Улстөр бизнес мөн үү? \үргэлжлэл\

Дөрөв: Сонгууль ба хийрхэл.
Удахгүй сонгууль болох гэж байна. Улс орон даяараа зүрх нь хөөрсөх агсам морь шиг л бүх зүйлээ умартан гагцхүү сонгуулиар амьсгалан дүүхэлзэж байна. МАХН, МАН болон бусад намууд гэсэн ангиллаар Монгол улсын бүх иргэд талцан хийрхэж байна. Цөөхөн хүн амтай Монгол оронд жинхэнэ хийрхлийн сонгодог жишээ нь намын гишүүнчлэл. Аль нэгэн нам нь заавал гишүүнтэй байж, намынхаа батлахыг, сонгуульд өөрөө болон өрөөл бусдыг энэ намын төлөө саналаа өгөх хатуу даалгаврын хамтаар баяр ёслолын байдалтай гардуулан алга ташиж баярын марш эгшиглүүлнэ. Иргэн хүн ямар нэгэн төрийн бус байгууллагын гишүүн байж, батлах өвөртлөн хурал зөвлөлгөөнд нь сууж, цог жавхлантайяа алга ташиж суух хэвшлийг социализм бидэнд сургажээ. Өнөөдөр засгийн эрхийг ээлжлэн барьж байгаа МАХН болон МАН үзэл бодлын ямар ялгаатай, яг ямар үзэл санаа зорилгыг нь дэмжиж байгаа вэ? гэдэг асуултыг та өөртөө тавиад үзээрэй. Нэг нь МАХН-ын нөгөө нь МАН-ын гишүүн байж, сонгуулын саналын асуудлаас болж маргалдаж байгаа нэгэн гэр бүлийн хосуудаас, “энэ намууд танай гэр бүлийн амьдралд сайн сайхан юу өгөө вэ?” гэж асууя. Яг үнэндээ миний бие одоо ч МАХН болон МАН-ын хоорондын эрс тэрс ялгааг олж хардаггүйгээр барахгүй аль алинд нь сайн муу тал байгааг хүлээн зөвшөөрдөг. Алив асуудлын сайн муу талыг нь харьцуулахгүйгээр зөвхөн нэг талыг нь барьж туйлширдаг базаахгүй зан Монголчууд бидэнд бий.

Эхлэл…

  Гурав. УИХ-ын гишүүн болохын ашиг
Монгол улс парламентын засаглалтай болоод хилээд хэдэн жил боллоо. УИХ нь Монгол улс дахь хууль тогтоох дээд байгууллага. Тэдний гол хийх ажил нь, дээр дурьдсан үйлчлэгч болон үйлчлүүлэгчийн хоорондын харилцааг зохицуулах хууль тогтоомжийг санаачлан батлуулж, түүнийг мөрдүүлэх явдал юм. Ингээд бодохоор УИХ-ын гишүүн гэдэг, учиргүй их дурлаад, хийх гэж зүтгээд байх ажил биш байлтай. Гэтэл Монгол оронд УИХ-ын гишүүн болохын тулд, бараг л ерөнхийлөгч болохын дайтай ач холбогдол өгч, хайр харамгүй мөнгө зарцуулж, бүх л аргаа сүвэгчилж, ичгүүр сонжуургүйгээр улайран зүтгэх боллоо. Гол төлөв хуульчид, янз бүрийн салбрын бодлого боловсруулах чадвар бүхий хүмүүс сууж байвал зохилтой энэ суудалд мөнгөтэй, амбицтай хүмүүс зүтгээд байх нь, “энд нээрээ бизнесийн ашигтай нөхцөл байгаа юм болов уу?’ гэх хардлагыг төрүүлэх боллоо. Нэг нэсэг хүмүүс өөрийн амьдрал болон хувийн бизнесээ өргөжүүлэн сайжруулах гэсэн зорилгоор энэ суудлын төлөө зүтгэдэг юм биш байгаа. УИХ-ын гишүүн болох нь ямар ашигтай байж болох талаар би ингэж бодож байна.

– Тэд бусдад нөлөөтэй байхыг хүсч байна. Зүй нь тэд Монгол оронд зайлшгүй шаардагдаж байгаа хууль тогтоомжийг санаачлан батлуулж, уг хуулийн хэрэгжилтэд хяналт тавих үүрэгтэй баймаар. Гэтэл манай УИХ-ын гишүүд  өөрт хамаагүй болон дурын асуудлаар ямар нэгэн яамны сайд болон бүх шатны засаг дарга нарын дотоод ажилд эрээ цээргүй оролцох, тэдэнд өөрийн хүсэл бодол сонирхлоо тулгах үзэгдэл түгээмэл. Хэрэв та ажигласан бол, танай аймгаас сонгогдсон УИХ -ын эрхэм гишүүн, орон нутгийн сонгуулиар сонгогдох аймаг болон сумдын засаг дарга, ИТХ-ын сонгуульд шууд хутгалдан, зохион байгуулахаар барахгүй бүх л албан тушаалд “өөрийн”хүнээ тавихыг эрмэлздэг. Энэ бол тэдний оролцох ажил мөн үү. Үүнийгээ тэд өөрийн багаа бүрдүүлж байгаа мэтээр тайлбарлах байх. Чухамдаа бол тэд тухайн тойрогтоо өөрийн нөлөөллөө тогтоохыг эрмэлзэж байгаа нэг хэлбэр. Нэг ёсондоо тэд өөрсдийн ноёрхлоо тухайн бүс нутагт тогтоох, ингэснээр дураар дургих боломжоо бий болгох оролдлого.

Тэд аливаа мэдээллийг хамгийн түрүүнд авч үүнийг өөрийн ашиг сонирхолдоо ашиглахыг хичээдэг. УИХ-ын гишүүд бүрэн эрхийнхээ хугацаанд гадаадын олон оронд зочилж, олон хүмүүстэй ажил хэргийн шугамаар уулзацгаадаг. Улс орны эрх ашгаас илүүтэй, гадаад орнууд болон олон улсын байгууллагуудаас Монгол орны хөгжилд зориулан олгож байгаа урт хугацааны зээл болон, буцалтгүй тусламжууд тэдний сонирхлыг татдаг. Айлчлал болон уулзалтын явцад олж авсан ийм төрлийн мэдээллүүдээ өөртөө болон өөрийн ойр дотны хүрээнд хэрхэн оновчтой ашиглах, уг тусламж болон зээлээс тендер нэрээр хэнийг оролцуулж ямар ашиг унагаахаа тооцоолно. Ийм учраас УИХ-ын гишүүд болон засгийн газрын гишүүдийн нэртэй холбогдсон тендерийн будлиан тасардаггүй. Үүнийг хүн болгон мэдэж бас сонсож байгаа. Үгүй дээ л энэ олон жил Монголын ардчилал болон хөгжлийг дэмжиж, олон улсын байгууллага болон өндөр хөгжилтэй орнуудаас өгсөн зээл тусламжууд хаачаа вэ? гэж асуумаар байна. Авсан зээл тусламжийн тоо Монгол орныг хөгжүүлээд бараг илүү гарахаар байгаа бус уу. Яг энэ асуудлыг дагалдаад “зөөлөн чихрийн цуглуулга болон вино”-ноос эхэлсэн авилга хэдэн сая $-т эргэлдэж байгаа гэдгийг миний бие нотолж чадахгүй ч “сэжиглэж” байна гэдгээ дээр өгүүлсэн.
-Тэд алив асуудалд улсын бус өөрийн болон эсвэл тодорхой бүлэглэлийн ашиг сонирхлын үүднээс лобби хийж, үүнийгээ бизнес болгон хөгжүүлж байна. Ямар нэгэн хуулийн заалт болон ххулийн төсөлд тодорхой бүлэглэлийн эрх ашигт нийцсэн “өгүүлэхүүн” оруулахын тулд тэд лобби хийцгээдэг. Үүний тод илрэл нь ямар нэгэн хуулийн заалт алга болсон, эсвэл засагдсан, хуулийн хэлэцүүлэгт санаатайгаар саад болж байгаа үйлдлүүд биш гэж үү. Ихэнх УЙХ-ын гишүүний ард бизнэсийн болон магадгүй гадаадын ямар нэгэн бүлэглэлийн ашиг сонирхол байж, тэднээр дамжуулан ирээдүйн асиг сонирхлынхоо төлөө монгол улсын хууль тогтоомжид нөлөөлөх оролдлого байг болохыг үгүйсгэх аргагүй. Тэд цаг хугацааны явцад өөрсддөө ашигтай үйл ажилагааг хуулиар баталгаажуулахыг хүсч байгаагаараа арай л алсыг харж байгаа хэрэг шүү дээ. Хэрэв үүнийг үгүйсгэвэл, УИХ-ын зрим эрхэм гишүүдийн бүрэн эрхийнхээ хугацаандаа бариулсан болон худалдаж авсан харш болон унаж байгаа үнэтэй машинуудыг цалингаараа авч чадах уу? гэж асууя. Тэдний далд орлгыг тооцохгүйгээр шүү.
– Тэд дур зоргоороо авирлахыг хүсч байна. УИХ-ын эрхэм гишүүд хэлсэн үг болон гаргасан алив үйлдлийнхээ төлөө хариуцлага хүлээхгүй гэсэн хуулийн заалт миний эгдүүцлийг үнэхээр хүргэдэг. Түүнийгээ тэд улс эх орныхоо хувь заяаны төлөө санаа зовж шаналсаар ядаргаанд орж хагас солиорлын байдалд ордог гэж тайлбарлаж магадгүй. Тиймдээ ч тэд УИХ-ын хуралдааны танхимд бие биеэ дур зоргоороо доромжилж, эгээ л гудамжны атаманууд шиг авирлах болж. Харамсалтай нь тэдний маргаан нь “Би чиний элдэв луйврыг мэднэ шүү. Дургүй хүргээд байвал гаргаж тавина, дургүй хүргэхгүй бол гаргаж тавихгүй” гэсэн утгатай. Өндөр боловсрол мэдлэг, ёс суртахуунтай, шударга үнэнч, алив зүйлд хүндэтгэлтэй ханддаг, ухаалаг, даруу хүн суух ёстой өндөр суудалд ямар гээч балмад этгээд сууж байнаа гэж гайхахад хүргэдэг. УИХ-ын гишүүнийг сонгочдын итгэл найдварыг алдсаны төлөө буцаан татаж, бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэх хуулийн заалт байдаггүйгээс, сонгосон гишүүн нь нисдэг тэргээр ан хийж унагаж сүйрүүлсэнийхээ төлөө хариуцлага хүлээхгүйгээр барахгүй УИХ-ын чуулгандаа ч суудаггүй түүхийхээ төлөө баатар мэт авирлахыг харан, 4 жил санаа алдан суугаа сонгочдыг “хохь нь” гэх үү, “чадаж байгаа юманд арга байхгүй” гэж тавлах уу.

Үндсэн ажлаа умартаж, хувийн ажлаа амжуулж яваа эрхэм гишүүдийг УИХ-ын чуулганд нь суулгах гэж гуйж царайчилж аргаа барж суугаа УИХ-ын даргыг өрөвдөх үү, эсвэл хүндэтгэх үү. Ангийнх нь хүүхдүүдийн тал нь хичээлээ таслаад багш нараа шоолж инээлдээд байвал, тэр хүүхдүүдэд хэн  хичээл зааж, зөв иргэн болгон төлөвшүүлэх билээ. Үүн лугаа адил энэ 76 эрхэм ийм бүдүүлэг арчаагүй бас сэтгэлгүй байхад Монгол орны ирээдүй ямар байх билээ.
Тийм ээ! Хүмүүс яагаад УИХ-ын гүшүүн болох гэж улайраад байна вэ? гэсэн асуултад би өөрийн “хардсан” сэтгэлээр хариуллаа. Ямартай ч Монгол оронд ямар нэгэн үйлдвэрлэл үйлчилгээнээс илүүтэй улс төрийн албан тушаал нь шат шатандаа ашигтай бизнес болон хувирчээ. Энэ ашигтай бизнесийн төлөө хүмүүс, хурааж хуримтлуулсан мөнгө болон баялгаа хайр гамгүй зарцуулж байна.  Хожим хойно энэ мөнгөө хэд нугалан олж авахын төлөө шүү. Харин Монгол орон тэгтлээ хөгжихгүй л байна даа.
Дөрөв: Сонгууль ба хийрхэл
  Удахгүй сонгууль болох гэж байна. Улс орон даяараа зүрх нь хөөрсөх агсам морь шиг л бүх зүйлээ умартан гагцхүү сонгуулиар амьсгалан дүүхэлзэж байна. МАХН, МАН болон бусад намууд гэсэн ангиллаар Монгол улсын бүх иргэд талцан хийрхэж байна. Цөөхөн хүн амтай Монгол оронд жинхэнэ хийрхлийн сонгодог жишээ нь намын гишүүнчлэл. Аль нэгэн нам нь заавал гишүүнтэй байж, намынхаа батлахыг, сонгуульд өөрөө болон өрөөл бусдыг энэ намын төлөө саналаа өгөх хатуу даалгаврын хамтаар баяр ёслолын байдалтай гардуулан алга ташиж баярын марш эгшиглүүлнэ. Иргэн хүн ямар нэгэн төрийн бус байгууллагын гишүүн байж, батлах өвөртлөн хурал зөвлөлгөөнд нь сууж, цог жавхлантайяа алга ташиж суух хэвшлийг социализм бидэнд сургажээ. Өнөөдөр засгийн эрхийг ээлжлэн барьж байгаа МАХН болон МАН үзэл бодлын ямар ялгаатай, яг ямар ызэл санаа зорилгыг нь дэмжиж байгаа вэ? гэдэг асуултыг та өөртөө тавиад үзээрэй. Нэг нь МАХН-ын нөгөө нь МАН-ын гишүүн байж, сонгуулын саналын асуудлаас болж маргалдаж байгаа нэгэн гэр бүлийн хосуудаас, “энэ намууд танай гэр бүлийн амьдралд сайн сайхан юу өгөө вэ?” гэж асууя. Яг үнэндээ миний бие одоо ч МАХН болон МАН-ын хоорондын эрс тэрс ялгааг олж хардаггүйгээр барахгүй аль алинд нь сайн муу тал байгааг хүлээн зөвшөөрдөг. Алив асуудлын сайн муу талыг нь харьцуулахгүйгээр зөвхөн нэг талыг ньбарьж туйлширдаг базаахгүй зан Монголчууд бидэнд бий. Чухам үүнийг л улс төрийн намууд овжиноор ашиглаад байгаа юм шүү дээ. МАХН, МАН болон бусад намуудыг чин сэтгэлээсээ дэмжиж, тэдний төлөө санал өгүүлэх гэж үр хүүхдээ ч албадан зэмлэдэг олон буурлууд дэмжсэн нам нь ялж засгийн эрх барьсан ч өнөө л ядуу зүдүү, өлөн зэлмүүр хэвээрээ. Харин намын удирдлагууд нь өдрөөс өдөрт өнгө засан малилзаж амьдрал нь сайжирсаар, та бүхний дээгүүр ихэмсэг нь аргагүй өнгөрнө. Миний бодоход улс төрийн намууд бизнесийн байгууллага биш байлтай. Намуудын сонгуулын саналыг санхүүгийн дэмжлэгийн хамт гишүүдээсээ шаарддаг энэхүү тогтолцоо нь нам доторхи эрх мэдэл, албан тушаалын төлөө буюу мөнөөх бизнесийн ашгийн төлөө өрсөлдөөний үндэс нь болдог.
Сум аймаг улс даяараа, ажил амьдралаа хаян, сонгуулиар хийрхдэг энэ гаж үзэгдэл таныг залхаахгүй байна гэж үү? Сонгуулын маргаашнаас мартагдаж, дараагийн сонгуулын өмнө сэргэдэг улс төрийн намуудын гишүүнчлэлийн тогтолцоог өөрчилбөл яасан юм бэ? Дэлхий даяар 4 жил бэлтгэж сэтгэл догдлон хүлээдэг олимпийн наадам шиг, сонгууль нь Монгол оронд олимпийн наадам шиг болтлоо хөгжжээ. Олимпид  тухайн орны шилдэг тамирчид нь 4 жил уйгагүй бэлтгэж оролцдог. Шилдэг тамирчныхаа олимпод үзүүлсэн шударга ялалтыг хүн бүр л баярлан бахдаж талархан, хүлээн зөвшөөрдөг. Харин Монгол орны сонгууль хэмээх “олимп”-д үзэгчид нь тамирчидтайгаа хамт оролцож холион бантан болдгоос хэн ямар амжилт үзүүлж тодорч байгаа нь ч тодорхойгүй, зарим тохиолдолд 2-р байр эзэлсэн тамирчин нь ч түрүүлж медаль зүүж байх жишээтэй.
Арай л замбараагүй бас инээдтэй биш гэж үү. Улс төрийн намууд албадан маягийн гишүүнчлэлээсээ татгалзаж, үзэл бодол нэгтэй,хамтран баг болж чадах хүмүүсээ нэгтгэж институт маягаар ажиллавал яасан юм бэ? Тэд 4 жилийн хугацаанд Монгол орны хөгжлийн чиг хандлагад судалгаа хийж өөрчлөн сайжруулах төслөө зохиож ард иргэдэд сурталчилдаг, ард иргэд нь уг төсөл болон мөрийн хөтөлбрөөс өөртөө аль таалагдсаныг нь сонгож саналаа өгдөг тогтолцоо нь хийрхэлээс гарах нэгэн зам байж болох. Мэдээж ард түмний дийлэнхийн санал авч сонгодсон төслөө уг нам өөрийн багаар хэрэгжүүлэх нь илүү бодитой байж болох юм. Сайн, илүү бодитой төсөл хийхийн тулд тухайн намын институт илүү чадварлаг боловсон хүчнүүдэд санал тавьж хантран ажиллах боломж байгаа. Түүнчлэн улс төрд орохыг хүссэн хэн боловч тухайн намын институтад санал тавьж, өөрийн хүч боломжоо харуулан хамтран ажиллаж бас болох шүү дээ. Харин жирийн иргэдийн хувьд аливаа хийрхлээс ангид, сэтгэл тайван, ажил амьдралдаа илүү анхаарлаа хандуулан, намуудын мөрийн хөтөлбөрт анхаарлаа хандуулан, улс төрийн соёлд ч суралцах болно. Ядаж л гэр бүлийн доторхи улс төрөөс хамааралтай элдэв маргаан зөрчил үгүй болж эвтэй найртай, тайван амьдрах боломж бүрдэнэ.
Энэ сонгууль хамгийн сүүлийн хийрхэл байх болтугай.
Төгсгөл буюу “шударга ёс”
Олон олон жил парламентэд улиран сууж, “туршлагатай”, “шударга” гэж өөрсдийгөө үнэлж байгаа эрхэм гишүүдээс, “та яагаад ийм бусармаг асуудлуудад анхаарал тавихгүй байна вэ? та яагаад Монгол оронд жинхэнэ “шударга ёс”-ыг бий болгохын төлөө санаачлага гаргахгүй байна вэ?”гэж асууя. Өдрөөс өдөрт цөөхөн эрхмүүд улстөрийг бизнесийн зорилгоор ашиглан баяжицгааж, цөөхөн зарим нь гадаад оронд ажиллацгааж, дийлэнх олонхи нь Монголдоо ядуу зүдүү, бухимдалтай амьдарч байна. 1990 онд манай улсын дундаж иргэн хэдэн төгрөгийн цалин гар дээрээ авч. ширхэг талхыг хэдэн төгрөгөөр худалдан авдаг байсан, одоо 2008 онд дундаж иргэн хэдэн төгрөгийн цалин гар дээрээ авч , ширхэг талхыг хэдэн төгрөгөөр худалдан авч байгааг тооцоод үзээрэй. Амьдрал сайжирсан эсэхээ үүгээр хэмжээд үз дээ. Бусад олон зовлонг нэрлэхгүйгээр шүү.
Өнөөдөр Монгол иргэн юу хүсч байна вэ?
-Төрөөс иргэддээ хандсан, хүнд сурталгүй, хүндэтгэлтэй хайрсаг үйлчилгээг хүсч байна.
-Хүн бүр, өөр өөрийн боловсрол мэдлэг, авъяас чадвар, боломжиндоо түшиглэн хийж чадах ажил хөдөлмөр эрхлэн шударгаар амьдрахыг хүсч байна.
-Алив хийрхэл талцаангүйгээр, бие биеэ хүндэтгэн эв найртай амьдрахыг хүсч байна
-Ямар нэгэн дарамт айдасгүйгээр шударга хуулийн дор тайван амьдрахыг хүсч байна
-Төр болон иргэдийн хооронд хардлага сэрдлэггүйгээр, харилцан итгэлцэж амьдрахыг хүсч байна.
Энэ бүгдийг нэгтгэн харвал гагцхүү “шударга ёс” гэсэн үг харагдаж байна.
“Тулах цэгийг нь олоод өгчихвөл дэлхийг эргүүлж болно” гэж нэрт эрдэмтний хэлсэнчлэн, Монгол оронд “шударга ёс”-ыг тогтоогоод өгчих, тэгвэл хөгжихөд амархан болно гэж хэлэх цаг болжээ. Үүний төлөө хүн бүр өөрсдөөсөө хамаарах бүхнийг хийх, бас шаардах цаг бас болжээ.
-Гарч буй хууль тогтоомж, дүрэм журмыг уншиж судлан, татвараа төлсний төлөө, эрхээ эдлэн аливаа хүнд сурталгүй, шуурхай, шударгаар үйлчилэхийг төрөөс шаардах хэрэгтэй.
-Улс төрийн болон төрийн албан тушаал, эрх мэдлийг бизнес болгон хувиргаж, өөртөө ашиг олж байгаа үйлдэл бүрийг эсэргүүцэх хэрэгтэй.
-Алив хийрхлээс ангижирч өөрийн хүссэнээрээ тайван амьдрахын тулд та өөрөө юу хийж чадахаа бас эргэцүүлж бодоорой.
Монгол орны хөгжлийн ирээдүйн сайн сайхны төлөө хүн бүрийн хүчин зүтгэл хэрэгтэй. Та бид байг гэхэд бидний үр хүүхдүүд маань энэ Монгол орондоо хүссэнээрээ тайван амьдраг дээ.
Монгол төрийн сүлд ивээг

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах

Share Your Thoughts