйлчлэх ёстой. “Үйлчлүүлэгч бол хаан”гэдэг хоосон уриагаар биш жинхэнэ хаанд үйлчилж байгаа юм шиг үйлчлэх ёстой. Үүний тулд иргэд улсад татвар төлдөг юм даа. Дарамтлуулахын тулд бус үйлчлүүлэхийн тулд шүү. Үйлчлэгч болон үйлчлүүлэгчийн хооронд аливаа маргаан, үл ойлголцох байдал гаргахгүйн тулд л хууль , дүрэм журмыг зохиодог юм. Аливаа зөрчилдөөн маргаантай асуудлуудыг шударгаар шийдвэрлэхийн тулд хуулийг хэрэгжүүлэгч байгууллага ажиллана. Тэгэхээр таньд таньдаг хүн, авилгалын мөнгө бус  хууль дүрэм журам туслах ёстой. тийм цаг хэзээ ирэх нь та биднээс өөрсдөөс минь хамаарах болно.
Хоёр.Дарга болох хүсэл ба хоосон толгой
1970-1980-аад оны орчим Завхан аймгийн Тосонцэнгэлийн МБК-д даргаар ажиллаж байсан Л. Цэнд гуай /МАХН-ын хэлмэгдүүлэлтэд өртөгсдийн нэг/ өөрийн удирдлага дор ажиллах боловсон хүчнүүддээ их л хатуу шаардлага тавьж, дэвшүүлдэг байсан гэдэг. Дөнгөж ТИС төгсөж, ромбо зүүн, диплом өвөртөлж ирсэн тэднийг эхлээд 1 сар ачигчаар ажиллуулна. Дараа нь тодорхой хугацаагаар цехийн ажилчин, мастер, ээлжийн ахлагч гэхчилэнгээр үйлдвэрлэлийн бүх л дамжлагуудад дараалан “дэвшүүлэн” ажиллуулна. Бүх дамжлагыг амжилттай даван туулсан хүн л инженерийн ажлаа хийнэ. Ийм инженер үйлдвэрлэлийн бүх дамжлагыг биеэр үзэж мэдэрсэн учраас хаана ямар ажил ямар хугацаанд яаж хийгдэхийг маш сайн мэднэ. Бас ажилчдаа ч сайн мэдэх учраас тэд худал хийх хуурах ямар ч аргагүй болдог.
Одоо ямрыг нь мэдэхгүй. Социализмын материал техникийн бааз байгуулж байх үедээ МАХН боловсон хүчний бодлогодоо анхаарч иймэрхүү барилаар бэлтгэж сонгон шалгаруулж байсан. Тэр нь ч энэ намыг өдий зэрэгтэй оршин тогтноход сайнаар нөлөөлж байж магад.
Аливаа удирдах ажилтанд тавигдах шалгуур үзүүлэлтүүд заавал байдаг. Тэд өндөр мэдлэг, чадвартай байхаас гадна харилцааны өндөр соёлтой, шударга, нөхцөл байдлыг зөв үнэлж зөв шийдвэр гаргах чадвар, мэдээлэл болон бичиг баримт боловсруулан төсөл зохиох. байгууллагынхаа ойрын болон хэтийн төлвийг зөв тооцон төсөөлж бас төлөвлөх чадвар гээд багагүй зыилийг эзэмшсэн байх шаардлагатай.
Гэтэл өнөөдөр алив албан тушаал, эрх мэдэл нь бас л наймаа арилжааны хэлбэрт орсон тухай яригдах боллоо. Мэдээж чиний ажиллаж байгаа газарт, чамаас мэдлэг чадвараар хол дутуу, хувийн чанараар базаахгүй нөхөр дэвшээд удирдаад эхэлбэл юу болох вэ? Буруу тэнэг үйлдлийг нь хараад зөвшөөрч, даган баясаад байх нэг хэцүү, эсэргүүцэж дургүйцлээ илэрхийлээд байх бүр ч хэцүү. Тэр тусмаа тухайн албан тушаалын үнэлэмж нь унаад чи ч хийж чадах ажил мэт санагдаад ирнэ.
Сүүлийн үед сонгуульд ялалт байгуулсан нам нь өөрийн бодлогоо хэрэгжүүлэх гэдэг нэрийн дор Монгол улс дахь төрийн бүх албан тушаалтнуудыг сольдог гаж тогтолцоо бий боллоо. Сайн удирдагч хэрэгжүүлж болохгүй тухайн намын бодлого гэхээр тун ойлгомжгүй зүйл сэтгэлд буугаад байх юм. Өөрийн нь томилсон хүн нь, өөрөө сэтгэхгүйгээр зөвхөн дээрээс гаргасан шийдвэрийг гүйцэтгэгч болох нээ. Бодохыг нь бид бодож, шийдвэрийг нь бид гаргана, чи зөвхөн хий гэснийг л үг дуугүй хий гэсэн зарчим нь төрийн албаны үнэ цэнийг унагаж, зөвхөн гүйцэтгэгч, “морь унасан толгойгүй хүн”-ийг бий болгож байна биш үү. Дээр нь тухайн албан тушаалыг дагалдаж байгаа зохих эрх мэдлийг тухайн хүн өөрийн ашиг сонирхолдоо ашиглах боломж олгож байгаа нь нууц биш. Үүнийг дагалдаж зусарч матаач бас хор найруулагч зэрэг бусармаг үйлдлийн үр хөврөл хөгждөг юм даа. Хаана шударга байдал алдагдана, тэр газар атаа жөтөө, хов жив тасардаггүй юм. Монгол төрийн байгууллагуудын энх замбараагүй, хариуцлага хүлээдэггүй, “эзэнгүй’ хүнд суртал авилгын үүр уурхай чухам эндээс үүдэлтэй. Миний сайн мэдэх нэгэн яаманд, нэгэн хувийн дээд сургууль эчнээгээр төгссөн нөхөр, “төрийн нарийн бичгийн даргын” албыг хашиж, англи, орос франц хэлтэй тухайн ШУ-ны доктор цолтой эрдэмтдийг удирдаж байсан.
Энэ бүхний цаана, томоохон албан тушаалын наймаа болон хууль бус хамтын ажиллагаа явагдаад байна хэмээн миний бие нотолж чадахгүй ч “сэжиглээд” байгаа юм. Сүүлдээ аль нэгэн эмнэлгийн дарга, сургуулийн захирал ч улс төрийн албан тушаал болох янзтай.
Энэхүү улстөржсөн талцаан, албан тушаал эрх мэдлийн шударга бус хуваарилалт нь монголын ард иргэдийг ч талцуулж, хооронд нь муудалцуулж, бухимдуулж, итгэл урмыг нь хугалж бас туйлдуулан ядрааж байна. Сонгууль бүрийн дараа “ноосоо тушааж”, “лааз өшиглөсөн” гэх хошин хэллэгүүд моодонд орж, эрч хүчтэй, өөртөө итгэлтэй, авъяас чадвартай олон сайхан хүмүүс хийх ажилгүй бусдыг шүүмжлэн суух болжээ. Цөөхөн Монголчууд бид арай л дэндүү хийрхэх юм даа.
“Нөгөө хэн дарга болж гэнээ. Түүний оронд уг нь дээр хийнэ л дээ. Одоо яахав дээгүүрээ болж л байгаа юм байлгүй” гэж ярилцах. Нөгөө амлаад байсан ард түмний сонголт хаана нь явна вэ? Энэ бүхний эцэст аймаг сумын зaсаг дарга тэр ч байтугай сайдын ажлыг та ч би ч хийж чадах юм чиг санагдах вий. Хамгийн хүндэтгэлтэй төрийн албан тушаалын үнэлэмж ингэтлээ доош унасаны буруутан нь сонголт хийгээд аялдан дагалдаж амьдраад байгаа та бид шүү дээ.
Өнөөдөр дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудад дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн боловсрол эзэмшиж юм үзэж нүд тайлсан залуучууд гарч ирж байна. Тэд дэлхий нийтийн хөгжлийн чиг хандлагыг мэдэрч монголын өнөөгийн байдалтай харьцуулан нэгийг бодож байгаа. Тэдний эрдэм мэдлэг, хүч чадал. хүсэл эрмэлзлэлийг Монголын төрд ашиглах цаг нэгэнт иржээ. Төрийн албан тушаалын үнэ цэнийг бий болгож монгол орны хөгжлийн төлөө, Монголчуудын сайн сайхан амьдралын төлөө ихийг хийж чадах залуучуудыг сонгон шалгаруулж бас баг болгон ажиллуулах хэрэгцээ нэгэнт бий болжээ.
Төрийн албан тушаалыг бизнэс болгон хувирган түүгээрээ ашиг олж, хувийн ашиг сонирхолдоо ашиглаж байгаа бүх л үйлдлийг таслан зогсоож, тэдэнд хатуу цээрлэл үзүүлж байх нь монголын эрүүл саруул нийгмийн эхлэл байх болно.
Ингэсэн цагт хүн бүр дарга болох хоосон мөрөөдлөөсөө татгалзаж, төр нь иргэддээ жинхэнэ ёсоор үйлчилдэг болох цаг ирнээ. Тэр цагт шавар бус шилэн хананы цаана өөр өөрийн ажлаа ёс журмаар нь хийж суугаа дарга болон ажилтнууд нь бие биедээ сэтгэл хангалуун байж, үйлчлүүлж буй иргэд нь “хаан” шиг сэтгэл хангалуун баяртай байх цаг ирнэ.
/үргэлжлэл бий/

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах

Share Your Thoughts