“Эх оронсог” хүмүүс

Гэсэн атлаа харах нүдэнд нь харагдсаар ширгэж бохирдож  байгаа хатан Туул болон олон гол ус, огтлоод зүсээд, шатаж бас хөгшрөөд дуусч буй ой модод, өдрөөс өдөрт хуурайшин цөлжиж, хүн амьдрах аргагүй болж байгаа хөрс, ургамал, ховордож устаж үгүй болж байгаа тарвага, хэрэмнээс өгсүүлээд олон амьтдын тухайд тэд үл дуугарна.
Эх орон гэдэг уул ус, ургамал амьтан, хөрс шороо, түүний ил далд орших олон баялгаас бүрддэг. Хөвхөн алт, зэс гэж тэмцээд байгаа “эх орончдын” нэг гарт нь улаан туг дэрвэлзэж, нөгөө гараараа “мөнгө” хайн тэмтчинэ. Цогт эх оронч дүрний ард, түмэн олны дэмжлэгийн ачаар бусдыг дарамтлан их мөнгө салган баяжих гэсэн шунал мэдрэгддэг. Тэд үгүй ядахнаа тохилог сууц, унах машин, хүүхдийн сургалтын төлбөр мөрөөднө. Тэдний нүдэнд ширгэж буй гол ус, дуусч буй ой мод, ховордож буй амьтан ургамал өртөхгүй байхыг бодоход эх оронч сэтгэлд бас ялгаа зааг байдал бололтой. Алив хүнд ашигтай байдаг болохоор нь “ашигт малтмал” гэж нэрлэгдсэн уул уурхайн салбарт тэмцэл хийх нь илүү ашигтай байдаг юм болов уу?
-Тэд Монгол орныг хөгжихгүй байна хэмээн шүүмжлэн, “хэрэв надад боломж олговол, бүхнийг өөрчилж чадна” гэж бусдын тэнэг сэтгэлгүйг гайхан, өөрийгөө “үндэсний баатар”, ард түмний заяагаар төрсөн “үлгэрийн баатар” мэтээр сурталчилна.

Энэ 6-р сарын 29 нд Монголд сонгууль болно. Бараг бүх ажил зогсож, хүмүүс гагцхүү сонгуулиар амьсгална. Цагийн механизм шиг явагдаж байх учиртай төрийн болон албаны бүх ажил “гацаж, бүгд л ажлаа хойш тавин “сонгуулийн дараа” гэж амандаа шивнэн юуг ч юм сэтгэл догдлон хүлээнэ. Юу хүлээгээд байгаагаа өөрөө ч мэдэхгүй хирнээ сонгуулийн сурталчилгаанд сэтгэл нь хөвсөлзөж, хөөрч догдолно.Сонгуулийн маргаашнаас бүх юм өөрчлөгдөж, бүх зүйл сайн сайхан болох юм шиг санагдан хөөрцөглөх. Нэр дэвшигч хэн гуайн хэлж ярьж байгаа бүхэн худлаа гэдгийг хичнээн сонгууль үзэж өнгөрүүлсний хувьд мэдэхийн дээдээр мэдэж байгаа хирнээ итгэж, дэмжиж байгаа дүр үзүүлнэ. Харин харц нь чихэр горьдсон жаахан хүүхэд шиг гарыг ньдагуулан харж, нүд рүү нь инээмсэглэнэ. Сурталчилгааны дараа өгсөн жаахан зүйлийг нь өвөртлөн гэрийн зүг алхлах аж.
Талцаж хийрхсэн, театрчилсан жүжиг шиг болтлоо хөгжсөн ийм сонгууль монголоос миньөөр хаана болдог юм бол. Нэр дэвшигч хэн нэгэн эгээ л улсын наадмын 5-ын даваанд найраагаар начин хийчихээд наадамчин олон руу хишгийн боорцог цацлан таахалзтал алхах бөх шиг ид хаваа гайхуулах аж.
Монгол орны хөгжлийн түлхүүрийг гартаа атгасан, цогт хувьсгалч, эх оронч тэднийг түмэн олон хайрлаж биширсэн, итгэж найдсан харцаар ширтэцгээнэ. Өөр юуны ч төлөө биш гагцхүү “эх орны” төлөө цохилох, тэдний эх оронч гал халуун, час улаан зүрхний цохилт хурсан олонд тодоос тод сонсогдов.

      “Эх оронч” хүн
  Энэ үгийг сонсохоор яагаад ч юм бэ, харь дайсны гарт алтан амиа алдсан цогт хувьсгалч бүсгүй, ид шидтэн гэмээр 5 жилд 10 жилийн ажил хийдэг, зураг нь хүндэт самбраас салдаггүй тэргүүний ажилчин залуу, хурлын индрээс цогт дайчин үгс цуурайтуулж, эх орондоо хайртайгаа илэрхийлэн хэнхдэг цээжээ балбах хэн нэгний дүр санаанд буугаад байдаг юм. Хэдэн зуун хүнийг аюулт өвчнөөс салгасан ачит эмчид бус, нэгдлийн хэдэн зуун хонийг шуурганаас аварсан малчинд хөшөө босгон алдаршуулдаг “үзэл суртал” гэгч иргэн хүнийг эх орноос ньсалгаж, “эх оронч” сэтгэлийг өөрөөсөө бус өрөөл бусдаас олж харан, тэдэнд талархан бахархаж байдаг сэтгэцэд сургажээ. “Эх оронч” хүн гэж хэн бэ?
-Тэд Монгол орны баялаг нийт ард түмнийх байх ёстой гэж тунхаглан, гадаадын хөрөнгө оруулалттай уул уурхайн компаниудтай тэмцэнэ. Хуулийн дагуу гэрээ хийж хөрөнгөө оруулан, уурхай байгуулан, эрсдэлээ давж, олборлолтоо явуулаад эхэлмэгц алт зэсийг нь булаалцалдаад эхэлнэ. Эх орныг минь сүйрүүлж, ард биднийг шулан мөлжиж байна гэж цээжээ дэлдэн, матрын нулимс унаган ард иргэдийг тэмцэлд уриулан дуудна. Чухамдаа буруу нь тэдэнд бус хуулийн цоорхойд байгааг олж харахыг ч хүсэхгүй.
Гэсэн атлаа харах нүдэнд нь харагдсаар ширгэж бохирдож  байгаа хатан Туул болон олон гол ус, огтлоод зүсээд, шатаж бас хөгшрөөд дуусч буй ой модод, өдрөөс өдөрт хуурайшин цөлжиж, хүн амьдрах аргагүй болж байгаа хөрс, ургамал, ховордож устаж үгүй болж байгаа тарвага, хэрэмнээс өгсүүлээд олон амьтдын тухайд тэд үл дуугарна.
Эх орон гэдэг уул ус, ургамал амьтан, хөрс шороо, түүний ил далд орших олон баялгаас бүрддэг. Хөвхөн алт, зэс гэж тэмцээд байгаа “эх орончдын” нэг гарт нь улаан туг дэрвэлзэж, нөгөө гараараа “мөнгө” хайн тэмтчинэ. Цогт эх оронч дүрний ард, түмэн олны дэмжлэгийн ачаар бусдыг дарамтлан их мөнгө салган баяжих гэсэн шунал мэдрэгддэг. Тэд үгүй ядахнаа тохилог сууц, унах машин, хүүхдийн сургалтын төлбөр мөрөөднө. Тэдний нүдэнд ширгэж буй гол ус, дуусч буй ой мод, ховордож буй амьтан ургамал өртөхгүй байхыг бодоход эх оронч сэтгэлд бас ялгаа зааг байдал бололтой. Алив хүнд ашигтай байдаг болохоор нь “ашигт малтмал” гэж нэрлэгдсэн уул уурхайн салбарт тэмцэл хийх нь илүү ашигтай байдаг юм болов уу?
-Тэд Монгол орныг хөгжихгүй байна хэмээн шүүмжлэн, “хэрэв надад боломж олговол, бүхнийг өөрчилж чадна” гэж бусдын тэнэг сэтгэлгүйг гайхан, өөрийгөө “үндэсний баатар”, ард түмний заяагаар төрсөн “үлгэрийн баатар” мэтээр сурталчилна.

Тэд их хурлын гишүүн, засгийн газрын болмогцоо шал өөр дүрд хувирч бүхнийг ор тас мартан, олдсон боломжийг ашиглан баяжихийн төлөө ичгүүр сонжуургүйгээр авирлацгаах аж. Тэд зүтгэж байж салбар хариуцсан сайд болмогцоо, ард түмний эрүүл мэнд, үр хүүхдийн боловсрол, эрчим хүч дэд бүтэц, уул уурхай, хууль зүйг сайжруулах үүргээ умартан, ах дүү, амраг садан, анд нөхдийн хамт ашиглаж болох боломж, завшиж болох хөрөнгө, мөнгөний төлөө бусдыг дарамтлан эрээ цээргүй авирлана. Юм үзээгүй аятай эрх мэдэл, мөнгө,хүүль журмын цоорхойг ашиглахын төлөө, “эх оронч” өмсгөлөө тайлж хаячихаад, хагас нүцгэн, уранхай цоорхой, бохир муухай бүхнээ харуулан ичгүүр сонжуургүй дайрна.
Эцэс сүүлд нь шүүх, авлгалтай тэмцэх газарт харилцан заргалдаж, өрөөл бусадтай барьцан өөрийгөө өмгөөлөх. Хуурай хуулийн цоорхойгоор ял зэмгүй өнгөрчихөөд яг л үнэг шиг өөр газарт олз хайн, сайхан сүүлээ шарвалзуулан шогшино.
-Тэд нам эвсэл, хөдөлгөөн байгуулж, хөтөлбөр хэмээх, уран цэцэн үгтэй үлгэрээр ард иргэдийн тархийг угаана. Алаагүй баавгайн арьсыг хуваах гэж өөр хоорондоо цэцэрхэн маргах. Эгээ л бор авдраасаа гаргаад өгчих аятай мөнгө тараах гэж уралдана. Өөрсдөө гартаа хүрз барьж , атга шороо хөндөж үзээгүй атлаа, бусдын хөдөлмөрлөж, зовж шаналж, зүдэрч олсон мөнгөн дээр “эх орны хишиг”, “байгалийн хишиг” гэсэн гоё нэртэй дардас  даран бусдад зүгээр түгээхийг уриална.
Та нар минь юу ч бүү хий, зүгээр л амаа ангайгаад сууж бай, бид бүгдийг ам руу чинь хииж өгнө гэж ухуулна. Монгол орны бүх иргэдийг арчаагүй залхуу, сэтгэх чадваргүй болгочихоод, “дураараа дургиж дун чөмгөөрөө жиргэж” болно гэж бодоод байгаа юм биш байгаадаа энэ “эх орончид”.
Хогжил бол хөдөлгөөн. Зогсоо зайгүй, зав чөлөөгүй хөдөлмөрлөж, хөдөлж байж л хувь хүн төдийгүй улс орон хөгждөг бичигдээгүй хуультай.
Өөрсдөө хөдөлмөрлөхгүй зальт аргаар баяжичихаад, өрөөл бусдыг хөдөлмөрлүүлэхгүй хоосруулчихаад адаг сүүлд нь “арчаагүй чиний хохь” гэж хэлэх гээ юм болов уу манай “эх орончид”.

“Эх оронсог” хүн
-Өсөж төрсөн нутгаа бусдаар хөндүүлэхгүй гэж, онгон байгалаа гоёмсог хэвээр байлгах гэж шанална. Энд чинь өвөг дээдсийн минь шарил, “их цаазтайгаа” байгаа, амар амгалан байх учиртай гэж тэмцэнэ. Мөнгө яах вэ? цаас, энэ сайхан нутаг минь үгүй болчихвол үр хойчдоо бид юу үлдээх вэ? гэж уцаарлана.
Өсөх насандаа шумбаж цэнгэж, наадаж асан гол ус, дэгдэж догонцон харайж асан дов сондуул, цэцэгс жимсийг нь хараад л дуу алдах ой хөвч, хөлийн дороос жигнэн эрвэгнүүлэх элс, хааяа хатгаж өвтгөх өргөс чулуу, өглөө бүр нойрноос сэрээж баяр баясгалан авчрах шувуудын жиргээ, энгэр бэлээр хөөцөлдөн тоглох тарвага зурамгүйгээр Монгол орон Монгол хүнийг төсөөлж болно гэж үү.
Өндөр өндөр орон сууцны барилгууд, цардмал зам, цэцгийн мандал, чамин тансаг машинуудын сүлжилдэх чимээ, өнгө өнгөөр анивчих гэрлэн цацрагуудыг зүлгэн дээр барьж, хаяаг нь шууж хаалгыг нь дэлгэсэн монгол гэрийн тэртээд багшрах мал сүрэг, адуу янцгаах чимээ, айрагны эсгэлэн үнэр, борооны дараа тэнгэрт нумран харагдах солонготой зүйрлүүлж болно гэж үү.
Тиймд ч уул ус онгон байгаль, мал сүрэг, ургамал амьтдынхаа төлөө, хэн нэгнээс шан харамж горьдолгүйгээр зүрх сэтгэлээсээ тэмцэж байгаа тэд “эх оронсог” хүн. Ил гаргаж сурталчлаад байхгүй атлаа нутаг гэж юу байдгийг, хүн байгалийн хүйн холбоо, амьтан ургамлын зохист шүтэлцээг тэд дэндүү сайн мэддэг.  Мөнгөө аваад зайлцгаа, нутгийг миньхэвээр байлга, өөр юу ч бидэнд хэрэггүй гэж “эх оронсог” хүмүүс уцаарладаг юм даа. Монгол Монголоороо байх л сайхан.
-Харь орны хилийн шалган дээр алтан соёмбо бүхий Монгол паспортаа нүүр бардам үзүүлнэ.Хэрэв ямар нэгэн юм болж гэмээ нь өмөөрч хамгаалах эх оронтой хүн шүү гэж монгол гадаад паспорт хилийн ажилтанд сануулдаг.
Амьдралаа, мэдлэг боловсролоо дээшлүүлэх гэж харьоронд ажиллаж байгаа олон олон монголчууд эх орон гэж юу болох, тэр нь ямар их өмөг түшиг, ямар их үнэ цэнэтэй болохыг дэндүү сайн ойлгож мэдэрдэг. Хэцүү ажлаас ядарч ирээд унтаж амрах нойрондоо аав ээж, ахан дүүс, хань ижил үр хүүхэдтэйгээ эх орноо л хамтад нь зүүдэлнэ.

Хааяа нэг уулзаж ярилцахдаа эх орноо л ярина, харь газар асгарах усан бороог эх орондоо л оруулж мөрөөднө. Хатуу гандуу, бас утаатай, юмны үнэ өсч хүмүүс ядарч бухимдаж байгааг өөр хоорондоо ярилцаж шаналлаа хуваалцана. Хоёр гаран сая хүнээ ингэж зутрааж байх ч гэж эрх баригчдад гомдоно. Харь орны хөгжил цэцэглэлтийг харж мэдрэх бүрдээ “хэзээ нэгэн цагт Монгол орон минь ийм болноо гэж сэтгэлээ аргадна. Хамтдаа наадам цагаан сараа тэмдэглэхдээ “халуун элгэн нутаг” аа төрийн дуулалтайгаа хамтдаа дуулж, санаж бэтгэрсэн сэтгэлээ нулимстайгаа хамт залгилна. Төрийн соёмбот далбаагаа өрөөнийхөө хойморт дээдлэн залж, “түвшин амгалан байгаасай” гэж зүрх сэтгэдээ залбирдаг тэд “эх оронсог” хүмүүс. Тэд хэнхдэг цээжээ дэлдэн, дайчин цогт үг хэлэхгүй ч цохилох зүрхэндээ эх орноо л хайрлаж, хөгжил ирээдүйнх ньтөлөө тархи толгойдоо шалдаг юм даа.
-Шударгаар хөдөлмөрлөж, мэдлэг оюунаараа өөрийгөө төдийгүй өрөөл бусдыг ч сайн сайнаар авч яваа олон монголчууд бий. Тэд өөртөө итгэлтэй, бусдад түшигтэй, зөөлөнд зөв. бурууд хатуу хандаж чаддаг. Тэд хэзээ ч  цээжээ дэлдэж, эх оронч дүр эсгэж чаддаггүй. Хэн нэгэнд зусардаж, хэн нэгнээс авахыг хүсдэггүй. Тэдэнд хоосон магтаал. хорон шүүмжлэл ч хэрэггүй. Тэд хэнээс ч хараат бус бие даасан өөрийн зорилготой хүмүүс. Хэрэгтэй цагт хэн нэгэнд тусалж, шаардлагатай үед буяны гараа сунгаж чаддаг тэд “эх оронсог’ хүмүүс. Шударга хөдөлмөрийн үнэ цэнэ,  үнэлэмж, зовлон жаргалыг тэд дэндүү сайн мэднэ.

Төгсгөл
 Дэлхийн 2 том гүрний хооронд дэлгэсэн тэрлэг шиг харагдах энэ л газар нутаг, Монгол орныг авч үлдэх гэж аугаа их өвөг дээдсүүд минь цээжээ дэлдэж уриа хашгиралгүйгээр цусаа юүлж, ухаанаа шавхаж, алд бие ахуй амьдралаа ч золиослон байж зүтгэсэн. Монголыг Монголоор ньбайлгах гэж, байгаль дэлхий хууль цааз, ёс заншил нинжин сэтгэл., амар тайван амьдралыг хэвээр байлгах гэж тэмцэж зүтгэж байсан тэд жинхэнэ “эх оронсог” хүмүүсээ.
Эх оронч хүмүүсээ сонгох гэж Монгол орон даяараа бүхнийг умартан хийрхэж байна. Юуг ч юм сэтгэл догдлон хүлээнэ. Юуг хүлээгээд байгаагаа сайн ойлгохгүй хирнээ нэр дэвсгигчдийн цог жавхлант дүр төрх, малигар царайг бахдалтайяа ширтэж өгсөн жаахан хишгийг нь өвөртлөн гэр рүүгээ гэлдэрнэ.
Сонгуулийн маргааш нар манддагаараа мандаж, амьдрал үргэлжилдгээрээ үргэлжилнэ. Юу ч өөрчлөгдөхгүй. Сонгууль гэж хөөрч догдолсон амьсгалаа дарж, гурил будаа, шатахууны үнийн өсөлтийг мэдэрч аанай л бухимдаж эхэлнэ. Харин бухимдлыг нь наадам бага зэрэг тайтгаруулна.
Эх орончид бас зальтай хүмүүс. Тэд сонгуулийг хэзээ явуулахаа тун сайн тооцоолох юм. Сонгогч сонгогдогчид бүгд соёолон морьд шиг дүүхэлзэнэ. Морьд хурдан байх болтугай.
Харин наадмын маргааш намар жинхэнээрээ болно.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2008-06-14

Share Your Thoughts