Menu
Assign a 'primary' menu

Category Archives for "ЯРИЛЦЛАГУУД"

May 20

“ХҮН ЧАДАЖ БАЙХАД БИ ЧАДНА, БИ ЧАДАЖ БАЙХАД БУСАД ХҮН Ч ЧАДНА”

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

\”DBN carrier Inc” компаны 10 жилийн ойд зориулав\

*Ачаа тээвэр зуучлалын “DBN carrier Inc” компани

15248 Texasco ave                                    

Paramount  CA 90723

www.dbncarrier.com

contact@dbncarrier.com

-АНУ ын Лос Анжелос хотноо үйл ажиллагаа явуулдаг Ачаа Тээвэр зуучлалын “DBN carrier” компани  далайн тээвэр эрхлэх албан ёсны зѳвшѳѳрѳлтэй компани. Одоогоор 22 ажилтантай энэ компани нь Монголоос гадна хэд хэдэн оронд бүх тѳрлийн ачааг тээвэрлэн хүргэх үйлчилгээ үзүүлдэг.

-Дэргэдээ хүнд даацын автомашинаар машин тээвэрлэх компанитай тѳдийгүй хэн нэгний хүссэн машиныг дуудлага худалдаанаас худалдан авч шууд хүргэж ѳгѳх үйлчилгээтэй юм билээ. Монголд байгаа салбар нь, Монголдоо байгаа үйлчлүүлэгчид АНУ ын дуудлага худалдаанаас ѳѳрийн хүссэн машинаа харж байгаад захиалж, түүнийгээ шууд ачуулан хүргүүлж авах боломжтой шинэ үйлчилгээг нэвтрүүлсэн байсан.

-“DBN Carrier Inc” компани нь Лос Анжелос хотын монголчуудын дунд зохион байгуулагддаг олон арга хэмжээнд хандивлагчаар оролцон дэмждэгээс гадна “Лантуун дохио” ТББ ын Монголдоо байгуулж буй “Ид шидийн орон” тѳсѳл, бидний санаачлан хэрэгжүүлж байгаа “Шинэч” сэтгүүл, “Монголчууд Америкт” нэвтрүүлгийг дэмжин хандивын тусламж үзүүлж байгаад маш их талархаж байна.

-Oлон жилийн туршлагатай, мэргэжилийн сайн ажиллагсадтай, үйлчлүүлэгчдийн итгэл алддаггүй энэ компани, байгуулагдсаныхаа 10 жилийн ойн хүрээнд үйлчлүүлэгчиддээ ТАЛАРХАЛАА ИЛЭРХИЙЛЭХ нилээд ажлуудыг зохион байгуулахаар тѳлѳвлѳж байгаа аж.

*Компаны үүсгэн байгуулагч, эзэн Л.Баясгалан:

– Би 2003 онд АНУ-д ирээд эхний хоёр жил хэлний бэлтгэлдээ сурч, “Олон улсын бизнесийн удирдлага” аар мастерын зэргээ хийсэн. Анх хувцас цэвэрлэгээний ажил хийдэг байлаа. Ажлаасаа чѳлѳѳ аваад сарын хугацаатай Монгол яваад буцаад ирсэн чинь намайг ажлаас  халчихсан байлаа. Хүмүүс худлаа хэлээд ажлаасаа гарчихдаг болохоор манай дарга надад итгээгүй  байж л дээ. Дараа нь нэг байгууллагад утсанд хариу өгдөг ажилд оров. Тэр ажил нь Тээвэр зуучлалын газар байсан юм. Тэгж л энэ салбарт орох үүд хаалга нээгдсэн дээ.

– Ажлын маань үүрэг, үйлчлүүлэгчидтэй утсаар харилцах ажил байсан болохоор зав ихтэй. “Зүгээр сууж байхаар” гэж бодоод үйлчлүүлэгч түншүүд рүү гээ залгаж үнийн судалгаа хийх зэрэг оролдлого хийж байсаар хэд, хэдэн үйлчлүүлэгч өөрөө олсон юм. Хүний анхаарал татах гэж огт бодоогүй, хэлээ сайжруулах гээд л утсаар яриад байсан хэрэг л дээ. Тэгээд энэ компанидаа менежэрээр ажиллаж эхлэв.

– Миний баримталдаг зарчим бол “Хүн чадаж байхад би чадна, би чадаж байхад бусад хүн ч бас чадна” гэдэг зарчим. Оюуны чадвар бүгдэд байгаа. Гэхдээ Монголчуудын оюуны чадамж арай өндөр гэж анзаарагддаг. Ѳөртөө итгэлгүйн айдас, хүний дор ажиллах дургүй зэргээс шалтгаалан өөрийгөө бүрэн дайчилдаггүй бөгөөд , хэрвээ зоригловол бүгдийг “яг таг “хийчихдэг юм шиг санагддаг юм.

-2009 онд танил маань надад Монгол руу Tээвэр зуучлал хийх санал тавьсан юм. Tухайн үед АНУ-руу ачаа оруулж ирэх тал дээр надад бага зэрэг туршлага байсан боловч, Монгол руу явуулах тал дээр мэдлэг бага байлаа. Гэхдээ оролдоод үзэхээр шийдсэн. Анхны үйлчлүүлэгч маань Вашингтоноос Монгол руу машин ачуулсанаар анхны гараа эхлэсэн дээ. Эхэндээ “зуучлагч” маягаар ажиллаж байсан бол сүүлдээ ачаалал нэмэгдэж , ѳѳрийн компаниа үүсгэсэн юм.

-Ер нь монголчууд маань бүх зүйлийг аргалаад, зохицуулаад сурчихсан, тэр сэтгэлгээнээсээ гарах дургүй байдаг. Би анх яг л тэр сэтгэлгээгээрээ ажиллаж эхэллээ. Намайг ажиллуулж байсан компани, хүмүүс “Худалдаа , үйлчилгээ хийхдээ тэр хүн татгалзвал яах вэ? гэх мэт ямар ч айдасгүйгээр хүмүүстэй тохиролцоо хийдэг” гэж гайхаж байсан. Ёстой л “Тэнэгийн дотор уужуу”  гэдгэрхүү юм болдог байж. Oдоо эргээд харахад “Би яаж хийдэг байсан юм бэ?” гэмээр зүйлсүүд зөндөө байгаа. Аажимдаа өөрийнхөө компани дээр гарч ирсэн асуудлуудаас туршлага сууж, бүх зүйлийг хууль ёсных нь дагуу хийж, “Энийг ингэхгүй бол болохгүй, энэний араас ийм асуудал гарах магадлалтай юм” гэх мэт тооцоолж сурсан даа. Илүү айдастай, айдас нэмэгдэхийн хэрээр бас хариуцлагатай болж байгаа юм.

– Бизнес эрхлэх зөвшөөрөлийг ажлын туршлагаас шалтгаалан олж авдаг. Хэдийгээр таван жил тээвэр зуучлалын компанид ажиллаж байсан туршлагатай боловч энэ маань хангалтгүй байлаа.  “Хуурамч бичиг баримт бүрдүүлж байсан уу? Хуулийн дагуу ажиллаж байсан уу? гэх мэт тодорхойлолтыг хуучин ажиллаж байсан газраасаа авах ёстой. Ихэнх газрууд өөрсдөөс нь урган гарсан бизнесийг дэмжих сонирхол бага шүү дээ. Хүмүүс ажиллаж туршлагатай болмогцоо, бага үнэ амлаж үйлчлүүлэгчдийг нь булаах ч юм уу, тиймэрхүү зүйлс гардаг болохоор дийлэнх эздүүд ийм тодорхойлолт гаргаж өгөхдөө дурамжхан байдаг. Харин миний ажиллаж байсан газрын солонгос эзэн маань надад тодорхойлолт хийж өгсөн л дөө. “Хүн юу тарина түүнийгээ хураана” гэдэгчлэн  би тэдэнд үнэнч ажилладаг байсан тул тэд ч надад итгэсэн хэрэг.

-Хамгийн чухал зүйл бол найдвартай байдал. Үнийн тогтвортой байдал, үйлчлүүлэгчтэй харьцах харьцаа бол тээвэр зуучлалын компанийн хамгийн чухал үндэс болж байдаг. Бусдаар ямар нэг ид шидийн зүйл энд ерөөс байхгүй. Найдвартай байдал гэдэг нь, бүх үйлчилгээ  хууль зүйн хувьд хамгаалагдсан байхыг хэлдэг. Жишээ нь, хүний ачааг авчихаад хариуцлагагүйгээсээ болж “алдлаа” гэхэд түүнийг төлөх хууль зүйн орчин зайлшгүй байх ёстой. Эрх зүйн хувьд  маш сайн хамгаалагдсан гэсэн үг л дээ. Үйл ажиллагаа явуулж байгаа болохоор ачаа бараа алга болох тохиолдол ч гарна. Гол нь үйлчлүүлэгчийг л хохироож болохгүй.

-AНУ ын гаалийн үүрэг бол хилээр хууль бус зүйл оруулахгүй, гаргахгүй. Татвараа авна, төсвөө бүрдүүлнэ гэсэн бүх л орны үндсэн зарчимын дагуу л явна. Гэхдээ гарч байгаа бараагаа бүгдийг нь онлайнаар мэдүүлдэг. Олон улсын бүх бараа бүтээгдэхүүн өөрийн гэсэн кодтой болохоор энэ кодоор гаалийн мэдүүлэг нь явна. Номероо бас кодоо хийж бүх л зүйлсийг нарийн бичнэ. Хүлээж авч байгаа хүн, хаяг утас, аль улс гээд дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгмөгц эхний шатандаа “тэнцлээ” гээд дугаар өгдөг. Ачаагаа хулгайд алдвал бараа бүтээгдэхүүнийхээ кодыг хүчингүй болгуулах ёстой. Товчхон хэлэхэд “бичиг баримтын” шалгалт, дараа нь яг “бараа бүтээгдэхүүний” шалгалт гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдаж хилээр гаргадаг.

…Нилээд олон жилийн ѳмнѳ би энэ компани дээр очиж Л.Баясгалантай танилцсан юм. Тэр үед миний мэдэхийн АНУ д далайн тээвэр эрхлэх зѳвшѳѳрѳлтэй, монгол эзэнтэй ганц компани байсан нь миний сонирхлыг татсан. Амаргүй энэ бизнесийг эхлүүлж “ачааны тэн”-г дааж яваа энэ бүсгүйтэй ярилцлага хийсэн боловч тэрээр олон нийтэд гаргахаас татгалзсан юм. Лос Анжелост ажлаар очих бүрдээ боломж гаргаад түүнтэй уулзахыг хичээнэ, бас ѳѳрийн зохион байгуулсан бизнес уулзалтдаа түүнийг оролцуулахыг санал болгоно гэх мэтээр аажимдаа бие биенээ багагүй мэддэг болов. Боломж гаргаж ажлаар нь очих бүрдээ түүний бизнес хэрхэн ѳргѳжин тэлж буйг анзаарч байлаа. Саяхан ажил хэрэг ярилцан утсаар холбогдоход тэрээр компаныхаа 10 жилийн ойн талаар товч дурдаад ѳнгѳрсѳн юм. Зүгээр л түүнд талархах гэсэндээ олон жилийн ѳмнѳ хийж байсан ярилцлагынхаа ноорогийг сѳхѳж, энэ мэдээллийг тэрлэв. Бие биенээ учиргүй магтахаас илүүтэй бие биенээ дэмжиж байсанд талархал илэрхийлэх нь юутай сайхан. Баяр хүргэж, амжилт ерѳѳе та нартаа.

Nov 07

“ЭЗЭНТ ГҮРНИЙ ТУУЛЬС” ба ХАРВАРД Сүхбаатарын Эрдэнэболд

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

                                                 \цуврал ярилцлага-27\

…С.Эрдэнэболдтой уулзах гэж Бостонг зорьж, ярилцах гэж Харвардын Кеннедийн Сургуулийн нэг танхимд нилээд хэдэн цагийг хамтдаа өнгөрүүлэв. Бид хоёрын эхэлсэн хууч яриа тасалдахын аргагүй амттайгаар үргэлжилсэн. Түүний сэтгэлийн гүнээс өгүүлж буй бүхнийг зүгээр энгийн асуултаар таслахаас үнэндээ би эмээж байсан юм. Дараа нь энэ ярилцлагаа эвлүүлэх гэж бичиж суухад, завсар нь хавчуулж болох миний асуултууд энэ ярилцлагын амтыг “гашилгаж” мэдэхээр санагдаад болдоггүй. Асуултгүй хүүрнэл энэ ярилцлага С.Эрдэнболд гэдэг залуугийн сэтгэл дэх “эрдэнэсийн уурхай” байлаа. Энэ яриа дахиад давтагдах эсэхийг би мэдэхгүй, үгүй л болов уу? Уншихад урт хэдий ч энэ ярилцлагаас өнөөгийн монгол залуу хүний өөдрөг гэгээлэг ертөнцийг мэдрэх болно.

Нэг. БИ ХААНА ТӨРӨӨ ВЭ?

-С.Эрдэнэболд: Миний сонсож, дуулсан хүмүүсийн үлэмж хувь нь “Таны бахархал юу вэ” гэсэн асуултанд “Би Монгол хүн болж төрсөндөө бахархдаг” гэж хариулдаг. Тэр тусмаа өсч төрсөн нутаг усны тухайд, дээх нь үеийн хүмүүс бол хуучин овог аймгийн бүтцээр Түшээт Хан аймгийн Зоригт вангийн хошуу, одоогийн Төв аймгийн Бүрэн сумын нутаг ч гэдэг юм уу тодорхой нутаг ус зааж, залуучууд харин Архангай аймаг, Завханаас гэх мэт ямар нэг аймаг, сум зааж хэлэх дуртай байдаг. Харин миний хувьд нутаг ус заах бус “Би Монголд төрсөн” гэж гэж ерөнхий утгаар нь хэлдэг. Яагаад үүнд би хүчтэй ач холбогдол өгдөг вэ? гэвэл хүүхэд байхдаа бид Д.Нацагдоржийн “Миний нутаг” шүлгийг цээжилдэг шүү дээ. Тухайн үедээ Хорьдугаар зууны утга зохиолын гол төлөөлөгчийн шүлэг л хэмээн харж, цээжилж байсан бол одоо эргээд харахад “Миний нутаг” шүлэг бол эх орны минь маш том дархлаа, геополитик  юм билээ. Хэрвээ сайн анзаарвал энэ шүлгэнд Монгол улсын зах хязгаар нутгуудийг гайхалтайгаар зураглан үзүүлсэн. Өөрөөр хэлбэл энэ шүлгэнд монгол хүний язгуурын оршихуйг зурж харуулсан гэсэн үг л дээ. Тэгээд бадаг бүртээ “Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон” хэмээсэн байдаг. Тэгэхээр би заавал Дарханд төрсөн гээд тэрүүгээрээ сэтгээд байж болохгүй. Монгол хүн бол “Монгол” гэдэг агуулгын энгээр сэтгэх ёстой юм. Бид 1900-аад оны дараагаас л энэ нутгийг Дархан хэмээн нэрийдсэн болохоос биш, энэ газар бол мянга, мянган жилийн нүүдэлчдийн өлгий болсон төв Азийн өндөрлөг нутаг, Азийн зүрх шүү дээ.  Монголын гэсэн юм бүхэн л бидний өөрийн угшил язгуур учраас “Би Монголд төрсөн, Монгол улсын иргэн” хэмээн хэлэх дуртай.

-С.Эрдэнэболд: Гэтэл одоогийн бидний асуудал юу байна вэ гэвэл хүмүүс улс төрийн хувьд намаар нь, үзэл бодлын хувьд баруун зүүнээр нь, орлогынх нь хувьд өндөр болоод бага гэх мэт янз бүрийн л байдлаар хүмүүсийг  хувааж, улам жижигсгэж байна. Ингэх тусам л үндэсний нийтлэг бахархал, үндэсний онцлог өөрийн мэдэлгүй биднийг анзаараагүй байхад л багасаж байна шүү дээ.

-С.Эрдэнэболд: Бид Хүннү, Сяньби, Хядан, Жүжан гэх мэт өндөр язгуурт нүүдэлчдийн угсаатнуудын голомтон дээр их Монгол улсыг байгуулсан улс.”Монголын нууц товчоон” дээр ийн өгүүлдэг.Чингис хааныг төрөхөд 

Одтой тэнгэр байлдаж

Олон улс орчилдож

Орондоо унтах завгүй

Олзлолдон булаалдаж байсан

Хөрст орон хөрвөлдөж

Хөнжилдөөн унтах завгүй

Хөнөөлдөн  тэмцэлдэж байсан

 

гэдэг шүү дээ. Үүн шиг Татар, Гурван мэргэн, Тайчууд гээд маш олон хуваагдчихсан байсан овог аймгууд өөрсдийгөө хязгаарласан, торлосон юм болгоныхоо төлөөсөнд өөр хоорондоо тэмцэлдэж байсан бол Чингис хааны байгуулсан тогтолцоо бол “Их Монгол Улс” буюу “Эсгий туургатны иргэн хүн шүү, та энэ бахархлын төлөө байна шүү” хэмээн нэгтгэж улмаар 1206 онд Их Монгол улсыг байгуулсан. Энэ үед тэнд Татар нь байна уу, Тайчууд нь байна уу гэдэг нь чухал биш болж, Монгол хүн гэдэг бахархал бий болсон юм.

Тэгэхээр ямарваа нэг асуултанд хариулахдаа жалга довны явцуу эрх ашгаас илүүтэй, үндэсний хэмжээний тэр том алсын хараан дээр зангидсан зүйлийг ярих хэрэгтэй. Хэдий энэ маш энгийн асуулт боловчиг маш чухал гүн ухааны зүйл тул бага зэрэг дэлгэрүүлэн хариуллаа.

 Хоёр. ХОРВООТОЙ ӨӨРИЙНХӨӨРӨӨ ТАНИЛЦСАН ТҮҮХ

 -С.Эрдэнэболд: Би 1983 онд төрсөн. Манай аав бол хөдөөний малчин гэр бүлд өсч улмаар бага насандаа Улаанбаатарт эрдэм номын мөр хөөж орж ирсэн хүн л дээ. Нэг үгээр нэгдүгээр үеийн хотын иргэн хүн юм. Аав нь буюу манай өвөө “Чи сургуульд сурч яах нь вэ?” гээд байхад л зөрсөөр байгаад есдүгээр ангидаа ирж сурсан юм билээ. Тэгээд Хуулийн дундад суралцан намрын ажилд явж байхдаа Өмнөговь аймгийн Ханбогд суманд ээжтэй минь танилцаж, тэр хоёр нэг гахиур модны дор учирсан гэх хөгжилтэй яриа байдаг юм. Тэгэхээр их сонирхолтой л доо. Би говь хавьцаа олдож, Дархан хавьцаа төрсөн бөгөөд өвөө минь Төв аймгийн Бүрэнд малчин байсан тул зундаа өвөө, эмээ дээрээ оччихдог байлаа. Харин өвөлдөө суурин бараадаж Дархан, Улаанбаатарт амьдарсаар ер нь нүүдэлчин маягаар хүүхэд насаа өнгөрөөсөн. Тэгэхээр чинь янз бүрийн л мэдрэмж авна шүү дээ .

 -С.Эрдэнэболд: 1989 онд ардчилсан хувьсгал өрнөж, цагийн байдал их өөр болж байгаа нь мэдрэгдэж байлаа. Аав минь Улаанбаатар хотод сурдаг тул намайг яг ухаан орж байх үед Дарханд буюу гэртээ ирж очин байдаг байсан юм. Тэр үед зурагт гэж байх биш, ганц сэтгэл баясгадаг зүйл нь пянз тоглуулагч, шугамын радио хоёр байлаа. Радиогоор орой бүр “Үлгэрийн цаг” явна. Тэр чинь диваажин шүү дээ. Тэр нэвтрүүлэгчийн хоолой, цаана нь явж байгаа хөгжим, өнгө донж гээд л хэлэх юм биш. Зурагт хүнд хязгаарлагдмал төсөөлөл өгдөг бол радио буюу сонсох урлаг хүнд гайхамшигтай төсөөлөл бий болгодог. Гэтэл “Үлгэрийн цаг” сонсохоос өмнө нь Москвагаас монгол хэлээр явуулах нэвтрүүлэг гэж явдаг байсныг яалт ч үгүй сонсох хэрэгтэй болж өөрийн эрхгүй “нийгэм гэж юу юм, яагаад ингэж хувьсан өөрчлөгддөг юм бол?” гэх асуултуудыг ургуулан бодож эхэлсэн. Тэрнээс үүдээд зургаа долоотой байхдаа нийгмийн тухай өөрийн гэсэн төсөөлөлтэй болж авсан даа.

 

-С.Эрдэнэболд: Багадаа зураг зурах дуртай хүүхэд байлаа. Алимны хайрцаг дүүрэн зураг зурна. Сүүлдээ зургийн дэвтэр олдоц муутай болоод ирэхээр нь дэвтрээ арван зургаа хувааж байгаад зурдаг, бүр “Ну Погади”-ийн бүх ангийг ширхэгчлэн зурж байсан удаатай.  Намайг зурах дуртайг аав анзаараад тэр үеийн “Цэнхэр самбар” гэж хүүхдийн нэвтрүүлгээс зарладаг зургийн уралдаанд оролцуулав аа. Тэгсэн 1990 онд түүнд түрүүлээд анх удаа алтан таван хошуу, хорин нэгэн төгрөгөөр шагнууллаа. Тэгээд үүнээс болоод хамгийн анхны “Ямар нэгэн зүйл хийх юм бол үр дүнд нь нэг зүйл ирдэг юм байна” гэдэг мэдрэмж төрж байгаа юм .

 -С.Эрдэнэболд: Дөрөв дүү охин дүү маань хөгжлийн бэрхшээлтэй. Бидний багад тэр үеийн хүүхдүүдийн нэг онцлог бол банди нар нь чулуугаар байлдаж тоглодог байлаа шүү дээ. Их харгис тоглоом. Эсвэл грашан дээр үсэрч тоглоно.  90-ээд оны шилжилтийн үед нэг нийгмийнх нь үнэт зүйл унаад, нөгөө нь бүрдэж амжаагүй  байсан учраас хүмүүсийн сэтгэхүй хоус буюу замбараагүй байдалд шилжээд орчихсон байсан байх. Тэр үед чинь орц бүр харанхуй, хүүхдүүд ямар нэг шил харвал заавал очоод хагалчихна. Тэгээд тийм үед чинь дүүгээ аваад гарахаар хүүхдүүд чулуу шиднэ, дээрэлхэнэ. Энэнээс болоод би “Яагаад манай дүүг ийм гэдгийнх нь төлөө хүүхдүүд ингэдэг байнаа” гэж их гайхдаг байлаа. Тэгэхэд л шудрага ёс, тэгш эрхийн тухай асуултууд анх төрж байсан шиг санагддаг. Гадаа гарах л юм бол нэг бол хүүхдүүдэд тархиа хагалуулна, үгүй бол өөрөө хүүхдийн толгой хагална гэсэн хоёрхон сонголттой. Тэгээд дүүгээ авч гарч чадахгүй тул гэртээ сууж байх нь илүү амар санагдаад пянзаа сонсоод, зургаа зураад суудаг болсон. Тэр үед л хамгийн анх үнэн, худал, зөв буруугийн тухай эргэцүүлж байсан шиг байгаа юм.

-С.Эрдэнэболд: 1990-ээд онд манайх улмаар Улаанбаатар хот руу нүүлээ. Дарханы соёл, Улаанбаатарын гэр хороололын соёл бас л өөр өөр. Гэхдээ л тэнд бас л хөвгүүд чулуугаар байлдана. Манай зуун айлын хүүхдүүд, дэнжийн мянгийнхантай чулуугаар байлдана. Юуны тулд байлдаж байна вэ? гэвэл ногоон нуураа булаацалдаж байлддаг байв. Тэр нь тухай үед нэг тийм хиймэл нуур байсан юм  л даа. Нэг зүйл ер санаанаас гардаггүй нь юу вэ? гэвэл биднийг ногоон нууранд очиход нэг их сайхан буга, согоо хоёр тэнд ирдэг байв. Харахад л хараа булаагаад сайхан шүү дээ. Гэтэл нэг өдөр яваад очтол тэр хоёрыг алчихсан байсан. Эрэгтэйнх нь хоёр эврийг хөрөөдөөд, чивийг нь авчихсан. Тэгэхэд нэг их гуниг төрөөд,  “Тийм сайхан амьтныг яагаад хүмүүс ингэдэг юм болоо” гэж их бодож билээ. Анхны шудрага бишийн тухай эргэцүүлж үзсэн нь тэр байсан юм болов уу даа.

-С.Эрдэнэболд: Аав намайг багад “Парламентын тоймч” хийдэг байлаа.  Харах хүнгүй тул аав намайг дагуулаад явдаг, би сонингийн цаасан дээр зураг зураад л, Ардын Их Хурал хуралдаж л байдаг, аав мэдээгээ бичиж л байдаг байсан. Тэгж байтал өнөөх өлсгөлөнгийн үе эхэлж, “Эрх чөлөөний талбай” дээр хүмүүс жагсаад л, тэр үеийг би тод санадаг юм. Үнэгэн малгай, туулайн арьсан сээгий малгай өмссөн улс өвлийн хүйтэнд эсгийн дээр суучихсан, тухайн үедээ яг юу болоод байгаа юм бол гэж бодохоос сайн ухаж ойлгохгүй шүү дээ. Тэгсэн нэг өдөр хүмүүс талбай дээр вагончик түрж яваад санаандгүйгээр нэг эмэгтэй дугуйн дор нь орсныг мэдэлгүй дайраад тэр бүсгүй эндчихсэн юм. Надад тэр үед “хүн амиа алдах хэмжээний чухал юм юу болоод байгаа юм бол доо” гэсэн бодол төрөөд, радио сонсдог байсан тул түүгээр анхны нийгмийн тухай ойлголтоо авч байсан нь мартагддаггүй. Тэр үед ээж маань надад хатуу диктатуртай шүлэг цээжлүүлдэг байлаа. Дүү маань хөгжлийн бэрхшээлтэй болохоор би дүүгээ хардаг тул цэцэрлэгт явдаггүй байв.

 -С.Эрдэнэболд: Ээж нэг удаа надад “Миний хэнз хурга”-ыг цээжлүүлээд, тэгэхлээр нь би зөрүүдлээд “Миний магз хурга, магнай халзан зурмастай” гээд л уншчихлаа. Ээж миний уншсаныг засаж өгөөд байхаар нь зөрүүдлээд л уншаад байлаа. Тэгсэн ээж уурлаад алгадаж байна шүү. Тэгээд “За, өөрийнхөө үзэл бодлоор зүтгэж болдоггүй юм байна” гэж бодсон.

-С.Эрдэнэболд: Аав болон аавын найз Маналсүрэнгийн Баттөр гэж хүн надад “Нууц товчоо”-г уншиж, тайлбарлаж өгдөг байлаа. Ээж угаалгын өрөөндөө орж толиндоо харж байгаад ганцаараа шүлэг унших их дуртай байсан. Д.Пүрэвдорж гуайн “Хөх даалимбан тэрлэг”, Чойномын хориотой шүлгүүдийг уншина. Манай том өрөөний ханан дээр нэг тийм онцгүй харцтай баатрын зурагт хуудас байдгаас би их айдаг байсан тул ээжийг угаалгын өрөөнд оронгуут нь гаднаас нь чагнаад л суучихдаг байж билээ. Нэг удаа ээжийн найзууд ирэв ээ. Дарханы гурилын үйлдвэрийн урлагийн наадам болох гээд ээж шүлэг унших болж л дээ. Д.Пүрэвдорж гуайн “Хөх даалимбан тэрлэг”-ийг унших байж. Тэгсэн уншиж байснаа үгээ мартчихаад, номоо хайгаад байхаар нь би хэлчихсэн чинь ээж бүр гайхаж байна. Тэгээд л ээжийн уншдаг байсан бүх шүлгийг би цээжээр мэддэг нь баригдсан даа.

-С.Эрдэнэболд:  Аав маань Хуулийн дундад байхдаа буржгар үстэй өндөр шар хүн тул Шерлок Холмос гэдэг хочтой байж. Гэтэл аав маань Их сургуулийнхаа ангийн Гантөмөр гэж ахтай хамт их ноцтой ажил хийсэн байгаа юм. Яасан гэхлээр, НАХ Яамны архивт байсан Р.Чойномын хориотой шүлгүүдийг хулгай хийж л дээ. Тэр үед хувилагч гэж байх биш, тэндээс гараараа ч юм бичиж авч болдоггүй байсан юм билээ. Тэгэхэд дуу хураагуурын анхны хувилбарууд гарчихсан байсан тул түүнийгээ энгэртээ хийж очоод өөрсдөө уншин бичиж, дараа нь бичгийн машинаар бичиж авсаар байгаад тэр хавтаст байсан гол, гол хориотой шүлгүүдийг гаргаад ирж. Үүний дараа С.Батмөнх сэтгүүлч  ” Залуучуудын үнэн” сонины эрхлэгч байхдаа тэр шүлгүүдийг нь хэвлээд их сенсаци болж байсан түүхтэй юм билээ. Тэгээд л би тэднийг нь уншиж, цээжлэх болсон доо.

Гурав. СОРИЛТ ДАВСАН  СУРГУУЛИЙН ЖИЛҮҮД

-С.Эрдэнэболд: Анх бэлтгэл ангид ордог жил ээж, аав хоёрын бололцоо нь болоогүй юм уу яасан юм, намайг биеийн тамирын хичээл орсон чинь нэг таавчик өгөөд явуулчихжээ. Тэгсэн би ер ичээд болдоггүй шүү. Нэг үстэй таавчиктай зогсож байсан хүүхдүүд шоолоод болдоггүй анх удаа үхтэлээ ичиж билээ. Дараа нь нэгдүгээр ангид ордог жил аавыг зохиолч Цоодол гуайн амьдарч байсан байранд амьдар гээд байр өгсөн юм.  Гэтэл тэр үед Цоодолын Хулан эгч, Уянга ах  хоёрын амьдарч байсан өрөө нь манай жижиг өрөө болов. Тэгсэн Уянга ах Сергей Есенин, Пушкины зургуудыг ханан дээрээ наачихсан, тэр орчин надад өөрөө асар их хүсэл, эрмэлзлийг өгсөн дөө. Уянга ах надад бас номын сангаасаа олон ч ном дурсгасан.

 -С.Эрдэнэболд: Нэгдүгээр ангид ямар сургуульд орох вэ гэдэг асуудал гарлаа. Ээж намайг 23-р сургуульд өгнө, хэл ус сургана гээд. Аав харин тавдугаар сургууль, юм уу 24-р сургуульд оруулъя гэж байна. Тэгээд “за энэ ойрхон тавьдугаар сургууль ч байгаа даа” гэлээ. Тэгсэн би 50-д орно л гээд л зүтгэчихлээ. Ээж аав хоёр яагаад? гээд асуухаар нь би “Тавьдугаар сургууль чинь тав дугаар сургуулиасаа 10 дахин том юм байна, хорин гурав, хорин дөрвөөсөө бол хоёр дахин том юм байна” гээд хүүхэд юм болохоор тоогоор нь том гээд бодчихгүй юу. Тэгсэн аавын найз Баттөмөр ах “Эр хүн өөрийнхөө замыг өөрөө л сонгоно, өөрөө шийдэг, эр хүн өөрөө л орно гэж байгаа бол та хоёр зөвшөөр” гэж аав, ээж хоёрт хэлж, надад тэр үг их эрч хүч өглөө шүү. “Нээрээ л би чинь эр хүн юм байна” гэж бодлоо. Тэгээд л тавьдугаар сургуульд элсэн орсон доо.

-С.Эрдэнэболд: Нэг санаанаас гардаггүй дурсамж байдаг юм. Аав нэг удаа гадагшаа сургуульд явлаа.  “Ер нь аавыг эзгүй хойгуур ээжийгээ хамгаалж байх ёстой юм байна” гэж дотроо бодож байгаа юм. Тэгээд “яаж ээжид хэлэлгүй ээжийгээ хамгаалах вэ?” гэж бодлоо. Ээжид  хэлэх юм бол ээж орой үдэш ажил дээр нь ирж байна гэдгийг мэдээд сандарна шүү дээ. Тэгээд ээжийг орой ажлаа тарах үед нь ажлаас нь орц руу орох хүртэл нь дагаж харж байгаад түрүүлээд гэртээ орчихно.Тэгэхдээ  аавын цахилгаан бороохойг авч гарна. Ингэж л нэг тиймэрхүү аргаар гэр бүлийнхээ өмнө хариуцлагатай байхад суралцсан юм шиг байгаа юм.

 

-С.Эрдэнэболд: 1990-ээд оны үед элсэн сахар төмрийн үртэстэй болж, хүмүүс картын бараанд дугаарладаг үе эхэллээ. Би чинь өглөө бүр талханд явна. Тэгээд хаалга онгоймогц л том хүмүүс дайраад л, ёстой л эр зоригийн тулаан шүү дээ. Ээж маань Дарханы гурилын үйлдвэрт “хүний нөөц” хийдэг байсан юм. Нэг удаа ярьж байгаад арван дөрвөн шуудай гурил авах болж, хамаатнууддаа тарааж өгсөөр өөрсдөө нэг уут гурил авч үлдлээ. Гэтэл нөгөөх нь цавуулаг ихтэй гурил учраас хямдхан байж л дээ. Тийм гурил чинь өтчихдөг байхгүй юу. Тэгээд нөгөө гурилыг чинь хаяж болдоггүй, яаж ч болдоггүй аргагүйн эрхэнд ахуйн марлыг дөрөв давхарлаж байгаад шигшээд идлээ. Одоо бодоход хүн “Зовлонг даадаг атлаа, жаргал даадаггүй” гэдэг үнэн. Яг л бидний насан дээр ид хийж бүтээх үед нь бидний аав, ээжийн залуу насыг тэр үеийн, амьдралын долгион үгүй хийсэн шиг санагддаг. Нэг ёсны сорьсон гэсэн үг. Хэн ч бэлтгэгдээгүй байсан. Анх удаа 290 жилийн дараа эрх чөлөө, ардчилал гэнгүүт нийгэм дахь хүмүүсийн үнэт зүйл янз бүрийн төвшинд задарч тэр нь 2000 он хүртэл үргэлжилсэн юм шүү дээ.

 

-С.Эрдэнэболд: Зургадугаар ангид ороод би нэг үсэг зохиосон юм. Бүгд бөөрөнхий, а үсэг нь бөөрөнхий дотроо нэг цэгтэй, б үсэг нь хоёр гэдэг ч юм уу, тиймэрхүү л юм байсан. Тэгээд анх удаа түүгээрээ өөртөө захиа бичив ээ. Өөрийгөө шүүмжилж “Чи ер нь их зорилгогүй байна, мөрөөдөлгүй байна, том ахын хувьд чи их хариуцлагатай байх ёстой” гээд л, тиймэрхүү л юм байсан санагдаж байна.

 

-С.Эрдэнэболд: Ахлах ангид ороод ирэхээр чинь ангидаа хэн байх вэ, хэрхэн хүлээн зөвшөөрөгдөх вэ гээд л олон асуудал гарч ирнэ шүү дээ. Би нийгмийн ажилд их идэвхитэй хүүхэд байсан хэрнээ бүрэгдүү зантай хүүхэд байсан. Тавьдугаар сургуульд наймдугаар анги хүртлээ бусад хөвгүүдийн адил зодолддог л байлаа. Сүүлдээ “зодоон бол асуудлыг шийдэх арга биш юм байна” гэж бодоод, намайг зодох гэсэн атамануудын өмнөөс хууль ярьчихдаг болж билээ.

 

-С.Эрдэнэболд: Нэг өдөр би “Хүүхэд-хууль” гэж тэмцээнд орох болов. Олны өмнө гараад  их сандардаг хүүхэд байсан тул бэлдэж, бэлдэж орсон тэмцээндээ юу ч ярьж чадсангүй. Тэгээд  өөрийгөө хашраая гэж шийдээд хөшигний ард орж байгаад л хоёр гараа зангидан нүүрлүүгээ дэлсчихлээ. Жинхэнээсээ уур хүрчихсэн байсан болохоор хамаг хүчээрээ цохьчихсон байж л дээ. Тэгээд орой нь гэртээ ирсэн бүр хавдчихсан. Ээж надаас “яасан юм бэ?” гээд болдоггүй үнэнээ л хэллээ. “Би олны өмнө гараад сандраад нэмэр алга” гэсэн ээж ” за аавд чинь хэлье” гэв. Гэтэл аав орой нь нэгдүгээр хороолол руу нэг хүн рүү утасдаж байснаа чамайг би нэг хүн дээр шавь оруулах боллоо гээд 1999 оны 3 сарын 12-нд айл руу дагуулаад явав.

 

-С.Эрдэнэболд: Тэр үед хип хоп хувцас их модонд орчихсон, ер нь гэхдээ аавын хувцасыг өмчихөөр л надад тэгж харагддаг байсан юм. Би нэг тиймэрхүү л хувцас өмсчихсөн аавыг дагаад нэг айлд очлоо. Тэгсэн тэр нь “Ардын жүжигчин”, “Хөдөлмөрийн баатар”, “Төрийн соёрхолт” Гомбосүрэнгийнх гэдэг айл байсан юм. Гомбосүрэн гуай ааваас “Энэ яадаг хүүхэд юм бэ?” гэж асуусан аав, “Энэ олны өмнө гарахаараа сандарч түгдчээд, өөрөө бас тэрэндээ гонсойгоод байх юм” гээд үнэнийг минь хэлэв. Тэгсэн намайг “Чи тэр жижиг өрөөнд ороод хүлээж бай” гэснээ аавыг гэр лүү нь явуулчихлаа. Тэгээд “Чи нэг томдсон бярууны нэмнээ өмссөн тугал шиг ямар унхиагүй юм өмссөн юм, эр хүн өөртөө ер нь яв цав таарсан хувцас өмсөх ёстой. Тэгвэл чи өөртөө итгэлтэй болно” гэж хэлснээ, “Чи энийг хар” гээд ханан дахь зураг руу зааж “Энэ хэн бэ?” гэж асуулаа. Тэр зураг нь Гомбосүрэн гуайн нэг их сайхан тоорцог малгайтай, хөх торгон дээлтэй залуугийн сайхан жавхаатай зураг байсан юм. Би “Та байна” гэхэд “Энэ миний залуу нас” гэснээ “Би чамд хэлэхэд хүний итгэл үнэмшил гэдэг л залуу насны өнгө жавхаа байдаг юм. Чи мянга үзэсгэлэнтэй байгаад ямар нэг зориг эрмэлзэл л байхгүй бол хэн ч биш болно. Би гал командын жолооч байсан хүн. Тэгээд жолооч байхдаа би жүжигчиний мэргэжлээр шалгалт өгье гээд ортол надаас гурван шалгалт авч байсан. Намайг эхлээд ороход нэг харанхуй өрөө рүү оруулсан. Тэгээд хонгилын үзүүрээс маш хүчтэй прожектор гэрэл тусгаж,  улаан хивсэн дээр намайг алхуулж байлаа. Тэр үед яг өнөөх гэрлийн дор орос шүүгч нар суучихсан, хүчтэй гэрлийн өөдөөс гуйвалгүй алхаж байсан хүмүүсийг дараагийн шат руу оруулж байсан юм байж. Тэнд дундаа эргэлзсэн, зогсолт хийсэн хүмүүсийг шууд хасдаг. Тэгэхээр би чамд юу гэх гээд байна вэ? гэвэл, хүмүүсийг үгээр байлдан дагуулна гэдэг бол сэтгэлийн хаттай байхын нэр юм. Тэр бол хүний цэвэр зоригоос шалтгаалж байдаг. Зуун хүнээс чамайг 99 нь ялагдаасай гэж бодно, нэг нь л чамайг ялаасай гэж бодно, тэр нь чи өөрөө. Тэгэхээр 99 хүний ялалтын бай болж өөрийнхөө ялагдлын бай болмоор байна уу, эсвэл чи өөрийнхөө айдсыг даваад өрөөлийн өмнө тэднийг байлдан дагуулахыг хүсч байна уу” гэж яг л шүлэг шиг хэлж билээ.

Дѳрѳв.БИ ОРЧНООСОО УРГАСАН УРГАМАЛ

 

 -С.Эрдэнэболд: Би хөгшин хүний үг сонсох их дуртай хүүхэд байлаа. “Хазгар өвгөнд эрдэм бий, Халхын голд эрдэнэ бий” гэж өвгөдийн хэлсэн үг үнэн шүү дээ. Миний эмээ Цэрэннадмидын Цэвээндорж гэж буурай байсан юм. Намайг багад хүүхдүүд дугуйг төмөр дэгээгээр түрж тоглодог байсан даа. Гэтэл нэг удаа би харуй бүрий болсон хойно  эмээгээ харалгүй дайрчихгүй юу, тэгэхэд эмээ надад “Чи уул овоо шиг сууж байгаа хүнийг харахгүй дайрч байгаа юм уу, хүн болгон уул, зарим уул харагдана, зарим уул харагдахгүй. Харагдаж байгаа уулыг тойрох гээд харагдахгүй байгаа уулыг дайрж болохгүй” гэж хэлж байсан юм.

 

-С.Эрдэнэболд: Эмээ маань маш сайхан зурдаг, оёдог, орой бүр үлгэр ярьж өгдөг хүн байсан бөгөөд эцэг нь  Цэрэннадмид гэж хүн Бурханч лам байсан юм. Ямар сайндаа хэлмэгдүүлэлтийн үед бурхан зураад бараг цаазаар авахуулах дээрээ тулаад гарын уртай хүн байсан тулдаа зургаан жилийг нь биеэр эдлээд, улсад далан морин хуур хийж өгч байсан гэдэг. Өвөөгийн минь хийсэн, тоглохоор хоёр чих нь соотолзож, нүд нь хөдлөөд чих нь булталздаг, одоогийн морин хуурнаас тохой өндөр оньсон морин хуур манайд байдаг юм. Эмээ минь өөрөө язгууртан хүн байсан.  Харин миний аавын ээж, аав одоо ч хүртэл амьд сэрүүн байна. Бас л хөдөөний сайхан малчин хүмүүс. Эмээгийн минь хэлдэг үг бол “Олонтойгоо эвтэй яв” л гэдэг үг. Өвөө бол “Юмыг өнгөрөөж сур” гэж хэлдэг. Өвөө минь дуу цөөтэй хүн л дээ. Цөөн үг нь өөрөө цөлх гүн ухаантай. Бодол богширгон, үг цэвчиргэн гэж хэлдэг. Бодлыг бол богшироож байж хэлнэ, үгийг бол цэвчрээж байж хэлнэ. Тийм айхтар хэлтэй хүн л дээ.

 -С.Эрдэнэболд: Өөрийн чадлаар өөрийгөө бүтээдэг лидерүүд гэж байдаг бол миний хувьд бол тийм биш, би орчноосоо ургасан ургамал юм. Өвөө эмээгийн хандлага, үг хэл, сургааль биднийг өсгөж байгаа хандалга, орчин тойрон тэр бүхий л зүйлс надад англиар root of wisdom буюу билгийн үндсийг бий болгосон байдаг. 2011 онд эмээ өвөөтэйгөө хөдөө явлаа. Тэгсэн очсон айл маань хонь гаргаж өгөөд, өвөө, эмээ хоёр “Наад нэхийг чинь хүүдээ  гараараа сайхан элдээд өгье” гэж байна. Тэгэхээр нь урмыг нь бодоод “Өө тэг л дээ” гээд хэлчихсэн чинь гурав хоногийн дараа торго шиг болгоод аваад ирэв. Давслаад, тараг түрхээд, угаалгын машинд үнэрийг нь дарах гэж угаасан гэнэ. Эмээ, өвөөгийн гар гэж турь муутай жижигхээн гар байгаа шүү дээ. Нөгөөхөөрөө гурав хоног өдөр шөнөгүй нухсаар байгаад торго шиг болгоод аваад ирсэн байсан.  Тэрнээс хойш би нөгөөхөөсөө салахаа больж, “Эзэнт гүрний тууль”-ийг бичиж байхад тэр нэхийний үнэр надад асар их мэдрэмж өгсөн. Чингис хааны багадаа амьдарч байсан хүнд хэцүү үеийг бичихэд, яг тэр нэхийний үнэр надад Монголын үнэр болоод тэр үеийн амьдралын төсөөлөн бодоход их хүчтэй нөлөөлсөн байх.

 

-С.Эрдэнэболд: Би гэртээ дандаа хорин алдын сур авч явдаг. Одоо ч манайд байгаа л даа. Цэвэр сур. Өвөөгийн минь хийж өгсөн сур бөгөөд түүнийг гаргаад ирэхээр манай адууны, манай айрагны, манай Монголын үнэр үнэртдэг. Одоо би хоёр хүүгээрээ нухуулнаа. Тэр үнэрийг багаас нь оюун ухаанд нь суулгах гэсэндээ тэр.  Би юу гэх гээд байна вэ? гэвэл хүн байгаа орчноо хамгийн зүй зохистой гэгээнээр хүлээн авч танин мэдэж ойлгож, эвлэлдэн зохицож ахуй амьдрал байгалтайгаа таарч зохицох ёстой бөгөөд тэгж байж л амьдралынхаа туршид хүн оюун ухааныхаа дархлааг бий болгож байдаг.

-С.Эрдэнэболд: Миний хүсдэг зүйл юу гэвэл, хүмүүс нийгэм рүү хандахаас илүүтэй хойч үеэ яаж Монгол хүн болж төлөвшүүлэх вэ? гэдэг дээр л маш том бодлого барих хэрэгтэй. Би хүүдээ “Монголын нууц товчоо”-г цээжлүүлж байгаа бөгөөд хүү маань долоон настай боловч цээжээрээ “Монголын нууц товчоо”-г хэсэглэн уншиж чадна. Эхлээд монгол хэл дээр цээжлүүлж эх хэлнийх нь дархлааг бий болгож байгаад дараа нь англиар цээжлүүлэх бодолтой байгаа. Яагаад гэвэл Монголын соёлыг дэлхийд хадгалж явахын тулд олон улсын хэлийг бид мэддэг байх учиртай. Бурхан надад хоёр сайхан хүү заяаж, тэднийг би монгол хүн болгож өсгөх ёстой шүү дээ. Би гурав хоногтойд нь хүүдээ “Монголын нууц товчоо”-г уншиж өгч байсан. Тэр хүүхэд ойлгох үгүй нь хамаагүй. Зүгээр л тэр кодыг тавьж өгч байгаа юм. Сүүлдээ тэрийгээ би аудио бичлэг болгоод сонсдог ном болгосон.

 Тав. “ЭЗЭНТ ГҮРНИЙ ТУУЛЬС”  ХЭРХЭН БҮТСЭН БЭ?

 

-С.Эрдэнэболд: “Эзэнт гүрний тууль”-ийг гаргасны дараа хүмүүс янз бүрээр л ярьж байлаа.  Шагнал, одон медалийн төлөө үүнийг бичлээ, энэ хүний шүлгийн яруу найргийн хувьд ийм, ийм алдаанууд байнаа гэдэг ч юм уу маш олон шүүмжлэл дагуулж байсан. Мэдээж төгс биш нь ойлгомжтой боловч,” Яагаад энийг хийж байгаа вэ?” гэдэг нь өөрөө хамгийн чухал байгаа юм. Миний хамгийн том зорилго юу байсан бэ гэвэл нэгдүгээрт: Монголын түүхийг асар их гажуудуулж байна, хоёрдугаарт: Монгол хэл маш их мөхөж байна.

 -С.Эрдэнэболд: Би юу гэж боддог вэ гэвэл монгол хэлний нэг үг толь бичиг дээр хадагдаад хэрэглэгдэхгүй байна гэдэг бол яг шоронд байгаа хүнтэй ижилхэн. Монгол хэлний нэг л үг толь бичигт тэмдэглэгдэхгүйгээр арилан одно гэдэг бол нэг үг, насыг барж байгаа гэсэн үг юм. Аливаа хэл тухайн үндэстнийхээ язгуур цэг юм бол нэг үг өөрөө нэг хүний амь наснаас дутахгүй үнэ цэнэтэй байх учиртай. Шекспир 80000 үгээр зохиолоо бичсэн байдгаас 11 мянга нь нэг л удаа хэрэглэгдсэн байдаг.

 

-С.Эрдэнэболд:  Би бол сайн чадаж байгаа гэж хэлэхгүй, маруухан өөрийн хэмжээндээ молхилоод, том нэртэй тууль бичиж байна.  Хойч үедээ өв бий болгоно гэдэг нь хүний амьд явж байгаагийн утга учир, зорилго юм. Идэх, өмсөх, албан тушаал ахих, ажил хийсэн болж харагдах нь байдаг үзэгдлүүд. Үзэгдлээс үзэгдлийн хооронд амьдарсаар үнэ цэнэтэй амьдралыг утга учиргүй туулахаар бид харамсалтай. Энэ үнэт зүйлсийн үндсэн дээр “Эзэнт Гүрний Туульс”-ыг зориглон бичиж байгаа. 1060,1070 бадаг төгс байх боломжгүй, 4400 мөрнөөс 400 үгийг ч шүүмжилж болно.”Төгс биш” гэдгийг хүлээн зөвшөөрч байгаа.

-С.Эрдэнболд: Би төгс бичих албагүй, гэхдээ ямар жанжин шугамыг барьсан гэхээр маш олон одоогийн хэрэглэдэггүй үгнүүд оруулсан. Түүхэнд тэмдэглэгдсэн байгаа нэлээн даацтай гэсэн толь бичгүүдийг нэг бүрчлэн хараад би өөрөө ямар үг мэдэхгүйгээ шалгаж үзэхэд миний мэдэхгүй хэдэн зуун үг гарч ирж байгаа. Би багаасаа ном зохиолд ойр өссөн, гэтэл миний энгийн гэж боддог монгол ахуйн хөдөөний үгийг хотын залуучууд мэдэхгүй байж болж байна. Орчин үеийн соёлоос эрлийзэж гарсан үгийг огт яриагүй, жишээ нь компьютерийг цахим гэж хэлэх үгийг оруулаагүй, цэвэр бидний өмнө нь хэрэглэж байсан үг.

” Соновтор” гэхээр ямар гоё хэлж байна вэ, дуулганы дээр байгаа босоо төмрийн хөндлөвчийг хэлж байгаа хэрэг. Гэлбэр гэж дээд талыг нь хэлж байгаа нь жад гэхгүйгээр ямар утга санааг агуулж байна вэ?

Голыг хуйгах, шуугих, харгих, таргил, агирах, хадаалах гээд маш олон янзаар хэлж байна. Хадаалах гэдэг нь гол хөлдөөд хоёр талаасаа зайрмагтахыг хэлнэ, агирах гэдэг нь мөснүүд хоёр талаасаа мөргөлдөөд дээш овойхыг хэлнэ, дээш босохыг асах, асгана гэх жишээтэй.

Нүүдлийн соёл иргэншлээр дэлхийг байлдан дагуулсан үндэстэн байгалийн бүхий л зүй тогтол, хүний сэтгэлийн мөн чанартай холбогдуулах тэр төсөөллүүдийг хангалттай хэлж өгсөн байдаг. Бид тэрийг чөлөөт сэтгэлгээнээс (Wild mind) хэмжих сэтгэлгээ рүү шилжиж орохоор маш олон юмыг хайчаар өвс хяргаж буй мэт тайрч байгаа. Тэгэхээр “агирах” гэдэг үгийг хэрэглэхгүй байж болох ч ийм үг байдгийг оруулахын тулд механикаар ч болов толинд байгаа үгийг хүчээр оруулж байна. Яруу найргийн гоо зүйн хувьд хүчээр оруулчихаар хүмүүс “энэ юу вэ?” гэж бодно.

“Алиус” гэж үерт дайрагдаад налсан өвсийг хэлж байгаа, налаад босож сэргэж байгаа өвс. “Алиус” гэдэг өвсийг шинэ үг үүсгээд Чингис хааны “алиус сэтгэл” гэж хэлсэн. Яагаад гэхээр эцгээ багадаа алдаад алиус өвс мэт болчихоод сэтгэл нь босч ирж байна гээд алиустай зүйрлэж, энэ үгний ард од тавин “энэ бол үерт автагдаад бөхийсөн өвс юм байна” гэх мэтээр оруулсан.

“Агсрага” гэж бүсийг хэлж байгаа. “Агирах гуниг” гэж түрүүн хэлсэн мөс хадаалаад барьцалдсан, тэгээд агирах гуниг гэж оруулж байгаа.

Ийм толь бичгээс гадна манай өвөөгийн хэлдэг “Луугар” гэж үг одоогийн харизматик, англиар standing man, оросоор мужик, луугар өвөгчүүл. Манай өвөө яриандаа  “энэ жил малын хамар хатгах өвс алга” (огт алга),” тэмээ хөндлөн хазах өвстэй” (маш урт)  зэрэг харьцуулалтыг маш гайхамшигтай хэрэглэж байв. Эдгээрийг тольноос, номноос, янз бүрийн юмнаас авна. Бизнесменууд ашиг орлого нь нэмэгдээд тоо ихсэхээр дээд зэргээр баярлах ёстой байх. Би харин нэг шинэ үг олохоор баярладаг. Америкийн зохиолч Марк Твейн “өдөр бүр шинэ үг хайдаг, тэрийгээ хоёр удаа хэрэглэхээр миний амьдралд ердийн хэвшил болдог” гэж онгирдог байв.

 -С.Эрдэнболд:  Яруу найргийн сод бүтээл хийх миний зорилго биш, нэгт: тэр үгнүүдийг оруулах, хоёрт: түүхийн гуйвуулсан зүйлсийг залруулах. Сайн залруулахгүй байж болно, ядаж миний үр хүүхэд намайг гэж үнэлж бодог. Нэг ургийн хувьд ядаж нэг үнэт зүйлс болог.

Соёолон морьдын туурайн тоос

Сарны гэрэлд үүлэнд хүрч

Сугсраа ганган төвөргөөнд нь

Салхи хуйлраа дэгдэн гогцорно

Агтын янцгаан анир цуучин зэв ирлэж

Аадрын сүр мэт нүргэлэн давхилдана

Омголон хүлгийн шандас аргамагшиж

Оддын дор Монгол эрэмшинэ

Зуун зуунд морин дэл дээр босоо мэндлэх

Мянга мянган нүүдэлч эрсийн домог хөвөрнө

Зуугуул атрын хэц агшаан урагш тэмүүлж

Мөнх тэнгэрийн чонон эрс улин довтолгоно

Энэ миний туулийн хэсэг. “Зуугуул” гэдэг нь зэрлэг адууг хэлж байгаа. Зуугуул атар гэж холболт ховор байдаг. “Зуугуул атрын хэц агшаан урагшлах” гэдэг нь яруу найргийн хэллэг байж магад, хэц гэдэг нь уулын хэц, гэхдээ би хөдөө өссөн хүүхэд учраас надад ийм мэдрэмж бууж шүлэглэн хэлж байгаа. Энэ нь давхар механикаар үг оруулахаас гадна аль болох онгодтой оруулах. Энэ хоёр дахь зарчимд би өөрийн эрх чөлөөгөөр явъя гэж бодсон. Өвөө эмээгийнхээ өгсөн торго шиг илдсэн нэхийг үнэртэж өссөн би хэнээс, юунаас айх вэ.

-С.Эрдэнэболд: Гол мэдрэмжээ хөглөхийн тулд  үйл явдал болсон хөдөө газрууд руу явдаг.

Оюунтай төрсөн Өүлэн эх

Оёдол дээлийг огшуулан өмсөж

Онон мөрнийг өгсөн уруудаж

Олис мойлийг түүн явж

Оюунтан хөвгүүдээ тэжээж өсгөлөө

гэдгийг “Эзэнт Гүрний туульс” дээр өөрөөр хэлэх хэрэгтэй, хуулж болохгүй, үг хэллэг хэлэгдээгүй давхцахгүй байх хэрэгтэй. Тэгээд Онон мөрний шугуйгаар багш нартайгаа өгсөн уруудаж явсан. Тэгсэн олирс, мойл, затгас, мангир нь байна, идэж үзээгүй учраас идэж үзлээ. Нутгийн хөгшчүүдийг дагаж явж мэдэрсэн. “Далан баяжууд” гэж гол байна. Жишээ нь: “Нүлдас” гэж урийн ус буюу шар усыг хэлж байна, нүлдас шар ус далан гол нийлж нэг том гол болдог юм байна.” Далан баяжууд” гэдэг нь далан алдын өргөнтэй, хоёр алдын гүнтэй. Үүнийг биеэрээ үзэж зах хөвөө дээр нь сууж мэдрэх гэдэг ямар гээч.

-С.Эрдэнэболд: “Нууц товчоон” дээр Чингис хаан дөнгөтэй гэж гардаг. Дөнгө гэхгүй хавтсан бугуй гэж хэлнэ. Ингэж  яривал хүмүүс намайг “солиотой” гэж бодох байх. Тайчуудаас зугатааж явахдаа усны таргил хэсэг дээр хэвтэж байв. Таргил гэдэг нь гүехэн бөгөөд усны түргэн урсгалтай хэсгийг хэлж байгаа, дороо хайргатай. Хавтсан бугуйгаараа доош хэвтэхэд доош урсахгуйн тулд хөлөөрөө хайрга тулж, хамар амаа дөнгөж гаргасхийн хэвтэх тийм гүехэн хэсгийг хэлж байгаа. Таргил хөгжөөн хуйгана.  Хуйгах гэдэг нь ус чимээлэн урсахыг хэлнэ. Гол сөндлөх гэж байна, энэ нь гол хөндлөн гарахыг хэлнэ. Цолиг газар гэдэг нь хэсэг хэсэг хуурай, хэсэг хэсэг нойтон газрыг хэлнэ.

Цолиг газрын энгэрт

Цог бамбарын гэрэл асч…

гэж гурван мэргэдийг дайрсан тухай бичсэн.

-С.Эрдэнэболд: Энэ бүх үгнүүдийг байх ёстой газарт нь шингээж байдаг. Усны бүх зан төрхийг тодорхойлсон монгол үгнүүдийг заавал оруулна. Адууны бүх явдал, өнгө зүс, хэлбрийг оруулсан үгнүүд бас оруулна. Монгол гэрийн бүх тоног төрөл, монгол ахуйтай холбоотой монгол эр хүнлэг бүх чанарыг оруулах зорилготой.  Үүнийг уншсанаар монгол эр хүн, монгол эмэгтэй гэж ийм байх ёстой, монгол хүн ан хийхдээ ийм зарчим баримталдаг байсан, морь унахдаа ингэж эдэлж хэрэглэж байсан гэдгийг мэддэг болно. Адаглаад морь унахдаа олмоо чангалаад, амаа зугуухан татаад , дөрөөгөө мөчидхөн дөрөөлж мордоно. Мориноос буухдаа морины амыг татаад заавал олом суллана. Тэгэхгүй бол “олойр” гэдэг юм гарна. “Олойр” гэдэг нь адууны гэдэс хавьцаа тэр хэсгээр цагаан зураас гардаг.

 -С.Эрдэнэболд:  Гурав дахь зарчим бол монголоор “туршлага тавих” гэж хэлдэг, өөрөөр хэлбэл очиж биеэр мэдрэх. Номноос уншаад төсөөлөх өөр. Чингис хааны Жамухтай дайтсан “Хүйтний хөндий”д очив. Нэг талаас гучин мянга, нөгөө талаас дөчин мянган хүн, нийтдээ далан мянган хүн хоорондоо байлдсан газар. Яг энэ өндөрлөг дээрээс хяналт тогтоосон, Чингис хаан түрүүлж ирсэн, Жамуха хоцорч ирсэн гээд гарч үзлээ. Хөндий бол ойлгомжтой нэг талаас өргөссөн нөгөө талаас нарийссан том хоёр хөндий. Хойноо уулын хэцтэй, урд талдаа уулын хэцтэй, баруун хойд талаас шинжлэх ухаанаар бол мустанг буюу уулын нөөлгө салхитай.  Чингис хаан голцуу салхи сөрж цэргүүдийнхээ цөсийг бадрааж давхидаг. Баттай мэдрэхгүй ч таамаглан боломжит нөхцлийг олж харна. Тэр үед миний нүдний өмнө төсөөлөл үзэгддэг. Дайны тактикийн гол үндэс нь байрлал.

 -С.Эрдэнэболд: Бид хөрсний дээж аваад долоон зуун жилийн өмнө ямар өвс ургамал ургаж байсан, адуу мал нь яаж бэлчиж байсан зэрэг дээр шинжилгээ хийнэ. Чингис хааны мориноос унасан газрыг “\Монголын нууц товчоо”н дээр\ “Алаша”-д буюу Өвөр Монголын нутаг дэвсгэр дээрх “Цоорхой” гэдэг газар байдаг гэж Хятадууд үздэг. Харин манай эрдэмтэд Сүхбаатар, Лхагвасүрэн нар Өмнөговь аймгийн Номгон суманд “Загийн цоорхой” гэж газар бий гэж хэлдэг. Тэнд очиж судлахад Чингис хаан дунджаар зуун мянган цэрэгтэй, нэг цэрэг дөрвөн морьтой гэж бодоход таван зуун мянган агт морьтой, 6,7 сарын хугацаанд бэлчээрлэх бэлчээрийн даацтай, усны даацтай, стратегийн цэргийн сургуулилт хийхэд хангалттай харууцтай газар байх ёстой гэж дүгнээд, “Тэр газар нь энэ юм байна, нэр нь “Цоорхой” юм байна, энд Хуланг олсон байх магадлалтай” гээд тогтоож байгаа юм. Тэгээд “Алаша”, “Цоорхой” гээд газарт очихоор хоёр мянган адуу зэрэг бэлчих бололцоогүй газар. Тэгтэл Чингис хаан таван мянган хүнтэй довтлоогүй нь тодорхой. Логикын хувьд манай эрдэмтэд Хятадын талд батлаад өгөхөөр “Танайх зөв юм байна” гээд хүлээн зөвшөөрдөг.  “Нууц товчоон” дээр хоёр дахь маргаан нь Чингис хаан шарх аваад биеэ тэнхрүүлээд Алашад “хүрч” гэж бичсэн нь тэр газарт очсон болж байна. Хэрэв тэнд гэмтэж  тэнд мориноос унасан бол тэнд “биеэ анагаагаад” гэж бичнэ. Үг гэдэг ийм хүчтэй. “Хүрч” буюу “хүрчү” гэж үг байсны учир Хятадууд тэнд “Чингисийн Онгон” шиг юм босгох гэж байсныг болиулав. “Нарт уул” ураны лицензтэй байсныг цуцлуулж, тэр уулан дээр хөшөө босголоо. Нутгийн иргэд бөөнөөрөө баярлалдаж ирээд хөшөө босголцсон, энэ бол Монгол эрдэмтэдийн байгуулж буй байгаа гавъяа.

 -С.Эрдэнэболд: “Бөртэ чоно, Гуа марал Онон мөрний хөвөөн дээр нутаглаж Батцагаан хэмээх нэгэн хөвүүнийг төрүүллээ” гээд явсаар байгаад Бодончир мунхаг дээр очдог. Бодончир мунхагийн бургас буюу өвсөн өмбүүл босгосныг 1960-аад онд Монгол эрдэмтэд судалсаар байгаад “энд” гээд гаргаад ирсэн.” Нууц товчоон” дээр бүх байрлалыг заагаад өгсөн байдаг, эндээ ийм нууртай, уултай, модтой гээд. 700,800-хан жилийн өмнөх газар орон өөрчлөгдөхгүй байрандаа байж л байдаг. Өвсөн өмбүүлд ороод, бодоод энэ тухай бичихээр цаг хугацааны машинаар аялсан юм шиг болно. Өөрийн төсөөлөлтэй дээр нь бодит мэдрэмж, түүхийн үндэслэлтэй.

 -С.Эрдэнэболд: Сүхбаатар багш Багануураас хойш 24 км-т “Бүрэн эрэг” гэж газар бий гэж заасан. Тэнд Бөртийг Гурван Мэргэд булаасан газар.  Хуагчин эмгэн газар чагнаад “Морьтон төвөргөөн айсуй, нэлээн цэрэглэсэн хүмүүс байна бушуухан зугатъя” гэдэг. Энэ бол миний зохиол дээр “өнгөт”-өөр орж байгаа. Эрдэмтэд энэ газар хэдэн сарын турш гурван зуун морьд хөөж давхиулаад  газар чагнаж үзээд байсан. “Нууц товчоон” дээр тэндээс тэр уул руу зугатаад гэж гардаг. Үнэхээр арван километрийн цаана морьд давхиулахад тэр морьдын давхих чимээ өглөө үүр цүүрийн үеэр сонсогдож байсан. Энэ бол ШУА-аас хийж байсан туршилт. Тэр газар нь доороо хөндий, дуу чимээг хүлээн авах өндөр хүчин чадалтай газар. Дээр үеийн хүмүүс нутаг сонгохдоо,  “хэрвээ дайсан гэнэт довтолвол яаж зугтаах, батлан хамгаалахаа аюулгүй байдал талаас яаж хийх вэ?” гээд судалж  байсан байна. Дээрээс нь настай хүн газар чагнан унтаж байна. Энэ фантааз биш жинхэнэ юмаа гэдэг нь батлагдаж байдаг. Яг тухайн газар нь давтаж хийх бол үнэхээр гайхамшигтай мэдрэмж. Энэ мэдрэмжийг ном зохиол руугаа оруулж байна. Миний хийж байгаа зүйл бага сага эрэл хайгуул дундаас олж авсан, маш олон зүйлсийн холимог, гүн ухаан, газар зүй, хэл шинжлэл, үг судлал, уран зохиолын бага зэргийн техникүүд ашигласан. Уран зохиолын хувьд  постмодерн, соц реалист аль болох бүгдийг холих гэж оролдож байгаа. “Гүн хөх тэнгэрийн хязгаарт хар бэх дусаасан мэт хавирган сар сураггүй анирлаж” гэхчилэн.

 -С.Эрдэнэболд: Хуагчин эмгэнийг газар сонсоход есөн хүн, долоон морь байсан. Тэд морь унаад Бурхан Халдун руу гарч байгаа. Гэтэл одоогийн бидний нэрлэдэг Бурхан Халдун уул тэндээс цааш хоёр зуун километр. Тэгэхээр яаж цааш явсан байх нь вэ? Бурхан Халдун гэдэг үг нууц товчоонд хорин хоёр удаа дурдагдсан байдаг. Өөрөөр хэлбэл Хэнтийн нурууг бүхэлд нь Бурхан Халдун гэдэг байж. Логикоор тэгэж гарч ирж байна. Өөр нэг жишээ, “Монголын нууц товчоо” эхлэхэд Алунгоог Добу мэргэн, Дува сохор хоёр харангуутаа авч суудаг хэсэг. Тэрэн дээр  Бурхан Халдун гэж нэг уул биш нэг хангайг хэлж байгаа нь мэдрэгдэнэ. ” Нууц товчоо”ны өөр өөр үйл явдлууд дээр Бурхан Халдун руу гараад байдаг нь нэг уул руу биеэр зорьж очих бол амжихгүй. Тэгэхээр Хэнтийн нурууны аль нэг ноён оргил дээр гарахыг хэлж байна. Энэ бол таамаглал, гэхдээ Бурхан Халдун руу морь байтугай машинаар ч байнга гарна гэж байхгүй.

 -С.Эрдэнэболд:  1178 онд Чингис хаан 16 настай залуухан байжээ.  Манайхан кинонд хааны дүрд тоглуулахдаа 30, 40 гарсан залуугийн дүрээр үзүүлдэг. Үүнээс их сонин зүйл харагдана. Өүлэн эх морь унаад зугтааж байхад Бөртэ яагаад унаж чадахгүй байна? 17 настай хүүхэн. Тэмүүжин, Хасар, Бэлгүүтэй, Боорч бүгд морь унаад зугатаасан. Гэтэл яагаад эхнэрээ орхив? Эхнэрээ сундлаад давхиж болно, зугтаах цаг байгаа. Сочигэл Хуагчин гурвуул үлддэг. Тэгж орхисонд нь, Чингис хаан “эхнэртээ хайргүй байсан” гэж бодохоор. Гэтэл “Эхнэрийг минь аваад өгөөч” гээд Тоорил Ван дээр очсон байдаг. Дараа нь их хатан өргөмжлөөд явсан. Тэгэхээр хайртай болж таарлаа.  Дайсан ирэхэд Хуагчин эмгэнтэй унгас ачсан тэргэнд ороод суучихдаг. Дайсан ирж байхад сүйх тэрэгт сууна гэж хугацаа авалгүй шууд унгасанд орчихдог. Энэ юуг хэлж байна гэвэл Бөртэ “жирэмсэн” байжээ. 

Гурван Мэргэдийн Хатакармала, Дайр Үсэн, Тогтобэхи гурав Бөртэг авахад сүйх тэрэгнээс хатан хувцастай гарч ирсэн. Нүүдэлчдийн соёлд хатан хүн дайн байлдааны үед албаны хувцас заавал өмсдөг. Хатан, хунтайж хүмүүсийг хороож болдоггүй нь дайсныхаа дархан эрхийг хүндэтгэж байгаа хэрэг. Энгийн хувцастай бол хүчиндэнэ, биед нь халдаж янз бүр болно. Хулан хатныг мөн адил тэгдэг. Ямбаны хувцсаа, зэрэг дэвийнхээ хувцсыг өмсөнө гэдэг захын нэг цэрэг эмэгтэй хүнийх нь хувьд халдаж доромжилж болохгүй гэсэн үг. Хатан хувцсаа зайлшгүй өмсөж байгаа нь зугтаах боломжгүй болж байгаа хэрэг. Морин дээр явахаар хүүхэд нь гарчих гээд байсан байх магадлалтай.

 -С.Эрдэнэболд: Үүний дараа Чингис хаан Тоорил ван дээр очиж  хар булган дахаа өгөөд “Эхнэр хөвүүнийг минь эргүүлж олоход тусална уу?” гэдэг. Нуруугаар өвдвөл эрэгтэй, дуншиж өвдвөл эмэгтэй гэдэг байжээ.  Яагаад “Эхнэр хөвүүнийг минь” гэсэн гэхээр, 1878 оны хавар очиж авсан, дараа нь Хонгирад Олхонудад гэрлэсэн. Гэрлэсэн хүмүүс юу хийх вэ, мэдээж эхнэр нөхөр бололцоно. Ирээд тодорхой хугацаа өнгөрсөн, дөнгөж гэрлээд шүргэлцэж амжаагүй байхдаа зугатааж байгаа биш.  Хоёр сарын дараа очиж аваад буцах замдаа төрсөн нь бие их тулгар байсны шинж. Тэгэхээр Зүчийг “Чингис хааны хүүхэд биш” гэж түүний эсрэг хүмүүс ухуулга хийсэн байх магадлалтай. Чингис хаан өөрөө “Зүчи миний хүүхэд” гэж хэлсэн байдаг. Үүн дээр ямар аргумент дэвшүүлж болох вэ гэхээр Зүчи гэдэг нь Зочи буюу зочин, Монгол бичгээр Зо-чи буюу зориг цөстэй гэсэн язгуур утгатай. Жишээ нь: Зочи Хасар гэдэг нэртэй хүн бас “Нууц товчоон”-д гардаг. Ууган хүүхдээ Зочи гэж нэрлэх тохиолдол их байсан. Зүчи биш Зочи. Зочмог зоригтой гэсэн санаагаар ордог. Энэ их энгийн ойлголтыг “Үхэж үл болно, Чингис хаан”кинон дээр  хэт романтик кино зохиол болгоод байгаа. Энэ нь хүмүүсийн уран сайхны дүр мөн, гэхдээ энэ ойлгомжтой байх хэрэгтэй.” Бид мундаг, ертөнцийг байлдан дагуулсан” гээд цээжээ дэлдэхээс илүүтэйгээр цаана нь логик буюу зүй тогтол, шалтгаан байдаг талаас бид хүмүүст ойлгуулах нь зөв.Түүнээс гадна өөрийгөө сорих, өөртэйгөө тэмцэж байгаа нэг тэмцэл юм.

 -С.Эрдэнэболд: Нэг удаа гудамжинд алхаж яваад хог түүдэг, хуванцар сав үүрсэн өвгөнтэй тааралдан өрөвдөөд хартал магнай дээр нь гүн гүн хар үрчлээ, үрчлээн дунд нь хир суунагтаад тас хар зурааснууд гарсан байв.  Монголчууд одоо л амьдралын өдөр тутмын аар саар зүйлийг давах гэж ядраад байдаг, уг нь бидний өвөг дээдэс дэлхийг эзлэх гэж арай өөр үрчлээтэй явсан даа гэж бодогдсон. Тэгэхэд “Чингисийн цэрэг” гэдэг хэсэг шууд л цээжинд орж ирсэн.

Он цагийн халуун нугачаанд

Ороо бусгаан тууширсан үрчлээс

Ган харших илдний сорвитой ижилсэж

Гасланг сөрж зориг нь жавхаажсан

Өвгөн баатар цэрэг эрс

Өнийг сэтгэн эгнээ ахална

Хар сүлдний хуйсах догшин цацлага дор

Хатамжит буман цэргээ тэргүүлэнхэн жагсана

Идэр насны ааг бяд нь тэгширч

Исгэл зоримог арц юугаа ширвэнхэн

Сортоо нь босоо хийморь ину эрвэлзэн

Солби хатир мориндоо тогтонхон ядах

Насан жагсах залуу баатар эрс

Нум эвшээлгэн сум онилон аархана

Жадны зэвэндээ салхи амсуулан сөргөж

Жавар туучих сүрээр эрмэлзэнхэн жагсана

Арван дөрвөөс далан насыг хүртэлх

Аагиа шатааж ухаан цөлхийг бадраасан

Анчин малчин эрс дэлхийн дайдад хурайлж

Аранзал улаан наран дор Монгол сүрийг уухайлна

Залуу хөвүүд эцэг өвгийнхөө хамтаар

Залаа улаан нүүдэлчид гурван үеэрээ жагсана

Мөнх хөх тэнгэрийн уудам талбиу мандал дор 

Монгол гүрний дайчид омог төгөлдөр үзэгдэнэ

зүгээр л тас гээд л ороод ирсэн.” Гүн үрчлээс ган харших илдний сорвитой ижилсэж” гэхээр амьдралын хүндэд түүртээгүй юм гэсэн санаа. Чингис хааны тухай миний нэг дүрслэд  “Жад шиг хасныхаа доор сум шиг цэргээ жагсаана” зэргээр дүрслэлүүдийг хийх гэж оролддог. Хэрвээ тэр хог үүрсэн хүнтэй таараагүй бол энэ бүхэн надад буухгүй байлаа.

 -С.Эрдэнэболд: Надаас илүү авъяастай олон олон мэргэжлийн хүмүүс бүр сайн хийх ёстой.  Би хуульч хүн улс төрийн замаар явна, улс төрч болно гэсэн аахар шаахар зүйл бодвол ёстой уучлаарай. Дунд нь залуучуудын байгууллага, төрийн байгуулагад ажилласан гэдэг нь улсдаа үйлчлэх, хүмүүсийн амьдралд эерэг өөрчлөлт бий болгох, залуу хүний хувьд өөрөө туршлага авах санаан дээр хийгддэг. Тамгын газар 5 жил ажиллана гэдэг нь улс төрийг мэдэхээс илүүтэйгээр харьцуулах боломж их олддог. Манай өвөг дээдэс ингэж засгалдаг байсан, бид одоо ингэж засагладаг гэдгийг яг голд нь орж өөрийн хэмжээнд ойлголт авах учиртай. Бид Бага хаадын үед ийм байсан, 1911 онд ийм байсан, Улиастайн цэргийн бослогын үед ингэж байсан, Социализмын үед ингэж байсан, Чингис хааны үед ийм байсан гэж өөрийн арьс мах, оюун санаагаараа  харьцуулж ойлгож авах ёстой. Тэгэх тусам өвөг дээдэс, уламжлал ухааны үндэс ямар гүн бат язгуур, ёзоортой байсныг ойлгож  чадна. Үндэсний сэтгэлгээ, үндэсний баялаг, үндэсний онцлогийг гаргаснаараа бид Монгол байх ёстой.

 Зургаа. АЯЛГУУ САЙХАН МОНГОЛ ХЭЛ

-С.Эрдэнэболд: Чойном ямар ч багшаас илүү хүний зүрхэнд буцалтал бичдэг. Зөвхөн Чойномын шүлгүүдийг би бүтэн 6 цаг цээжээр уншиж чадна.  Энэ мэдрэмжүүд, жишээ нь

Монгол гэж

Зоригтон эрчүүд нь

Зодгондоо чангарч

Зогсоогоороо нөгчдөг

Зоримог эх орон

гэхээр Монгол эр хүн “тийм их хоншоортой байх ёстой” гэдэг мэдрэмжийг яс маханд суулгаж өгсөн. Энэ нь хамгийн том дархлаа байдаг.

 -С.Эрдэнэболд: А.С.Пушкин орос хэлэнд тухайн үед мартагдсан үгийг буцааж утга зохиол руу оруулж шинэчилж өгсөн. Д.Нацагдоржийг яагаад “Хорь дугаар зууны яруу найргийг үндэслэгч” гэдэг нь бас адилхан. Үндэсний сэхээтнүүдийн үүрэг байдаг.  Бямбын Ринчен гуайн”Нууцыг задруулсан захиа”, “Бэр цэцэг”, “Цогт Тайж”, “Үүрийн туяа” романуудыг уншихаар язгуурын монгол хэл байна. Ц.Дамдинсүрэн, С.Эрдэнэ, Ч.Лодойдамба, Ц.Гайтав гуайн зохиолыг уншихаар хамгийн гол нь монгол хэлний үгнүүд яваад байдаг.  Жишээ нь: Д.Нацагдоржийн бичсэн “Ламбагуайн нулимс” дээр,

…Орчлон ертөнцийг хоосон хэмээж винайн ёсыг сахисан гэвш Лодон улаан шарыг тунаруулсаар Гандангийн баруун хүрээ рүү бууж ирмэгц уран тачаангуй хурц илдийг боловсруулахын эрдмийг эзэмшсэн авилагч хүүхэн Юу Байн Цэрэнлхам цагаан харыг гялбуулсаар баруун домнуур шавартай гудамжаар гарч ирэхэд …

Тэр үеийн хүмүүс шууд л ойлгоно.  “Хар цагааныг гялбуулах”гэж юу юм, “Урин тачаангуй хурц илд” гэж юуг хэлж байгааг одоо бол ойлгохгүй.

…Хөдөө талын зэрэглээ мяралзан жирэлзэх нь холоос үзэхэд сонин түүний дунд хэдэн жижигхэн юм үзэгдэх нь яахин даруй танигдана…

 “Шувуун саарал” үнэхээр гайхалтай. Эдгээр хүмүүсийн яруу найргийн орчил зүй, яруу найраг гэдэг нь Чойномын хэлдгээр

Ямар ч хүн нь шүлгээр ярьдаг энэ орны

Яруу найрагч байх гэдэг амаргүй хэрэг

Гэхдээ цэнхэр хадгийн мяндсан ширхэг тоолонд

Цэцэн ерөөлийн үгс нь асгаранхан гардаг

Уужим цээжтэй ахай буурлынхаа дэргэд

Уран үгээр тоогдоно гэдэг бэрх

Тэгэхээр энэ нь “туршаад үз” гэж хэлж байгаа юм, тэдний дэргэд жаахан ч гэсэн “би турших ёстой” гэж өөртөө хэлсэн.

 -С.Эрдэнэболд: Бидэнд судлах, мэдэх, боловсрох эрх чөлөө байна, харин байхгүй нь ахуй. Бид бол 80, 90-ээд оны үзүүрээс атгаад, шүргээд авсан, тийм ахуй. Бидний өнөөдрийн үүрэг амьдрал өнөөдрөөр дуусахгүй. 50-60 жилийн өмнө Ринчен гуайн үе тийм байжээ дахиад 50-60 жилийн дараа Монгол яах вэ? Өнөөгийн бид оюун санаа, хэл соёл, дархлааны төлөө хэрхэн тэмцэж байгаа, дэлхийн дулаарлын үед нүүдэлчид морь унадгаас мотоцикл руу шилжиж байгаа, монгол сурнаас хятад шидмэс рүү шилжиж байгаагийн амьд гэрч болж байна. 50 жилийн дараа нүүдлийн соёл иргэншил дэлхийн дулаарлаас болоод улам хумигдана. Магадгүй ферм рүү шилжинэ. Өнөөдөр бидний муулуулж сайлуулан хийж байгаа юм 50 жилийн дараа тэр үеийн хүмүүст судлагдахуун болно. Бидний ахуй, мэдрэмж 50 жилийн дараа бидний хүүхдүүдэд бас л байхгүй болно. Бид яг голд нь хамгийн эрх чөлөөтэй үед байна. Монгол сэтгэлгээг, Монгол ахуйг, нүүдэлчдийн гүн ухааныг одоогийн бид л чадал чадлаараа хойч үедээ өвлүүлэх ёстой.

Долоо. БИДНИЙ ҮНЭТ ЗҮЙЛ ба УЛСТӨР

-С.Эрдэнэболд: Хятадын төр Күнз дээр, Японы төр Самурайн ёсонд, Оросууд Рыцарын ёсонд , Америк Библийн соёлд явдаг. Гэтэл Монголынх юун дээр явдаг юм бэ? гэхээр энд үнэт зүйлсийн “хомсдол” бий болж байна. Бид өөрсдөө үнэт зүйлсээ ойлгохгүй байна. Үүнийгээ ойлгохгүй болохоор шударга ёсыг өөр өөрийнхөөрөө ойлгодог. Зарим хүмүүсийн хувьд хууль зөрчих нь шударга ёс, заримынх нь хувьд хоолтой байх нь шударга ёс юм гэсэн ялгаа үүснэ. Нийгмийн нэг нэгнээ гэсэн нийтлэг үнэт зүйл байхгүй учраас л бид аймаг сумынх гээд ялгараад байгаа. Энд 1931 оны аймаг нийслэлийг хуваасан засаг захиргаа л явж байгаа. Энэ намуудын тогтолцоо ч мөн адил. Монголчуудын язгуур соёл, дэлхийд ноёрхож байсан, дэлхийн цар хүрээтэй дэглэм журам, шударга ёсыг бэхжүүлж байсан тэр легаси буюу өв уламжлал байгаа. Тэрийг яаж сэргээх вэ гэвэл, Түүхийн мэдлэг, Монгол ахуйн талаарх мэдлэг хамгийн чухал. Үүний тулд “Нууц товчоо”, “Эзэнт Гүрний туульс”-ийг хүндэтгэн залж, хүмүүст ийм зүйл хийж болоод байгааг ойлгуулан уриалах гэж л хичээсэн юм.

 -С.Эрдэнэболд: Би улс төрч биш, ард түмний эв нэгдлийн бэлэгдэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар л ажиллаж байсан.  Хуулиараа намын гишүүн биш байх ёстой, тийм болохоор би аль нэг намын төлөө ажиллах ёсгүй.  Төрийн институт, соёлын ойлголтыг мэдрэх гэж тодорхой хугацаанд их юм сурч ажилласан. Монголын төрд 18 жил Ардын Их Хурлын тэргүүлэгч хийж байсан Жамсрангийн Самбуу гуайн тухай манай аав хоёр ном гаргасан  юм. Оросод 6 жил Элчин сайд хийгээд ирэхдээ 2 чемодантой ирж байсан хүн. Х.Чойбалсан “Дарга нар эдийн шуналтай байна, эдийн соёлын хувьд Ж.Самбуугаас суралцах ёстой” гэж хэлсэн байдаг. Энэ нь аахар шаахар нэр төр, алдар хүндийн төлөө биш байлаа. Жишээ нь: “Ленинийн шагнал” авахад нь дагалдах шагнал 25000 доллар  Самбуу гуайд өгөхөд бүгдийг нь Хүүхдийн Төлөө Фондод өгч байсан гэдэг Тухайн үед асар их мөнгө шүү дээ.

 -С.Эрдэнэболд:  Төрийн зүтгэлтэн, улс төрчид, улс төрийн амьтан зэрэг хэд хэдэн ойлголт байна. Төрийн зүтгэлтэн гэдгээр Черчиль , Франклин Рузвелт, Жон Ф Кеннеди, Махатма Ганди, Дэн Сяо Пин зэрэг хүмүүсийг нэрлэж болно. Х. Чойбалсан гуай хэдийгээр бусдын хяхалт хавчлаганд байсан ч том Монголизмыг авч гарах гэж үзэж байсан хүн. Улс үндэстэн бүрд төрийн зүтгэлтний хэмжээ байдаг. Яг алдаршаагүй ч өөр өөрийн ажиллаж байсан албан тушаалдаа чин сэтгэлээсээ, хоёргүй сэтгэлээр Монголын ард түмний төлөө Төрийн хар хүний төлөвшлийг тээж явсан мянга мянган хүмүүс байсан. Жишээ нь: Чин Ван  Ханддоржоос эхлүүлээд 1911 оны хувьсгалыг удирдсан том том хүмүүс байгаа. Төрийн зүтгэлтэн хүн хувийн эрх ашиг, шунал тачаал, явцуу эрх ашгаас илүү төр түмний төлөө хоёргүй сэтгэлээр амиа үл хайрлан тэмцэж чаддаг байх учиртай.  Улс төрч гэсэн ойлголт өнөөгийн  Монголд төлөвшин, хангалттай бэхжиж өгөөгүйгээс, улс төрч  гэдгийг хулгайч, худалч, авилгалч бүх зүйлийн дон шүглэсэн амьтан гэдэг ойлголт төрөөд байгаа. Тийм талтай байж магадгүй. Үүнийг улс төрийн амьтан (political animal) гэж нэрлэнэ. Үүний талаар Харвардад заадаг. Эрх мэдэлд шунаж, эрх мэдэлд бүхнээ зориулан улайраад ирэхээр тэр нь улс төрийн амьтан болж хувирдаг. Энэ нь хүн чанар, ёс зүй, үзэл санаа бүгдийг огоорон зөвхөн өөрийн явцуу эрх ашгийн төлөө явж байгаа хүмүүс юм. Улс төрийн амьтан, төрийн зүтгэлтэн  хоёрын зай асар том. Дунд биднийг нийтлэгээр нь улс төрч гэж хэлнэ. Энэ нь өөрөөр хэлбэл ёс зүйн хил хязгаарын тухай ойлголт.

Найм: ХАРВАРДААС БИ ЮУ ОЛЖ АВСАН БЭ? ГЭВЭЛ

-С.Эрдэнэболд: Миний хувьд бол Харвард гэдэг ч юм уу, ажил мэргэжил гэдэг ч юм уу нийгэмд эзлэх байр сууриуд ч гэх юм уу тэр бүхэн бол нэг талаасаа бол зүгээр л юмны харагдах байдаг. Хувцсаар бол зүүсгэл гоёл юм.  Харин тэр хувцсыг өмсөж байгаа хүн нь эрүүл саруул, эрдэм боловсролтой,эх орноо гэсэн зөв хүн болж төлөвших нь хамгийн гол асуудал л даа. Амьдрал өөрөө бүхэллэг зүйл.  Аз жаргалтай агшин хормууд, зовлонтой агшин хормууд гэж л байна. Хүн байх гэдэг нь өөрөөрөө байх, хүний хайрыг хүлээх, эргээд хүний хайрыг дааж чадах гэсэн хүний заяагдмал чадварыг олж авахын нэр болохоос ямар нэг эрдэм боловсрол, эд хөрөнгө олж авахын нэр биш.

-С.Эрдэнэболд: Хөндлөнгөөс харахад Эрдэнболд гэдэг хүн албан тушаалын төлөө шат, шатаар ахиж байгаа юм шиг харагдаж болох ч миний дотор бол тийм биш байхгүй юу. Харвардын харагдах байдал чухал ч, юу нь надад чухал байсан бэ гэвэл тэс ондоон зүйл байсан. Жон Кеннидигийн ажлын өрөөнд хоёр сандал байдаг юм. Нэг нь Харвардын логотой нөгөө нь, Жэсэй гэсэн бичигтэй. Мань хүн юу гэж хэлдэг байсан бэ гэвэл “Харвард бол надад оюун санааны итгэл үнэмшлийг өгсөн. Жэйсэй бол надад хүмүүсийн төлөө халуун зүрх цуглуулах тэр сүсэг хүсэл мөрөөдлийг өгсөн” гэж хэлдэг байж. Энэ үг надад маш хүчтэй нөлөөлсөн бөгөөд Харвард буюу маш олон жилийн түүхтэй оюун санааны сан хөмрөгт юу байдгийг л мэдэхийг хүсч байсан юм. Тэр утгаараа л би энд ирсэн юм.  Харин Афган руу яагаад явсан бэ? гэвэл Чингис хааны байлдан дагуулж байсан бүх газраар явж үзье л гэсэн хүсэл төрсөн дөө тэр. Монголд би олон сайхан профессоруудтай хамт Чингис хааны түүхэн газруудаар явж байсан бөгөөд яг тэр газар нь очоод байц уул хадаар нь явах, хонох мэдрэмж өөр шүү дээ. Хөндлөнгөөс намайг харахад хүсэл мөрөөдөл минь амархан уншигдчихаж болохоор мэт байгаа боловч дотор минь байгаа зүйл харагдаж байгаагаасаа их өөр…

-С.Эрдэнэболд: Манлайллыг хэдэн мянган янзаар тодорхойлж болох ч Харвардад мянга гаруй хичээл байгаа, манай Кеннеди сургууль гурван зуун хичээлтэй. Би арван хичээлийг хоёр семестэр аваад төгсөж байна. 1000 хичээлийн 10 хичээл гэхээр 1 хувь. Би Харвардын зууны нэг хувийг цухасхан мэдэрчихээд  “Харвард төгссөн” гээд төвхөлзөж явах утгагүй асуудал. Гэхдээ хуулиараа Харвард төгссөн, бүх л хүн тэгж төгсөж байгаа. Хэрэв мянган хичээлд бүгдэд нь сууж, дээрээс нь MIT-гаас хичээл авбал насаараа сураад барахгүй, хүний амьдрал хязгаартай. Эдийн засаг, математик, улс төрийн загварчлал, өрсөлдөх чадвар гэх түмэн янзын хичээлүүдийн гүн ухаан нь юу вэ гэж бодохоор бүх хичээл нэг цэг дээр очин уулздаг.

 -С.Эрдэнэболд: Нэг: Та өөрийгөө хар, ойлго, ямар хүсэл мөрөөдөлтэй, алдаа, оноо, өнөөдрийг хүртэл бусдад ямар алдаа гаргаж ирсэн, хэн байж ирсэн, хаана байгаагаа ойлго гэж  л хэлдэг. Хоёр: Түүхэнд байсан хүмүүсийн сайн жишээ, муу жишээ. “Яагаад сайн байсан нь ийм учиртай, муу хүмүүсийг яагаад муу гэсэн гэхээр ингэсэн” гээд тайлбарлана. Чамд сонголт байна, чи  аль нь ч байж болно. Заавал тэр бай гэж хэлэхгүй. Тэгэхээр өөрөө асуултанд хариулна, өөрийг нь өөрөөр нь хайлгах (self search). Эртний Грекээс гаралтай no fisel гэдэг үг байдаг. Fisel  нь yourself гэсэн утгатай, Өөрийгөө хайрла гэсэн үг. Харвардад Буддын гүн ухаан маш их нэвчсэн.  “Энэ ертөнцийн хамгийн хол аялал юу вэ? гэхээр тархинаас зүрх хүртэл 20см” зай. Тархи зүрхээ яаж ойлгох мэдрэх, өөрийгөө олох тэр аялал. Хүн чанартай, хүнлэг, худлаа биш, аливаад бодит үнэн хандах, алдаа оноогоо шударгаар хүлээн зөвшөөрөх гэдгийг л заадаг. Түүнээс биш математик загварчлалаар Төрийн онолыг яаж босгохыг заахгүй. “Чи өөрийнхөө тухай бод, өөрийгөө л хай” гээд дахин дахин заана. Үүнд төгс хариулт байхгүй, өөрөөрөө бодоход ямар нэгэн үндэс тавигдана.

 -С.Эрдэнэболд: Тэгэхээр Харвард бол нэг жил сураад төгсөх сургууль биш, өнөөдрийг хүртэл ирсэн хугацаагаар өөрийгөө дэнслээд “Цаашдаа яаж амьдрах вэ?” гэсэн асуултын тэмдэг тавьж эхэлдэг цэг. Цаашид энд сурсан, энэ ярьж байгаа зүйлс надад өглөө босоход бодогдоно. Энгийн, төлөв даруу, хүнлэг байхыг л заана, үүн дээр л жишээ түүх үздэг. Харвард явсан Эрдэнэболд, Оюун-Эрдэнэ, Отгонбат нарыг төгсөж ирээд “Улсаа өөрчилнө” гэж хүмүүс гэнэн бодож, амархан хүлээж авдаг. Үгүй ээ.  Харвард хүнд дахиад нэг өөр өнцгөөс юмыг тунгаах бололцоог олгож байгаа болохоос, төгс юмны гарцыг зааж байгаа газар биш. Хүн заавал Харвард явах албагүй. Хархорин, Архангайд сууж байгаад ч энийг бодож ойлгож болно.

 -С.Эрдэнэболд: Чингисийн хэлсэн “Сэтгэлийг нь эзэмдвээс бие нь хаа одох вэ?” , Тоо Ван Тогтохтөрийн хэлсэн “Зарим хэрэгт уул мэт суу, зарим хэрэгт ус мэт дөлгөөн, зарим хэрэгт өвс мэт нал, зарим хэрэгт гал мэт дүрэлз”гэсэн үгнүүд энд бодогддог. Монгол ардын зүйр цэцэн үгний ухаан бүр энд гардаг хичээлүүдтэй наалдаж дүйцэж байдаг. Би хичээл бүрийн бичлэг дээр заавал Монголын нэг хэлц үгийг оруулах зорилготой байлаа. Манай ангийн хүүхдүүд сүүлдээ бүр матёотик үзлийг байж болох утгаар нь үзүүлсэн. Тэд “Үнэхээр Монголын төлөө зүрхтэй боллоо” гэж хэлдэг. Би самбар дээр их зурж хичээл заана, морь азарга зураад тайлбарлаж өгнө.  Надад гүн гүнзгий ёзоорлож язгуурласан  Монголын тухай мэдрэмжүүдийг энд танилцуулснаараа би содон болж байгаа. Эндээс  адилхан уншсан номыг яривал би ялгарч чадахгүй. Жишээ нь: Чингис хааны хэлж байсан үг, билэг сургаалиас

Алд бие минь алжааваас алжаатугай

Ахуй төр минь бүү алдартугай

Бүтэн бие минь зовбоос зовтугай

Бүрэн улс минь бүү сандартугай

гэдэг бол өөрийн биеийг золиослон төрийн зүтгэлтэн хүний хувьд ингэж байсан байна гэхээр бүгд шагширдаг.

 -С.Эрдэнэболд:  Америкийн Нэгдсэн Улс байгуулагдаад төрийн сүлдээ хийхдээ бүргэдтэй хийсэн.  Бүргэдийн зүүн талын атганд яагаад 13 сум хийсэн гэхээр, Алунгоо эхийн домгоос сэдэвлэж хийсэн байдаг. Эх сурвалж, бүр протокол нь хүртэл байгаа. Энэ тухай ном удахгүй 11 сард хэвлэгдэнэ. Би эх сурвалжтай юм л яриад байгаа. Манай өвөг дээдсийн өв соёлоос та бүхэн ч бас суралцаж байсан. 1206 онд Монголын эзэнт гүрний мандан бадралын угтагч нөхцөл болсон “Их Засаг” Хууль батлагдаж байжээ. Берклейгийн Их Сургуулийн профессор Америкийн иргэн Саблоф гэдэг эрдэмтний хэлснээр “Их засаг ” хууль нь ардчиллын дөрвөн  суурийг тавьж багана болгож өгсөн гэж бичжээ. Тэр тухай нь “Танай Америкийн эрдэмтэн ингэж дүгнэсэн байна, монголчууд илд сэлмийн ирээр, эмээлт морины давхилтаар ертөнцийг эзлээгүй, бидэнд шашны эрх чөлөө, хүйсийн тэгш харьцаа байсан, бид Олон Улсын харилцааны үндсэн сууриудыг тавьсан, чөлөөт худалдааны замыг тавьсан юм” гэхээр манай ангийхан гайхаад бүр сонирхоод Жак Уэтерфорд, Аким нарын номыг Монголоос захиулж байгаад бөөн бөөнөөрөө худалдаж авсан . Бид өөрсдийн үндэсний давуу талыг эдний түвшинд гаргаж өгөх хэрэгтэй. Би энд “юмтай” ирж байгаа хүн. Дайн байлдаантай орноос хүмүүс ихэвчлэн зовлон ярьж ирдэг, улс болгон өөрийн гэсэн зовлонтой, төгс улс гэж байхгүй.

 -С.Эрдэнэболд: Би Америк, Афган гээд янз бүрийн орноор явж үзлээ. Залуу хүн учраас хөнгөн, мөчид ойлгосон зүйл байгаа байх. Монгол гэж үнэхээр гайхамшигтай орон. Одоо байгаагаа муулаад л байгаа. Шүүмжлэх хэрэгтэй, гэхдээ шүүмжлэл нэрийн дор, ардчилал нэрийн дор талцаж, бие биеэ үзэн ядаж, өширхөж, түүнээсээ болж хувийн эрх ашгийнхаа төлөө Улсынхаа нэр төрийг унагаана гэдэг аймшигтай, боломжгүй зүйл.

…С.Эрдэнэболдыг би эчнээ танина, бас сошиал ертөнцийн “найзууд”. Хааяа утсаар ярьж санаа бодлоо хуваалцана. Нэгэн удаа “Эзэнт гүрний туульс” номоо Монголоос надад бэлэг болгон илгээхэд нь бэлэгшээж баярласан. Түүний бичсэн бичвэрүүдийг уншихаар “Үндэсний бахархал” мэдрэгдээд байдаг юм. Түүнийг Харвардад суралцахаар ирэхэд нь би лав баярласан. Урд жилийн өдийд Л.Оюун-Эрдэнэтэй уулзаж  ярилцсан шиг түүнтэй уулзаж ярилцахыг хүссэн юм. “Чи Харвардад ирж сураад  Монголын улстөрд байснаасаа огт өөр юуг олж мэдрэв?” гэж асуухыг л хүсч байлаа. Харин түүнтэй уулзаж ярилцсаны дараа түүнийг “Бичгийн их хүн юм” хэмээн бахархах сэтгэл төрөв. Бас Харвардад “Монголын бахархал хийгээд үзэл санаа”-г түгээж мэдрүүлснийх нь хувьд түүнд талархлаа. Харвардаас “авч” болохоос гадна “өгч болох” ажээ. Гэхдээ орон орноос ирсэн хүн болгон ингэж чадах бил үү?  Хувь хүн болгоны дотоод сэтгэлийг анирдаж мэдрэх гэдэг амаргүй. Мэдрэмж зөв аваас хүмүүсийн сэтгэл ойртон дотносдог.

Энэ ярилцлагыг тэрлээд уджээ. Түүний зав чѳлѳѳ хийгээд Монголдоо очоод хийж буй үйлдлүүдийг ажсан хэрэг. Тэрээр яг одоо АН ын дэргэдэх АЗХ ны Ерѳнхийлэгчийн сонгуульд ѳрсѳлдѳж байгаа. Тэгэхээр түүний тухай бичвэрээ бусадтай хуваалцах цаг нь болжээ хэмээн сэтгэв. Хэрхэн хүлээж авах нь таны мэдрэмж бас сэтгэл. Таалан болгооно уу?

Mar 17

“БОСОО ЗАЯАТАЙ МОНГОЛ ” ХҮН \”Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн” Маамуугийн Хунлиуз\

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

Унаган зоондоо балчирдаж төрсөн
Ургийн хэлхээ алтан бие минь
Уулсынхаа дунд унаж боссон
Ухаант Монголын удам шүү дээ би
…Би Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын уугуул. Дөрвөн хүүхэдтэй айлын тав дахь нь болж төрөөд айлд үрчлэгдсэн гэдэг. Хүүхэд нь тогтдоггүй айлын эзэгтэй нь хүүхдээ тогтоохын тулд аль болох муухай нэр олж өгдөг нутгийн заншлаар надад Хунлиуз гэдэг нэр өгсөн юм билээ. Намайг үрчилж авсан ээж минь 1922 оны Хасгийн дээрэм, дүрвэлтийн үеэр урагшаа дүрвэж гараад хожим нь Монголдоо буцаж ирсэн түүхтэй. Тэр үедээ яагаад ч юм бэ? энэ нэрийг олж сонгосон юм шиг байгаа юм. Балчир байсан байсан болохоор алив зүйлийн учрыг тунгааж ойлгох биш, аажимдаа энэ нэрэндээ дасчихсан. Хожим нь энэ нэрнийхээ утгыг тайлах гэж оролдож, янз янзаар судлаад “Улаан сухай” гэдэг нэршил юм гэж л ойлгосон. Нэг талаасаа манай говь нутагт ургадаг модны нэр, нөгөө талаасаа “Улаан сухай” гэж хараадаг нутгийн аялгатай хараалын үг байв. Хуучин социалист нийгмийн үед энэ нэрнээсээ болоод жаахан хэлмэгдсэн тал бий. 1974 оноос уран бүтээлээ эхэлсэн ч 1991 он хүртэл Хунлиуз гэдэг нэр нь “Хятадын эрлийз” байж магадгүй гэсэн хардлагаар хязгаарлуулж байсан тохиолдол нэг биш байв даа.
Багаасаа л жаахан дуу хөгжмийн авьяастай байсан юм шиг байгаа юм. Манай аавын болоод нагац талд дуу хуурын авьяастай хүмүүс байсныг би хожим нь мэдсэн. Авга ах маань хуучир хөгжимтэй байсныг дуурайлган гар хийцийн жижиг хуучир хийж, оролдсоор байж жаахан ая тоглодог болоод сумын клубт “сайн дурын уран сайхан” д оролцох болов. Хоёрдугаар ангид сурч байхдаа тэр үеийн МАХН-ын УТ-ийн Товчооны гишүүн Ц.Дүгэрсүрэн гуайг сумдаа ирэхэд нь нөгөө хуучираараа тоглож сонирхуулж байсан дурсамжтай түүхтэй \инээв\.  Сумын МХЗЭ-ийн үүрээс, эхлээд гармони хөгжим, дараа нь баянхуур хөгжим авч өгснөөр сумын клубт болдог нийтийн бүжгийн хөгжим тоглодог гол хүн нь болж “дэвшсэн” юм даг. Манай нутгийн уугуул Содномын Аварзэд гуай \Монгол Оросын хилийн зурвас тогтоох хэлэлцээрт ГЯ-ыг төлөөлөн оролцож байсан\ сумынхаа даргаар томилогдож ирээд сумандаа 200 хүний багтаамжтай Соёлын Төв байгуулсан юм. Тэр үед С.Аварзэд дарга намайг дуудаад аймгийн Соёлын ордны дэргэдэх сумын клубын хөгжмийн багш бэлтгэх 3 сарын курст явуулж суралцуулав. Энэ нь миний сургуулиар олж авсан хөгжмийн боловсролын суурь болсон юм шүү дээ. “Цогт тайж” киноны Арслан тайжид тоглосон МУГЖ Цэрэндэндэв гуай манай суманд урлагийн бригадаар ирэхдээ намайг шалгаж үзээд “За миний хүү урлагаа бүү хаяарай” гэж захиж байсан нь аавгүй өссөн надад их л дотно санагдаж билээ.
Нүүдэл дундаа нүдээ нээсэн
Нүүрийн буяндаа нүнжиг тээсэн
Бодол холтой түмний удам
Босоо заяатай монгол шүү дээ би
…Нас биед хүрээд армид алба хаахаар ирсэн нь миний уран бүтээлийн хөгжил дэвшлийн үе байлаа. Цэрэг байхдаа армийн урлагийн үзлэгүүдэд ангийнхаацэргүүдийг бэлтгэж оролцуулдаг байсан маань хожим нь Дарханы барилгын цэргийн ангид урлаг, уран сайхны ажил хариуцахаар томилогдох үндэс болсон юм. Тэр үеэс л “сайн дурын уран сайханчид” буюу “ардын авьяастан”-уудыг илрүүлэн хөгжүүлэх ажилд оролцох болов. Нэгэнт ангидаа урлаг соёлын ажил хариуцаж байгаа болохоор клубтээ хөгжим, хэрэглэгдэхүүн, хувцас олж нийлүүлэх зорилгоор “аж ахуй” -н ажилд их хутгалдана.  Тэр үед Соёлын Яаманд зөвшөөрөл өгдөг Шарав гэдэг хүн байв. Хөгжим өөр юу ч юм бэ? гуйгаад орохоор “байхгүй ээ” л гэдэг. Би болохоор агуулахынх нь нярав, ня-бо нартай нь жаахан “шовгор” өгч байгаад, ангидаа хэрэгтэй юу байгааг олоод мэдчихсэн.  Тэгээд Шарав гуайд юу хэрэгтэйг нь судлаад, барьж байгаа зуслангийн байшинд нь хэрэг болох банз /хуучин/ сэлтийг ангиасаа ачуулж өгч байж ангийнхаа клубт бүрэн хөгжмийн зэмсэг, хэрэгслэл олж авч байсан удаа ч бий \инээв\. Тэр үед ажил бүтээх гэж жижигхэн “арын хаалга” байсан боловч, бүх л зүйлээ яг л ном журмаар нь төлбрөө хийж авдаг байсан юм шүү ээ. Жаахан овсгоо л гаргадаг байсан байх.
Нэгэнт ангийнхаа клубт хэрэгтэй хөгжим, хэрэгслэлээ олж бэлтгэчихсэн  болохоор уран бүтээлийн талдаа санаа зовохгүйгээр хичээж ажилласан даа. Цэргүүдтэйгээ сар гаруй хугацаанд “нүдээд” оркестор босгоод ирж байгаа юм. Би энэ бүх хугацаанд “Ардын чуулга” 3-ыг байгуулсан юм шүү дээ. Армийнхаа хэмжээнд манай “Алдар” чуулга их ч мандсан даа. Нэг өглөө ажилдаа хүрээд ирсэн чинь ангийн үүдэнд шар “Паз” автобус зогсож байна. Учрыг асуувал Сэлэнгэ аймагт “Арми сурталчлах өдөрлөг” зохион байгуулагдаж байж л дээ. Тухайн үед тоглогдох концерт нь бэлэнгүй байсан тул манай ангийн концертыг явж авч ир гэж БХЯ-аас үүрэг өгсөн юм билээ. Одоо бодход тийм л бэлэн байдалд байдаг байж дээ. Их ч мандсан даа. Армийн хэмжээнд “Шилдэг”-ээр байнга шалгарч, “Улсын тэргүүний хамтлаг” хэд хэдэн удаа ч болж байв. Ингэж ажиллаж явахдаа УГЗ Хаянхярваа гуай зэрэг олон мундагчуудын дэргэд байж, тэднээс их зүйл сурч байсандаа их баяртай байдаг. Тэр үед хүмүүс шүлгэндээ ая хийлгэх гэж тэдэн дээр их ирнэ. Зарим нь надад оногддог. Б.Явуухулан гуай ая хийх зөвшөөрөл өгдөг байлаа. Аяндаа тааруулж шүлгүүдийг их өөрчилнө. Эхлээд улаан эрээн болтол зураад хаячихна. Сүүлдээ овоо гайгүй болоод ирсэн чинь Б.Явуухулан гуай надад “Дэргэд чинь ийм мундагууд байхад тэднээсээ суралцаад өөрөө дууны шүлэг бичиж бай” гэж зөвлөсөн юм. Тэгж л ганц нэг дууны шүлгүүдийг тэрлэх болсон доо.
Дэлхийн энгээр алдраан дуурсгаж
Дэлтэй сумаар бөмбөр дэлдсэн
Эгэлгүй мөнхийн эх оронтой
Эзэн Чингисийн үр сад шүү дээ би
… Ардчилал ялахаас арай өмнө, саналаараа Армиас халагдлаа. Жолооч болж, Дарханы тэжээл тээврийн 26-р авто баазад жолооч, хэсгийн дарга, Ус сувгийнгазарт / Товчоонд/ Сувагжуулах /бохир ус татан зайлуулах/ ангийн даргаар томилогдож бас л нилээд зүйлсүүдийг өөрчилж шинэчилснээр системдээ тэргүүлдэг боллоо. Ажил овоо урагшилж байтал Намын даалгавраар Тусгай үйлчилгээний автобаазад гражийн дарга, ерөнхий механикчаар томилогдов. Намайг ажилавахад Парк ашиглалт нь 15% тай байсан газрыг 90-95 % д хүргэж чадсан юм даг. Шаардлагатай сэлбэгүүдээ янз бүрийн аргаар овсгоо гаргаж хөөцөлдсөөр байж, яаж ийгээд л олж нийлүүлнэ. 1991 он гарч хүмүүс зах зээл гэж бужигналдаж байх үед хувьдаа нэг самосвал машин аваад “Аянчин” нэртэй тээврийн үйлчилгээ эрхэлдэг Хувиараа эрхлэх аж ахуй байгуулав. Нэг намар будааны тээвэрт гүйгээд ажил дууссан чинь хөлсөнд нь будаа өгдөг юм. Түүнийгээ яаж гурил болгох талаар санаашраад найзуудтайгаа зөвлөлдсөн чинь “Хүн гуйж байхаар чи өөрөө гурил болгоод зарчихаач” гэнэ. Болмоор санагдаад нэг найзаасаа 400 000 төгрөг зээлээд гурилын жижиг тээрэм худалдаж авсан нь сүүлдээ боломжийн түвшинд хүрч Монгол улсад хүнсний аж үйлдвэр үүсэн байгуулагдсаны 70 жилийн ойгоор хүнс үйлдвэрлэгч “Улсын тэргүүний үйлдвэр” цол мандат авч, хүнс үйлдвэрлэгч, улсын хэмжээний шилдэг 6 үйлдвэрийн нэгээр шалгарсан юм. Сэмбээ гуай шиг юм юм л хийж явжээ.
Уран бүтээлийн хувьд Монголын радиогийн алтан фондод 50 гаруй нийтийн дуу бий. Монгол ТВ-ийн алтан санд 30 орчим минутын 3 кино концерт,10 гаруй клип байгаа. Нийтдээ 80 гаруй дуу зохиосны 60 орчим нь өөрийн шүлэг байгаа. Дан хөгжимд зориулсан 20 гаруй бүтээл бий. Монголын МЗЭ, Хөгжмийн зохиолчдын хэд хэдэн бүтээлүүдийг хэвлүүлэхэд ивээн тэтгэж оролцлоо. Армиас эхлүүлээд зааж сургасан шавь нар бол олон бий. Миний уран бүтээлийн оргил болох сүлд дуу нь “Босоо заяатай Монгол” гэдэг дуу даа. 1991 онд зохион байгуулагдсан “Бүх Ард түмний урлагийн их наадам”-ын дараа Соёл Урлагийн Хөгжлийн хороо / тэр үед Яам татан буугдсан байв/ их наадамд оролцсон авьяастнуудтай чөлөөт ярилцлага хийж, санал сонссон юм. Тэр үед миний бие “Сайн дурын уран сайханч” гэдэг нэршил утга муутай, доромж маягтай сонсогдохын зэрэгцээ ажилд саад болох тохиолдол цөөнгүй байна. Иймд энэ нэрийг өөрчилж энэ их наадмаас эхлэн “Ардын авьяастан” гэж нэрлэе гэсэн санал гаргасныг авьяастнууд болон тухайн үеийн удирдлагууд халуун дотноор хүлээж авсан юм.  Энэ санал маань дэмжигдэж яван явсаар 20 гаруй жилийн дараа ажил хэрэг болсон доо. Одоо бол “Сайн дурын уран сайханч ” гэдэг нэршил нь соёл урлагийн үг хэллэгээс хасагдаж, “Улсын тэргүүний урансайханч” цол шагналын нэр өөрчлөгдөж “Улсын тэргүүний ардын авьяастан” гэж нэрлэгдэх болсонд би их баяртай явдаг юм даа. /Энэ нэрийг санаачилсан зохиогчийн эрхээ 2012 онд оюуны өмчийн газраар баталгаажуулж гэрчилгээгээ авсан/
Ай хө зээ хө
Босоо заяатай монгол шүү дээ би
Анхныхаа тайлан цэнгүүнийг 1999 онд “Зүүдэнд учирсан хүслийн  хурай” нэртэйгээр Дархан хотдоо хийж байсан бол, дараагийнхыг нь 2001 оны 3 сард Улсын циркт “Босоо заяатай монгол” нэртэйгээр, харин 2012 онд “Дуундаа жаргаж дуулнаа би” нэртэйгээр Дархан хотод зохион байгуулж  байсан. М.Хунлиуз гуай маргааш болох Монгол Ардын Армийн баярын өдрөөр АНУ-ын Денвер хотноо хүүхдүүд болон ач зээ нарынхаа хамтаар уран бүтээлийн цэнгүүнээ толилуулах гэж буй. Ийм арга хэмжээг Денвер хотноо өмнө нь зохион байгуулж байсан аж. Хүн хийж буй ажил болоод уран бүтээлдээ сэтгэлээ ширээж, “ажил хийх хүн аргыг нь олдог” үлгэрээр явах ахул заавал амжилтад хүрдэгийн жишээ энэ.  Тийм болохоор М.Хунлиуз гуайд 2016 онд “Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн” цол шагнал хүртээснээс гадна, Дархан хотын “100 эрхэм”-ийн нэгээр,Говь -Алтай аймгийн Цогт сумын “Хүндэт иргэн”, Засгийн Газрын шагнал болох “МУСТА”, Хүнс Хөдөө аж ахуй, Зам тээвэр, БХЯ зэрэг 4 салбарын “Тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг, Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын нийтийн дууны “Эрхэм дээд шагнал”, Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн “Утга зохиолын төлөө” хүндэт шагналаар тус тус шагнуулжээ. Эрхэм уран бүтээлч та урт насалж удаан жаргаарай, Гэр бүл үр хүүхдүүдэд тань амар амгаланг ерөөе.  Бас та нартаа амжилт хүсье.
Jan 12

“АМАЗОН”-ы МОНГОЛ ИНЖЕНЕР Амарсанаагийн Амарбаяр \Цуврал ярилцлага- 30\

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

…А.Амарбаярын тухай ярилцлагыг нилээд хэдэн жилийн өмнө олж уншихдаа, “Энэ залуутай уулзаж ярилцах хэрэгтэй юм байна” гэж бодож асан. Чикаго хотод зохион байгуулагдсан монгол оюутнуудын “Хөдөлмөрийн яармаг” дээр оролцож, өөрийн туршлагаа залуустай хуваалцаж байхаднь түүнтэй танилцаад өнгөрсөн юм. Тэрээр “Амазон”-д ажилд орсон туршлагаа болон залуу хүний хувьд ажил болон амьдралд хандах хандлагаа бусадтай хуваалцаж байгаа нь надад таалагдсан. Түүнчлэн Америкт ажиллаж амьдарч буй монгол залуусын дунд зохион байгуулагддаг “Надад хэлэх үг байна” илтгэлийн уралдаан, “Хөдөлмөрийн Яармаг”  арга хэмжээнүүдийн зохион байгуулах багт ажиллаж байгаа юм билээ. Өнгөрсөн жил Сан-Францискод болсон монгол оюутнуудын “Надад хэлэх үг байна-6” арга хэмжээг зохион байгуулж байхад нь богино хугацаанд уулзаж санал солилцож, өнгөрсөн оны 6 сард Сиэтл хотод ажлаар очихдоо тухтай уулзаж ярилцсан ярилцлагаа та нартаа хүргэж байна.
Нэг. НАМТРЫН ТОВЧООН
 
* Боловсрол:
-2005 онд “Оюуны тулга” \бүрэн дунд боловсрол\
-2008 онд  Diskinson State University  \бакалавр\
-2016 онд  Maharishi University of Management  \магистр\
* Ажилласан газрууд:
-2008.01-2008.07  REMco\MSI Solutions  \Tehnical Support\
2008.07-2008.11  REMco\MSI Solutions  \Lead Tehnical Support\
-2008.11-2013.11  REMco\MSI Solutions  \Software Development\
-2015.02-2016.04  Amazon.com  \DevOps Engineer 1\
-2016.04-одоог хүртэл Amazon.com  \DevOps Engineer 2\
 
Хоёр. АЛГАСАЖ СУРАЛЦСАН БАГА НАС
-Г.Галбадрах: Хаана төрж, хэрхэн өсөв?
-А.Амарбаяр: Би 1989 оны 10 сарын арван 17 нд Партизаны сангийн аж ахуйд төрсөн. Ээж маань Завханых, аав минь Сэлэнгэ аймагт төрсөн гэхдээ хотынх. Сургуульд орохын өмнөх бага нас минь Баянхошуунд гэрт өнгөрсөн, ус түрээд л, цагираг эргүүлээд л тэр үеийн хүүхдүүдийн амьдрал яаж өнгөрдөг байсан тэрэн шиг л өнгөрөв. Харин сургуулийн хувьд наснаасаа түрүүлээд орж байсан юм, гэхдээ олон сургуульд шилжиж сурсан. Эхлээд 31-р сургуульд 1 жил сурсан байдаг. Дараа нь 31-ээс шилжээд “Улсын тэргүүний” лаборатори нэгдүгээр сургуульд дөрөвдүгээр анги хүртэлээ сураад, “Орчлон” сургууль руу шилжиж сурахдаа 5-р ангиа алгасаад шууд 6-р ангид орж байв. Нэгдүгээр ангиасаа өглөөний цагаар англи, герман хэлний дугуйланд явдаг, “Ээрмэл” рүү газрын теннисний сургалтанд явдаг, хичээлээ тараад математикийн сонгонд явна гээд багаасаа л маш завгүй, хуваарьтай байсан. Анх “Орчлон”д ороход нэг бол гадаадад амьдарч байсан, нэг бол хувийн сургуулиас ирсэн хүүхдүүд бүгд англиар ярьдаг би юу ч ойлгодоггүй нилээд хэцүү байсан. Ямар сайндаа 2001 оны 9 сарын 11нд Дэлхийн Худалдааны Төвийн халдлага болж байх өглөө манай ангийнхан CNN-ээр мэдээ үзээд бүгдээрээ маш их санаа зовсон байж байхад би ойлгохгүй, “Кино гараад байгаа юм байхдаа” гэж бодон сууж байж билээ. Бага байхаас л ах бид хоёрын боловсролын төлөө нойр хоолоо хасан байж ажиллаж байсан аав ээж хоёр минь зуны амралтаар ах бид хоёрыг зуслан дээр байхад англи үг цээжлүүлдэг, цээжлээгүй байвал Баянхошуунд байдаг гэртээ түгжээд явчихдаг байлаа. “Орчлон”д гэхдээ нэг л жил сурсан.
 
-Г.Галбадрах: Дараа нь хаана шилжиж сурсан хэрэг вэ?
-А.Амарбаяр: Математик, физикээрээ маш сайн шинэ сургууль нээгдэж байгаа гэсэн нь “Олонлог” сургууль байв. Аав хүүхдүүдээ матеметикаар явуулна гэдэг байсан болохоор сонирхсон байх. 11-р сургуулийн хоёр багш “Олонлог” сургуулийг байгуулсан учраас тэднийг дагаад 11-р сургуулиас математик физикийн гавлууд шилжээд ирчихсэн байлаа.  Эхлээд хэцүү байсан ч математик, физик, байгалийн ухааны хичээлүүдэд дуртай болж эхэлсэн дээ. Бусад хичээлүүддээ жаахан сонирхолгүй болж эхлээд явж байтал “Шинэ Монгол” гээд сургууль гараад ирэв ээ. \инээв\ Сайн суралцаж чадвал Япон руу Засгийн Газрын тэтгэлгээр Их Сургуульд явуулдаг гэж сонсоод намайг тийшээ орууллаа.Тэгээд “Шинэ Монгол”д орох гэтэл есдүгээр ангиас авна гэсэн шаардлага тавьж байсан болохоор долоо наймынхаа шалгалтыг зэрэг өгөөд ахиад л анги алгасаж сургуулиа сольсон. 1-р сургуульд сурч байхдаа “Хүүхдийн Ордон”-д англи, гэрман хэл сурдаг байсан бол “Орчлон”д байхдаа би хятад хэл сурдаг байлаа. Гэтэл “Шинэ Монгол”-д япон хэл сурах хэрэгтэй болж байв.
 
-Г.Галбадрах: Уг нь сургуулиудын сайныг нь шилж сонгоод сураад байсан байх юм?
-А.Амарбаяр: Тухайн үед боломж бололцоо нь тэр болгон байхгүй байсан ч аав ээж хоёр минь боловсролд маш их анхаарал тавьдаг учраас яаж ийж байгаад л сайн сургуулиуд руу оруулж байсан байх. “Шинэ Монгол” ахлах сургуульд хагас сурч байтал, Польшид Олон улсын Лицэй сургууль байна гэв. “Бүх хичээлүүд нь  англи хэлээр ордог, эхний топд нь
орж чадвал Англид Кэмбрэжид тэтгэлгээр сурдаг гэнэ” гээд 14 настайдаа Европын зүг явж байлаа. Анх удаа ээж ааваасаа хол, долоо хоног вагоноор яваад Польшид очсон. Оросын эх газар нутгаар 5 хоног вагоноор явж байхдаа улс дамжин наймаа хийдэг ах эгч нартай танилцан тэдний бараанаас нь заралцаж үзэв. “Термос сто рубль” гэж орилохоор орос өвөө эмээ нар ирж вагоны цонхны цаанаас хятад халуун сав худалдаж авдаг. \инээв\ Польшид очсон өдрөөсөө ойр зуурын польш хэл сурах хэрэг гарлаа. Хөдөөний гэгдмээр хот учраас тэр болгон гадаад хүмүүс амьдардаггүй.  Ази хүн анх удаа харж байгаа жоохон хүүхдүүд биднийг ам нь ангайчаад харж инээгээд л гудамжаар дагаад л алхана.  Аав ээж  хоёроос сардаа жаахан мөнгө ирэхээр ах бид хоёр “цалин буулаа” гээд л дэлгүүр орж польш хиам авч иддэг нь бас л жаргалтай мөчүүд байсан юм шүү. Мөнгө бас тэнд дутагдалтай л байлаа. Тэнд удаан хугацаанд амьдарсан монголчуудтай танилцаж, хичээлийн бус цагаараа тэдний ажилладаг задгай зах дээр очин цамц, оймс энэ тэр заралцаж   хармааны хэдэн төгрөг олох үе зөндөө байсан. Польшид хагас жил болоод хэдийгээр ах бид хоёр анги, ангидаа топдоо орчихсон байсан боловч, хувийн тодорхой шалтгааны улмаас Монгол руугаа буцсан юм.
 
-Г.Галбадрах:Польшоос буцаж ирээд бас сурсан уу?
-А.Амарбаяр:Тэгсэн. Польшоос буцаж ирээд “Оюуны тулга” гэдэг математик физикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай сургуульд шууд аравдугаар ангид нь орсон. Сургуулиа төгсөөд Их Сургуульд орох гэтэл “15 настай” гээд намайг аваагүй. Харин MIU гэдэг сургууль авна гээд, тэнд орж IT-гийн чиглэлээр сурч эхлэв. MIU-д би нэг жил сурсаныхаа дараа нь ШУТИСд шалгалт өгөөд Германы Инженерийн Бэлтгэл \ГИБ\ ангид орсон. Уул уурхайн инженерийн мэргэжлээр хоёр жил сурч шалгалтуудыг нь өгч Герман руу тэтгэлгээр сурахаар явах боломжтой гэж сонгосон юм. Тэр үед уул уурхайн салбар Монголд их ирээдүйтэй гэж яригддаг байсан юм. Тэнд герман хэлээ академик түвшинд сурсан. Бүх хичээлээ  германаар үздэг, бодсон бодлогоо германаар тайлбарладаг байлаа. Хагас жил орчим сураад байж нэг өдөр аав надаас “Чи Герман явах уу? эсвэл Америк явах уу? Америкт бага хэмжээний тэтгэлгээр сурах боломжтой сургууль байна” гэж хэлж байсан. Тэгэхэд би яагаад ч юм бэ, шууд л “Америк явъя” гээд сонгочихлоо.
 
Гурав. АМЕРИКТ ЗОРИЛГОО МЭДРЭВ
-Г.Галбадрах: Их олон сургуулиудад суралцаж, олон сонголтууд хийсний эцэст Америкийг сонгожээ дээ?
-А.Амарбаяр: Тэгээд л хоёр сар хагасын дотор бүх зүйлээ шийдээд 2006.1.06 нд Америкт ирлээ. Хэдийгээр англи хэл үзэж, өөрийгөө “сайн болсон” бодож  байсан боловч, Сан-Францискод буугаад л чихний бөглөө гараагүй болохоор хүмүүсийн яриаг нь сайн ойлгохгүй, энд тэнд байгаа бичгүүдийг нь ч ойлгохгүй байсан. Тэндээсээ өөр нэг онгоцонд суугаад Диккинс гээд жижигхэн хотод буусан даа. “Америк гээд гоё, өндөр өндөр барилгуудтай газар очно доо” гэж бодож байсан хүн, хөдөө газрын жижигхэн сургуульд ирчихдэг.  Тэр үед бас 40-өөд оюутан ирчихсэн байсан. “Монголоороо яриад байвал хэл ер сайжрахгүй юм байна” гэж бодоод Америк  хүмүүстэй илүү ярьдаг болохоор хичээсэн. Нэг улирал гаран тэгж явсаар байтал хэл маань сайжирлаа. Эхний нэг жилдээ үндсэн хичээлүүдээ үзэж байгаад мэргэжлийн хичээлээ дараа жилээсээ үзэж эхлэв.
 
-Г.Галбадрах: Оюутны амьдрал тань ямархуу байв?
-А.Амарбаяр: Би ер нь их идэвхтэй оюутны нэг байсан байх.” Student  Senate” буюу манайхаар “Оюутны Холбоо”-ны гишүүнээр ажиллаж, Олон улсын оюутнууд болон Америк оюутнуудыг хооронд нь нь найрсаг харилцаатай, бие биенийхээ соёлыг ойлгож, сайхан найзалж нөхөрлүүлэх төслүүд дээр их ажиллаж байв. Тиймдээ ч сургуулиа төлөөлөн COSGA \Conferense On Student Government  Association\  нэртэй Америкийн бүх Их Сургуулиудын Холбооны төлөөллүүд оролцдог чуулга уулзалтанд 4 senat оюутантай хамт оролцож, “Оны шилдэг Senate” шагналыг авч байлаа. “Оюутны дотуур байрны каминдат болбол, байр хоол үнэгүй болгож хөнгөлүүлдэг юм байна” гэж олж мэдээд нэг семестрийн турш 50 гаруй оюутнуудтай хамт хичээл үзэж, төгсгөлд нь “сонгон шалгаруулах” төсөл дээр ажиллан шигшигдээд, эцсийн шатандаа ярилцлагад орж сонгогдсон хэдхэн оюутны нэгэнд багтан байр хоолоо үнэгүй болгож байв. Үүрэг хариуцлага нь мэдээж өндөр. Дотуур байрныхаа оюутнуудын амьдрах орчин, хэрэгцээтэй зүйлсийг нь бүгдийг нь хамт хариуцаж, сар болгон янз бүрийн арга хэмжээнүүд зохион байгуулна. За тэгээд Олон Улсын Оюутны Холбоо, сонирхогчдын спортын баг, уралдаан тэмцээн гээд ер зүгээр суудаггүй байсан. Ганц нэг шагнал урамшууллаас нь дурдвал: “Ерөнхийлэгчийн нэрэмжит оны шилдэг оюутан”-аар шалгарч байв. Сургуулийнхаа “Авьяастан шалгаруулах тэмцээн”-д хоёр жил дараалан оролцож 1-р байр эзэлж байсан шүү. Хурууны бүжиг хийж байсан юм. \инээв\ Гадна дотны олон найзуудтай болсон. Өнөөдрийг хүртэл тэдэнтэйгээ холбоотой байдаг шүү. 
 
-Г.Галбадрах: Суралцаж байхад хүнд хэцүү үе тохиолдож байв уу?
 
-А.Амарбаяр: Зундаа Вашингтон ДС-д ирээд ажил хийдэг байлаа. Кассчин, бургерчин, айл нүүлгэдэг ажил гээд олдсоныг нь хийнэ. Нэг удаа айл нүүлгэж яваад нуруугаа
гэмтээчихлээ. Нуруугаа хөдөлгөж чаддаггүй. Ажлаа тараад арай гээд алхаж явтал бороо ороод л могой яваад, тэр үед л “Би яг яагаад ингэж яваад байгаа билээ?” гээд өөрөөсөө асуугаад л. Хамт ажиллаж байсан ах надад могойн тос авчирч өгөөд, тэгсэн ч ер босч чадсангүй. Эмчилгээнд явах гэтэл үнэтэй байлаа. Аав, ээж хоёр намайг “Монголдоо буцаж ир” гэлээ. Тэгээд л ажил хийж олсон мөнгөөрөө тасалбар аваад л Монгол руугаа явав. Монголдоо ирээд нуруугаа эмчлүүлчихээд Америк руу буцаад явсан даа.  Тиймэрхүү юм тохиолдохоор зорилгоо улам ихээр санадаг юм билээ. “Санхүүгийн хэрэгцээгээ яаж өөр байдлаар шийдэх вэ?” гэж бодогдож боломжуудаа бүрэн ашиглахаар чармайж эхэлсэн. Нэг улиралд би 25 кредит авч үздэг байсан юм. Тийм болохоор хоёр жил хагас хугацаанд суралцаад сургуулиа төгсөв. . Ингээд 2008 оны 5 сард бакалавраа 18 настай төгсөж, “Хамгийн залуу төгсөгч”-өөр шалгарч байлаа. Төгсөх семестэртээ  REMco Software \одоо MSI Solutions гэгддэг болсон\ зочид буудлын захиалгын систем хийдэг компанид дадлага хийх боломж олдоод орж байсан юм. Харин сургуулиа төгсөөд тэр компанидаа ажилд орсон юм.
 
-Г.Галбадрах: Тэр компанидаа ямар ажил хийдэг байсан юм бэ?
-А.Амарбаяр: Technical Support буюу зочид буудлын ажилчид менежэрүүдэд программын холбогдолтой ямар нэгэн асуудал тулгарвал техникийн зөвлөлгөө өгч, асуудлыг нь засдаг ажил. Харин үүнээс 6 сарын дараа тушаал дэвшээд “ахлах” болсон. Түүнээс хойш 4 сарын дараа дахин тушаал дэвшиж “Программ Хөгжүүлэлтийн Хэлтэс” рүү инженерээр орох болов оо. Би тэр үед 250$-оор 1985 оны арай хийж явдаг нэг машин худалдаж авчихсан байсан юм. Тушаал дэвшээд, төгссөн мэргэжлээрээ хүсч байсан ажлаа хийх болсон гэдэг мэдээг сонссон тэр өдрөө гэр рүүгээ харьж явахдаа машиныхаа бүх цонхыг хааж байгаад “Yes” гээд хамаг чадлаараа орилж билээ. \инээв\ Таван жил би тэндээ тасралтгүй ажилласан.
 
Дөрөв. МОНГОЛД  БАС СОЛОНГОСТ
-Г.Галбадрах: Хурдан дэвшиж, тэр хэрээрээ сайн туршлага хуримтлуулж байжээ?
-А.Амарбаяр: Хамгийн доороос нь эхлээд бүх шат хүртэл нь зочид буудлын системийг
сурчихлаа гэж бодож байсан. Тэгээд сурсан мэдсэнээ ашиглаад “Монголынхоо зочид буудлууд, кемпүүд, гэр жуулчны баазуудыг нэгтгэсэн захиалгын системтэй болгоноо” гэсэн зорилготойгоор Монгол руугаа буцлаа. Гэхдээ “Юмыг яаж мэдэх вэ?” гээд “Б” төлөвлөгөө гаргасан байсан нь, “Монголд очоод энэ санаа маань бүтэлгүй болох бас ажил олдохгүй болбол мэргэжлээ дээшлүүлэн ахиад сурна” гэсэн төлөвлөгөөтэй. Монгол руугаа буцахаас хагас жилийн өмнө Солонгосын Сөүлийн Үндэсний Их Сургуульд шалгалт өгөөд 100 % тэтгэлэгтэй суралцах урилга хармаандаа хийчихсэн байсан л даа. Монголдоо ирээд ажилд орох гэж  ярилцлагад орж үзтэл, Америк дахь таван жилийн туршлагыг маань тийм ч их тоохгүй, харин “магистр хийгээгүй” гэсэн шалтгаанаар маш бага цалин, хангамж  санал болгосон. “Зочид буудлын системтэй холбоотой төсөл авч ажиллая” гэж бодоод судалгаа хийж хэд хэдэн зочид буудлын IT албаны дарга, менежэрүүдтэй уулзаж ярихад “Өө, наад санаа чинь явахгүй. Манайхан чинь Оросын зочид буудлуудын захиалгын системийн кодыг интернэтээс олж байгаад татаад авчихдаг юм. Тэгээд л хэрэглэчихнэ шүү дээ” гэж байсанд нь урам хугарсан. Нөгөө талаасаа туршлага дээрээ түшиглэн өөрийн санаа бодлоо хэрэгжүүлэх боломж надад ер харагдахгүй байлаа.
 
-Г.Галбадрах: Монголд маань чиний Америкт хуримтлуулсан туршлагыг бус цаасан дээр байгаа дипломын үнэлгээг үнэлдэг муу тогтолцооны жишээ байна л даа?
-А.Амарбаяр: Нэгэнт зорьж ирсэн зорилго маань бүтээгүй болохоор “Б” төлөвлөгөөндөө орж, Сөүлийн Үндэсний Их Сургууль руу явахаар шийдсэн. Миний сурч байсан лабораторид магистр болон докторын зэрэгтэй 12 оюутнууд байлаа. Хоёрхон гадаад оюутан байсны нэг нь би. Тэд бүгд маш мундаг, чадвартай оюутнууд байсан нь хийж байгаа төслүүдээс нь шууд мэдрэгдэж байв. Засгийн Газрын тендэрт орж өрсөлдөөд  Солонгосын  wi fi интернэтийн хурдыг  50 дахин хурдан болгох төслийг ялаад авчихаж байгаа лаборатори шүү дээ. Гэвч тэнд сурахад маш стресстэй, оюутнууд нь үүрийн 4,5 цаг хүртэл хичээлээ хийнэ. Долоо хоногийн зургаан өдөр маш ачаалалтай ажилладаг. Хичээлүүд нь англиар ордог ч, солонгос багш нарынх нь аялга ойлгогдохгүй. Мэдлэг хүлээж авах гэхээс илүү аялгыг нь ойлгох гэж хамаг хүчээ барчихдаг байв. Хоёрдугаарт хоол нь бас таарсангүй. Кампус дээр хоол идэхээр хэдхэн зүсэм мах, будаа, хачиртай өгдөг. Тэгээд хамгийн түрүүнд солонгосоор хэлж сурсан  “Ахиад хоол нэмж өгөөч” гэдэг үгээ байнга давтана. Тэнд сурч байхдаа олон мундаг монгол оюутан, ах эгч нартай танилцан найзууд болж, их ч зүйл сурсан. Гэхдээ яагаад ч юм бэ? миний хувьд Солонгос нэг л таарч өгөхгүй байсан болохоор, эргээд Америк руу явья гэсэн бодол төрсөн дөө. Ахиад сургууль хайж эхлэв. Нэг өдөр “Зээлээр магистрийн зэрэгт сурах боломжтой Их Сургууль” -ийг олж мэдээд тэр сургуультайгаа холбогдоод эхэлсэн. Удалгүй шалгалт өгч, бичиг баримтаа бүрдүүлэн ярилцлагад орж  тэнцээд, сургуульдаа орсон доо.
 
Тав. “АМАЗОН”-Ы АХЛАХ ИНЖЕНЕР
-Г.Галбадрах: Нөгөө л дунд сургуульд сурч байхдаа сайн сургуулиудыг шилж сонгож сурч байсан түүх тань давтагдаж дээ?
-А.Амарбаяр: Тэгсээн. \инээв\ Сургуульд орох урилгаа аваад 2014 оны 6 сард энд ирсэн. Энд үнэхээр  чанартай боловсрол эзэмшиж чадсандаа их баяртай байгаа. Нэг сард нэг л хичээл үзнэ. Тийм зарчмаар явахаар яг тухайн сардаа өөр юунд ч санаа зовохгүйгээр тэр хичээлдээ анхаарлаа хандуулж, сайн сурах боломжтой. Улмаар 2015 оны 12 сард хичээл маань дуусаад ажил хайж эхлэв. Дотроо бол бүгд л Амазон, Гүүгль, Фэйсбүүк, Майкрософтод орчих хүсэлтэй. Миний хувьд ч бас адилхан. Гэхдээ баярын улирал таараад ч тэр үү, ажил хайгаад явц муутай байсан нь бага зэрэг сандаргаж байсан шүү. Он гараад харин ажлын ярилцлагууд эрчимтэй өгч нэг ажлын байрны санал хүлээж авлаа. Бас нэг газартай нилээд сайн ярилцлага өгч, ажлын байрны санал авах дөхөж байсан юм. Энэ 2 компанид хариугаа хэлэх ёстой 7 хоногийн хугацаанд гэнэт “Амазон” оос утсадаад “Ярилцлага хийж болох уу?” гэж санал тавьсан. Хүссэн болгон ороод байдаггүй өндөр шалгууртай болохоор, би ч эхэндээ “Эрсдэл үүрэхгүйгээр бэлэн байгаа ажлын саналаа авчихья” гэж бодож байв. Гэтэл яагаад ч юм бэ? цаанаасаа л “Хоосон хоцорсон ч хамаагүй ярилцлага өгөөд үзье” гэсэн бодол эргэлдээд, сайн найзууд минь хүртэл дэмжиж зөвлөсөн болохоор, эргэлзээгээ “Ерөөсөө л “Амазон”-ыг хүлээж, үзээд алдая” гэж шийдэж тайллаа. Эхний ээлжийн ярилцлагаа утсаар өгтөл “Та тэнцлээ, Сиэтлд  хүрч ирж ярилцлаганд ороорой” гэж байна. Сиэтлд очих бүх зардлыг \онгоц, зочид буудал, өдрийн 3 хоол, такси\ цаанаас нь төлнө гэхээр нь гайхаж байж билээ. Тэгээд л Сиэтлд очиж өгөх ярилцлагадаа бэлтгэн, интернэтээр “Амазон”ы тухай судалж эхэлсэн дээ.
 
-Г.Галбадрах: “Амазон”-д орох ярилцлагад бэлтгэхдээ, “Амазон”-ы талаар судалж байгаа чинь хамгийн зөв шийдэл байна гэж би бодож байнаа.
 
-А.Амарбаяр:  45, 45 минутаар таван ярилцлагад орох байсны 4 нь техникийн ярилцлагууд, харин үлдсэн нэг нь яг орох багийнхаа менежэртэй хийх ярилцлага байсан юм. Тэгэхээр ганц техникийн чадвараа бэлтгэхээс гадна, “Амазон” компаны талаар судалж, “Яагаад энэ заавал энэ компанид ажиллах хүсэлтэй байгаа юм бэ?” гэдгээ нотолж ойлгуулах хэрэгтэй байлаа. Тиймээс анх үүсэн байгуулагдсан цагаас нь эхлэн судалж, бизнесийн модель, ололт амжилтууд, бас алдаанууд, шинэ шинэлэг бүтээгдэхүүнүүд, СЕО-н өгсөн ярилцлагууд, мэдээ, бүр цаашлаад сүүлийн 6 сард хувьцаа нь яаж унаж, өссөн талаар уншиж судлан бэлтгэсэн байсан юм. Техникийн асуултуудаа хариулчихаад мөнөөх менежэртэй ярилцхадаа уншиж судалсан зүйлүүдээсээ ярьтал “Woow” гэсэн хариулт шууд авч байсан шүү. Ярилцлагаас гарч ирэхдээ “Тэнцээгүй байсан ч харамсахгүйгээр өөрийн чадвараа бүрэн ойлгууллаа” гээд өөртөө  санаа амар, бас баяртай байдаг юм билээ.  Ярилцлагынхаа хариуг маргааш нь э-майлаар хүлээж автал, хамгийн эхний үг нь “Cоngratulatuons” гээд л гараад ирэв. Тэрийг нь харчихаад сандарсандаа цонхоо хаачихаад, ахиад нээж хартал “тэнцчихсэн” байлаа. Амьдралдаа 2 дахь удаагаа бүх чадлаараа өөртөө “Yes” гэж хашгирсан нь энэ байсан. Энэ сайхан мэдээгээ найзууддаа гэр бүлдээ хэлээд л бөөн баяр болсон.
 
-Г.Галбадрах: Энэ бол миний бодлоор том амжилт мөн шүү дээ?
 
-А.Амарбаяр:Энэ амжилтанд би дан ганцаараа хэзээ ч хүрэхгүй байсан байх. Аав ээжийнхээ ачаар эзэмшсэн боловсрол мэдлэг, өмнөх ажлын туршлага,  хамт сурч байсан оюутан найзуудын туслалцаа, багш нарын зөвлөлгөө гээд олон зүйлс энд хүрэхэд минь тусласан. Гэхдээ энэ дундаас нэрийг нь дурдах ёстой хоёр хүн бий. Эхнийх нь одоо Finch Computing-д Lead Product Manager хийж байгаа М.Сувдмаа эгч. Анх 16 настай оюутан болоод ирж байхдаа М.Сувдмаа эгчийн бичсэн “Их Сургуульд хэрхэн тэтгэлгээр сурах” талаар бичсэн нийтлэлүүдийг уншаад, “Энэ эгч шиг амжилт олоод, сурч мэдсэн бүхнээ бусадтай хуваалцах юм сан” гэж бодож байлаа. Харин магистрийн хичээл дуусаад ажил хайх дөхөж байх үед өдөр оройн цагийг үл хайхран М.Сувдмаа эгч бидний 10-аад монгол оюутнуудад ярилцлагад хэрхэн бэлтгэх талаар үнэтэй зөвлөлгөө өгч байсан нь маш их тус болсон. Одоо ч гэсэн ажлын карьерийн талаар хааяа зөвлөлгөө авдаг юм. Нөгөөх нь Facebook-т ажиллаж байгаа, одоо маш сайн найзууд болсон Хонгор. Google, Facebook  хоёрт ярилцлага өгөөд хоёулангаас нь ажлын байрны санал авсан туршлагаасаа бичсэн блогийг нь уншаад урам орж,” Би ч бас их бага гэлтгүй сурсан мэдсэнээ бусадтай хуваалцаж байх хэрэгтэй юм байна” гэсэн бодол бат төрсөн дөө. Ажилд орсныхоо дараахан 1 сард блог нээгээд ажлын ярилцлагад орсон туршлагаа бусадтай хуваалцах боллоо. Өнөөдрийг хүртэл блогийг минь 11 000 орчим хүн үзсэн байдаг бөгөөд боловсрол, ажил мэргэжил, ярилцлага, Америкт амьдрах талаар, тэр ч бүү хэл хүний нөөцийн бодлогын талаар олон хүмүүс холбогдож байсан. Энэ бүхнээс их урам авч хүмүүст чадах ядахаараа мэдлэг, мэдээллээ хуваалцаж байх хэрэгтэй юм байна гэж бодож байгаа. Хэн нэгэнд хэзээ нэгэн цагт багахан ч атугай тус болбол тэгээд л зорилго минь биелнэ шүү дээ.
 
-Г.Галбадрах: Маш сайхан сэтгэл байнаа, Амараа.  “Амазон” бол дэлхийд бренд болсон компаниудын нэг. Энд ажиллаж хэр хөгжиж байна даа?
 
-А.Амарбаяр: Ажилд ороод эхний үед жаахан санаа зовж байлаа. Яагаад гэвэл, хамт  ажиллаж байгаа хүмүүс маань Harvard, Stanford8 MIT төгссөн, эсвэл Google, Facebook, Microsoft, Apple-д ажиллаж байсан туршлагатай, мундаг хүмүүс байв. Гэтэл миний бакалавр, магистраа төгссөн сургуулиуд маань  рейтинг ч байхгүй, “хөдөөний” гэж нэрлэгддэг хотуудад байрлалтай сургууль шүү дээ. Би тэгээд тэдэнд өөрийн суралцаж төгссөн сургуулиа хэлтэл, ” Айн!Тэнд чинь  хүн амьдардаг юм уу?” гээд тоглож хэлээд инээнэ шүү дээ. Эхний хоёр сар бол “Яая даа” гэтлээ ажиллав. Маш их мэдээлэл дунд живчихэж байгаа юм шиг л санагдсан. Хүн өөрөө хичээгээд нэг зорилго тавиад  түүнийхээ хойноос явахгүй бол, хоцрогдох эрсдэлтэй. Тэгэхээр байнга л өөрийгөө хөгжүүлж, шинийг мэдэж, гараасаа үр бүтээлтэй ажлуудыг гаргаж  байх шаардлагатай болдог. Ажил дээр өнгөрүүлж байгаа 1 минут болгон хэрэгцээтэй байх ёстой. Эхний жил гэхдээ би их ч хичээж, сайн ажилласан.  Үүнийг маань манай менежэрүүд хийсэн ажлаар минь дүгнээд тушаал дэвшүүлсэн юм. Ажилд ороод 6 сар болоод тушаал дэвших болзлоо хангачихсан байсан ч, зуныхаа амралтаар Монгол руу явчихсан байсан учир тэр боломжоо алдаад оны төгсгөл хүртэл хүлээх хэрэгтэй боллоо. Баг дотроо “ахлах инженэр” гэсэн тушаалд очиход, надтай адилхан тушаал дэвшсэн хүмүүс 3 жил ажиллаж байж тэр албан тушаал дээр очсон байдаг юм. Тэд надаас тоглоом шоглоомоор “Чиний нууц чинь юунд байна?” гэж асуухад нь, хариуд нь “Монголчуудад байна” гэж хэлээд инээчихдэг юм.
 
-Г.Галбадрах: “Амазон”д тушаал дэвших процесс нь яаж явагддаг болон компаныхаа талаар товч танилцуулж болох уу?
 
-А.Амарбаяр: Тушаал дэвших процесс нь их өвөрмөц. Яг шийдвэр гаргах 6-8 хүн нь намайг танихгүй, мэдэхгүй хүмүүс. Миний хийсэн бүх ажлуудын мэдээлэл, мөн хамт ажилласан хүмүүсийн сэтгэгдэл дээр тулгуурлаад шийдвэрээ гаргадаг. Үүн дээр нэмээд хэлэхэд, манай компани дэлхийн түвшинд өөрчлөлт шинэчлэлт, технологийн хувьсгалуудад том хувь нэмэр оруулж яваа компаниудын нэг нь. Жил болгон л шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ нэвтрүүлж, хэрэглэгч үйлчлүүлэгчдийн ирээдүйг тодорхойлж, залж байна шүү дээ. 2016 оны 12 сард PrimeAir гээд агаарны дроноор захиалсан барааг нь хүргэж өгдөг үйлчилгээг Англид туршилтын байдлаар нэвтрүүлсэн бол, уг сард AmazonGo гээд бараа аваад гарахдаа ямар нэгэн кассанд бичүүлж, төлбөр төлөх шаардлагагүй, шууд гараад явчихдаг дэлгүүрийг Сиэтл хотод нээлээ. Ийм компанид ажиллана гэдэг маш том аз завшаан бөгөөд, энэ чинээгээрээ сурч мэдэх, өөрийгөө хөгжүүлэх боломж нь өндөр юм. Гэхдээ энэ жил, эсвэл ирэх жилээс өөр салбрууд руу бас сонирхож үзэх бодол төрж байгаа.
 
-Г.Галбадрах: Уулзаж ярилцахад сайхан байлаа. Чи бол миний бахархаж, итгэж явдаг залуусын нэг нь. Чиний өмнө маш их ирээдүй байгаа гэдэгт итгэж байна. Чамд амжилт хүсье.
 
-А.Амарбаяр: Тантай уулзаж ярилцсандаа ч би баяртай байна. Би нэг их мундаг нь биш шүү дээ. Боловсролыг дэмждэг ухаантай аав ээжийнхээ итгэл найдварыг алдахгүй гэж хичээж яваа. Хүн өөртөө олдсон боломж бүрээ маш сайнаар ашиглаж чадвал амжилтад заавал хүрдэг гэдэгт итгэдэг. Харин боломж ирэхэд бэлэн байхгүй бол алдчих эрсдэлтэй. Өөрийгөө голох хэрэггүй шүү дээ. Өөрийгөө “Би юу ч хийгээгүй байна”, “Юу ч мэдээгүй, сураагүй байна” гэж хэт их голох, эсвэл дарах хэрэггүй болов уу? гэж боддог. Тэгж байж л өөрийн олж авсан мэдлэг чадвар, туршлагаа их, бага гэлтгүй бусадтай хуваалцдаг болно. Харин тэр хуваалцсан багахан туршлага нь хэн нэгэнд урам зориг өгөх, хүсэл мөрөөдөлд хөтлөх, эсвэл амьдралд нь бага ч болов эерэг нөлөө үзүүлж чадвал зорилго чинь биелэлээ гэсэн үг. Дашрамд хэлэхэд, 2017 оны 3 сарын 18-20 нд залуустайгаа хамтраад  “Америк дахь монголчуудын Хөдөлмөрийн Яармаг”-ийг 4 дэх удаагаа Сиэтл хотод зохион байгуулахаар өнгөрсөн 8 сараас эхлэн бэлтгэж байна. Энэ арга хэмжээ нь оюутан залуучууд болон ажил олгогч нарт маш хэрэгтэй, бас сонирхолтой үйл ажиллагаа болдог юм. Энэ нийтлэлийг уншиж байгаа АНУ-д сурч ажиллаж байгаа оюутан залууст болон Монголд байгаа ажил олгогч компаниудад бүгдэд нь нээлттэй гэдгийг мэдэгдэх гэсэн юм.  Танд ч бас эрүүл энх сайн сайхан бүхнийг хүсье.
 
…Сүүлийн жилүүдэд дэлхийд алдартай мэдээллийн технологийн компаниудад монгол залуус олноороо ажиллаж байгаагийн нэгэн төлөөлөл нь А.Амарбаяр. Тэрээр хэдийгээр Америкийн алдартай бренд сургуулийг төгсөөгүй боловч, “Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ” гэдэг хэлц үгийг амьдрал дээр нотолж яваа залуу. Амьдралд идэвхтэй байх, өөрийн мэдэж авсан ухаарал, ажиллаж байхдаа хуримтлуулсан туршлагаа бусадтай хуваалцах хүсэл нь түүний мөн чанарыг илэрхийлдэг. “Би өөрийгөө эхлээд сайн хөгжүүлэх хэрэгтэй байнаа. Магадгүй хэзээ нэгэн цагт тантай хамтарч ажиллах боломж олдох байх” гэж тэрээр надад хэлсэн юм. Түүний өмнө маш их ирээдүй байгаад би итгэлтэй байгаа. Бага наснаасаа л чанартай сайн гэж тооцсон бүхэн рүүгээ сонголт хийж, өөрийн мэдлэг чадвараа хөгжүүлж байсан нь өнөөдрийн амжилт, маргаашийн сайн сайхан руу итгэлтэйгээр харах өөдрөг хандлагын суурь нь болсон байх. Миний анзаарснаар А.Амарбаяр бол хүсэл мөрөөдөлдөө яг л гал шиг асч яваа залуу. Тэр гал дунд өөрийгөө таньж, өөрийгөө хатуужуулж, өөрийн мөн чанараа хатааж яваа ган. Тэр олон залууст үлгэр жишээ болж, тусалж чадна.
Jan 10

КОЛОРАДАГИЙН УРАН ГУЛГАГЧ ОХИН Отгонбаярын Ивээл \цуврал ярилцлага- 29 \

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

…Америкт ажиллаж амьдарч буй монголчуудын нилээд олон нь энэ оронд үр хүүхдүүдийнхээ ирээдүйн амжилтын төлөө өөрсдийн хүсэл сонирхлоо хойш тавин зүтгэж буй. Өрсөлдөөн ихтэй хэдий ч хөдөлмөр зүтгэл, авьяас чадвар, тэвчээр эр зоригоороо Америкийн орон зайд амжилт гарган тодорч буй олон монгол хүүхдүүдийн ард ийм л эцэг эхчүүд байдаг. Тэд өөрсдийн үр хүүхдүүдийн гаргаж буй амжилтаар бахархан баярлах бүрдээ “Монгол эх орныхоо өмнө” хүлээсэн үүргээ биелүүлж байна хэмээн омогшино. Колорада мужийн Денвер хотод ажиллаж амьдарч суугаа Ж.Отгонбаяр, Д.Оюунтуяа нартай энэ сэдвээр уулзаж ярилцсан юм. Тэдний охин О.Ивээл уран гулгалтын спортоор амжилттай хичээллэн Колорада мужийн тэмцээнүүдэд өөрийн насны ангилалдаа тэргүүлж буй аж. Энэ тухай хэдэн жилийн өмнөөс сонсон сонирхож байсан боловч завдал бололгүй явсаар нилээд хугацааг элээв. Энэ удаад Отгонбаярын ажлын газарт ээж охин хоёртой цаг гарган хуучилсан ярилцлагаа та бүхэнд толилуулж байна.
 
Нэг. ТҮҮНИЙ АМЖИЛТУУД
-Монголын Үндэсний Олимпын Хорооны “Алтан медаль”
-Монголын Хүүхдийн Байгууллагын “Авьяас” алтан медаль
Soutwestern States Regional Shampionship   мөнгөн медаль
-Cup of Colorado  алтан медаль-4, мөнгөн медаль-1, хүрэл медаль-1
-Denver Invitational  алтан медаль-2,  мөнгөн медаль-2, хүрэл медаль-1
-Broadmoor Open  алтан медаль-4, мөнгөн медаль- 1, хүрэл медаль-1
Fort Collins Classic  хүрэл медаль-1
Pueblo Invitational   алтан медаль-2
Colorado Spring Invitational  алтан медаль-1,  мөнгөн медаль-1
-Colorado College  алтан медаль-1,  хүрэл медаль-1
 
Хоёр. ЦЭЦЭРЛЭГТ ӨГЧ ЗҮРХЛЭЭГҮЙ БОЛОХООР ОХИНОО ӨӨРӨӨ ӨСГӨСӨН
-Г.Галбадрах:Охин тань энд төрсөн үү?
-Д.Оюунтуяа: Манай охин 2005 онд АНУ-д төрсөн. Энэ оронд амьдрал хөөж ирсэн ээж аавтай бусад хүүхдүүдийн адилаар энд төрж, энд өсч байна. Би охиноо бага байхад нь цэцэрлэгт өгөхөөр шийдээд  нэлээн их судаллаа.  Бүх л “сайн” гэсэн тодотголтой цэцэрлэгүүдийг нэг  бүрчлэн судлахад өндөр өртөгтэй ч үйлчилгээ нь  сэтгэлд ер хүрээгүй.  Миний бодоход Социализмд сайн ч зүйл байж, муу ч зүйл байж. Энэ нутагт ирснээр сайн зүйлсийг нь улам их үгүйлж байна. Жишээ нь, цэцэрлэгийн асуудал дээр харахад ихэнх цэцэрлэгүүд нь  хувийн хэвшлийн, өндөр төлбөртэй, дээрээс нь хоол муутай бас тохь муутай санагдсан.
 
-Г.Галбадрах: Тийм үү? Социализмд сайн зүйлүүд байсан гэдэг санаатай тань санал нийлж байна. Харин энд өндөр төлбөртэй гэдгээс нь шалтгаалан олон монгол эцэг эхчүүд хүүхдээ гэртээ харж өсгөдөг.
-Д.Оюунтуяа: Ийм учраас бид энэ охиноо бусдын адилаар өөрсдөө өсгөсөн. Нөхөр бид 2 өдөр шөнөөр ээлжлээд л охиноо бусдын адил амьдралаар өсгөлөө. Охин маань 2 нас хүртлээ хэлд ордоггүй.  Миний урдны туршлагаар бол хэлд орох цаг нь болсон байдаг, гэтэл байдаггүй. Эмнэлэгт очих бүртээ энэ талаар санаа зовж байгаагаа учирлан лавлаж асуудаг байв. Эмч нар намайг шоолоод “Жаахан хүлээчих, аяндаа зэрэг 2 хэлээр шулганаад эхэлнэ” гэж хэлсэн. Хүүхэд 2 нас хүрч хэлд ортлоо, өөрийгөө илэрхийлж чадахгүйгээсээ болж их нервитэй байдгийг анзаарлаа. Зарим хүүхдүүд 3, 4 настай хэлд ордог, зарим хүүхдүүд бүр 3, 4 хэлээр ч зэрэг хэлд ордог гэсэн.  
 
Гурав. ЮМ ЮМНЫ ДӨР СУУЛГАХ ГЭЖ ҮЗСЭН ДЭЭ
 
-Г.Галбадрах: Охин тань бусдаас өвөрмөц ч гэдэг юм уу? содон чанар ажиглагдаж байв уу?
 
-Д.Оюунтуяа: Гэдсэнд байхын их чадалтай, намайг их хүчтэй өшиглөдөг байсан. Багадаа бас их сайн сонсголтой байсан нь манай аав, ээжээс өвлөж авсан байх. Манай аав УГЗ Лүндэгийн Дашням гэж хүн байлаа. Монголын найрал дууг хөгжүүлж байсан хүн. Урлагийхан болохоор аавыг минь “Жороо аялгуутай Жонон хонгорын Дашням” гэдэг байж билээ. Миний өвөө Сэсэржаагийн Дамчаа гэдэг хүн байсан Боржигоны уртын дууг авч үлдсэн хүн гэдэг юм. Тийм болохоор охиноо “урлагийн хүн болж магадгүй” гэж боддог байлаа. Их аятай дуулна, эвсэлтэй бүжиглэдэг.
 
-Г.Галбадрах: Тэгвэл та нар урлагийн мундаг хүмүүсийн удам юм байна шүү дээ?
 
-Д.Оюунтуяа:  Анх 6 сартай байхад нь усан санд оруулсан чинь, хөл нь сарвагнаад яг л сэлэх гээд байсан мөртлөө амьсгалах учраа олохгүй. Уйлаад орохгүй байсан ч байгалийн рефлекс нь байдаг учраас дороо сурчихдаг юм билээ. Ой 2 сартай байхдаа усанд сэлж сурсан. Их сайн сэлдэг, хараад байхад бядтай шөрмөстэй юм шиг байгаа юм. Багаас нь олон янзын зүйлийг туршиж үзэхээр юм юмны дөртэй болдог юм шиг санагдсан.
 
-Г.Галбадрах: Ер нь эцэг эхчүүд хүүхдүүдээ юунд авьяастай болохыг мэдэх гэж юм юманд л туршиж үздэг юм шиг билээ?
 
-Д.Оюунтуяа: Ой 6 сартай байхад нь охин бид хоёр балетэд явлаа. Эхний үед явах дургүй байсан ч, сургалтанд ээж нартайгаа ордог учраас тайвширсан.  Дараагийн шатандаа өөрөө ч дуртай боллоо. Нэг удаа би шилэн хоргоны цаанаас харж зогсож байснаа гэнэт
ажил гараад хурдхан гарчихаад буцаад ирсэн чинь сургуулиар дүүрэн орилоон, манай  хүн бүр хамаг хүчээрээ бархираад сургууль нураах шахаад сууж байна. Багш нар нь баахан чихэр боов барьчихсан аргадаад ч дуугүй болдоггүй.  Ээжийгээ хайгаад, гэнэт байхгүй болохоор нь тэгж хөглөсөн юм билээ. Тиймэрхүү паянтайгаар  бүжигчин болов. Дараа нь бид хоёр орос багш руу шилжиж, тэр багш дээрээ 7 нас хүртлээ бүжгэнд явсан юм. Ижил насны хүүхдүүд бүгд л багшийн зааварчилгаагаар хөдөлдөг бол, манай хүний давуу тал нь хүнийг их сайн дагаж хийдэг. Орос багштайгаа хичээллэж байхад энэ нь их сайн анзаарагддаг байсан.  Багшийнхаа орос хэлийг ойлгохгүй учраас хөдөлгөөн бүрийг нь анхааралтай харж,  яг дагаж хийнэ.
 
Дөрөв. УРАН ГУЛГАЛТЫГ СОНГОСОН НЬ
 
-Г.Галбадрах: Хөөрхөн дурсамж байнаа.
 
-Д.Оюунтуяа: Ивээл гурван нас гарантай байхдаа Ванкүверийн олимпын уран гулгалтын тоглолтыг зурагтаар үзсэн юм. Тэр үед Ким Юу Нагийн уран гулгалт гарч таарсан. Тэрийг үзэхдээ манай хүн эргэлдэж дагаад л, “Яг л энийг хиймээр байна, би болчих гээд л байна, надад багш олоод өгөөч” гэж гуйв. Ази хүнийг хараад бас их өөрт нь ойр санагдсан байх. Бид энэ талаар ямар ч ойлголт байдаггүй, хаана ямар багш, сургалт, ринг байдаг талаар юу ч мэдэхгүй, анхнаас нь аливааг эхлэх гэдэг бас их амаргүй юм билээ. Тэгээд хайж үзэхэд манай ажилд нэлээн ойр, замын нөгөө талын байшинд ринк байдаг болж таараад, бид 2 очиж бүртгүүлсэн. Тэгж л уран гулгалт руу анх хөл тавьсан юм даа. Уран гулгалтын спортын сайхныг нь телевизээр үзээд л баярлаж бахдаж суудаг байсан бол, одоо энэ спортын зовлон жаргал бүгдтэй нь “хутгалдаж” явна даа.
 
-Г.Галбадрах: Энэ спортоор хичээллэхэд охинд тань давуу тал байсан уу?
 
-Д.Оюунтуяа: Америкт бахархмаар зүйл бас их байх юм. Олон спортын од, мундагууд
үнэхээр ийм газар төрөхөөс ч өөр аргагүй юм даа гэж маш олон зүйл дээр харагдсан. Тэр жаахан баацагнасан хүүхдүүд хажууд цанаар гулгаж, мөсөн дээр гулгахаар бүр гайхмаар. Америкчууд хүүхэд байхдаа их жижиг байдаг гэсэн. Харин манай 2 хүүхэд багадаа их том биетэй байлаа. Денвэрийн эмнэлэгт тэр өдрийн “Хамгийн том охин төрсөн” гэж хэлж байсан. Хүн бүхэн миний өрөөгөөр ирж үздэг, намайг “Ээж нь” гэхээр гайхаад, “Өөрөөрөө төрчихөж байгаа юм уу?” гэж их л сонирхоцгоож байв. “Их л том баавгай шиг хүүхнээс том хүүхэд төрсөн” гэж бодсон юм шиг байгаа юм. Хүүхдүүдийн дунд манай охин тугалан дотор бяруу ороод ирсэн юм шиг их том харагддаг, сургуульдаа бол хамгийн том нь. Өөрийнхөө үеийнхэн дундаа одоо болтол их том л яваад байна. Одоо дасгалжуулагч нь “Өсгөж болохгүй шүү л гэж захиад байгаа” , тэр ч бүү хэл бид хоёрыг “Төрүүлсэн ээж аав нь мөн үү?” гэж асууж байсан.
 
-Г.Галбадрах:Тэгэхээр хэтэрхий өндөр байж болохгүй гэсэн үг байнаа даа?
 
-Д.Оюунтуяа: Хэтэрхий өндөр хүн уран гулгалтаар амжилт гаргах нь бага. Тэр их хүчтэй эргэлт буюу секунтэд 4 эргэж буудаг болоод байгаа энэ үед, ийм их хурд хүчийг авахад  өндөр байх нь хэцүү. Олон жилийн туршлагатай багш нар ингэж  зөвлөдөг. Хүүхдүүдийг яг л “Уяач нар хурдан хүлгийг унага байхад нь шинждэг” шиг, спортын олон жилийн туршлагатай багш нар хүүхдийн биеийг шинжиж дүгнэдэг юм билээ. Манай охиныг” Аав шигээ өндөр болбол хэцүү , ээж шигээ болбол яг болж байна” гэсэн. Хэр хурдацтай өсөж байгааг нь ажиглах гээд багш нь сар бүр өндөр, жинг нь хэмжиж авдаг.
 
-Г.Галбадрах: Сургаж буй хүүхдээ судлахаас гадна, Америкийн уран гулгалтын сургалтын онцлог нь өөрт тань яаж анзаарагдав?
 
-Д.Оюунтуяа: Тухайн үед охиноо “тамирчин болгоно” гэж бодоогүй. Бүжиг шиг нь
хичээллүүлнэ,  нэг ч гэсэн юм сурчихвал өөрт нь хэрэгтэй гэж бодож байсан. Анх
тэшүүрээ түрээсэлж  өмсөөд л мөсөн дээр гарсан. Гулгаж чадахгүй хашлаганаас бариад унаж ойчоод, анхны хичээл нь “Хэрхэн зөв унаж сурах вэ?” гэдэг  хичээл байлаа. Тэгээд хоёр, гурван өдөр өөрийгөө бэртээхгүй яаж зөв унах, босох техникийг л зааж байсан. Хоёр дахь өдөр манай хүн нэлээд хол очоод ойчив, байн байн унаад уйлаад л. Орж болдог, дээрээс нь тэшүүртэй байсан бол хүүхдээ очоод авчихмаар л байлаа даанч болохгүй. Тэсэлгүй багшид нь хэлсэн чинь  “Уйлбал уйлаг, өөрөө л босох ёстой” гэж их хатуу хэллээ. “Жаахан өрөвдөх юм бол хүүхэд сурдаггүй юм, санаа зоволтгүй хүлээж бай” гэсэн, тэгсээр байгаад  нэг л өдөр хүүхэд өөрөө босоод сурчихсан. Зөөлөн тоглоомууд мөсөн дээр тараагаад өгчихдөг, хүүхдүүд дуртай тоглоомоо авахын тулд явахаас өөр аргагүй. Энэ мэтчилэн “Яг ингэж гишгэ, ингэж алх” гэж заахгүйгээр тоглоомын арга хэрэгслээр сургадаг нь их сайхан санагдсан.
 
-Г.Галбадрах:Хүүхдүүд ээж, аавтайгаа хамтад суралцаж байгаа нь сонирхолтой санагдлаа?
 
-Д.Оюунтуяа: Хүүхэд их хурдан сурч, өдөр бүр л нэг шинэ зүйлд суралцдаг. Тийм болохоор “Өнөөдөр манай хүүхэд юу хийж сурах бол?” гэж эцэг эхчүүд нь их л сэтгэл хөдлөлтэй хүлээдэг. Нэг өдөр нь урагшаа явж, нэг өдөр нь арагшаа явж сурна, тэгээд эргэж сурна. Программ нь сар гаруйн дараа дуусаад шалгалт авдаг. Үндсэн ийм програм нь 6-7 шат үргэлжилнэ, үүнийгээ давсны дараа хүүхэд цаашаа явах сонирхолтой бол хувийн багш аваад хичээллэх ёстой. Хичээл заадаг байсан нэг багш нь манай охиныг их сонирхоод цааш  үргэлжлүүлэн заалгахаар болсон.
 
Тав. УРАН ГУЛГАЛТ БОЛ ӨНДӨР ӨРТӨГТЭЙ СПОРТ
 
-Г.Галбадрах: Уран гулгалтын спортоор хүүхдээ сургахад төлбөр нь өндөр үү?
 
-Д.Оюунтуяа: Уран гулгалт бол их өртөг өндөр спорт, багшид нь минутаар мөнгө төлдөг.
 Мөсөн ринк хаана байна хүн бүр тэнд л очиж тодорхой хуваарийн дагуу бэлтгэл хийнэ. Жишээ нь, Сагс бол гадаа талбайд хүссэн цагтаа хичээллэх боломжтой байдаг бол уран гулгалтад  тийм боломжгүй. Мөсөн ринк дээр хөл тавих болгондоо мөнгө төлнө . Анхандаа “Минут нь тэдэн доллар” гэхэд нь итгэхгүй, “Цагаар биш үү? гэж асууж байж билээ. Америкт уран гулгалтыг өртөг ихтэй спорт гэж тооцдог юм билээ. Түүнийг бид  сүүлд л мэдсэн. Нэгэнт орчихсон учраас гарах, ухрах боломжгүй болчихсон. Охин маань энэ спортдоо маш их дуртай. Зарим зайлшгүй байдлаас байдлаас шалтгаалаад, “Миний охин өнөөдөр бэлтгэлээ тасалчих” гэвэл маш дургүй. “Миний цаг болчихлоо, явъя ээжээ” гээд яарах хүүхдийг харахаар би өөрөө хичнээн халуурч байсан ч аваад явдаг. Хүүхдийн сэтгэл гэж маш их хэцүү , өвдсөн ч өвдөөгүй юм шиг л зүтгэж байгаа охиноо харахаар “Миний охин энийгээ больчих” гэж учирлах бүр ч хэцүү .
 
-Г.Галбадрах: Тийм шүү. Америкт маш олон эцэг эхчүүд үр хүүхдүүдийнхээ төлөө ингэж зүтгэж яваа?
 
-Д.Оюунтуяа: Хүний нутагт хэнд ч юу ч тохиолдож болно. Тэгэхэд “Бидний эцсийн зогсоол хаана байгаа болон бид юунд зорьж явна вэ?” гэдэг асуултуудыг өөрсөддөө тавин сэтгэлдээ шаналах үе зөндөө. Сайн тамирчин гаргах гэж бүхэл бүтэн улс санхүүжүүлээд дийлэхгүй байхад ганцхан айл, тэр дундаа  1-р үеийн цагаач бид хэр удаан энэ санхүүгийн байдлыг тэсвэрлэж чадахыг хэлэхэд хэцүү . Үнэнийг хэлэхэд, охиныхоо хүсэл тэмүүллийн төлөө “Хойд хормойгоороо урд хормойгоо нөхөөд” л явж байна.
 
-Г.Галбадрах:Мэдээж энэ бол амаргүй асуудал. Хэрэв охин тань энэ төрөлд амжилт гаргаж чадвал улсаас, эсвэл өөр газруудаас тэтгэлэг дэмжлэг олдох уу?
 
-Д.Оюунтуяа: Хэрэв охин маань үнэхээр сайн байвал 12 настайгаасаа улсын чанартай тэмцээнүүдэд оролцож  эхэлнэ. Ер нь 14 настайгаасаа л янз бүрийн тэтгэлэгт хамрагдах боломж бүрддэг юм байна гэж ойлгосон.Уран гулгалтаар явахын тулд маш их шаардлага тавигддаг. Хамгийн анх клубын тэмцээнд орохоор болоход “Гишүүнчлэл байхгүй бол тэмцээнд орох боломжгүй” гэсэн асуудалтай тулгарсан. Америкийнн Уран Гулгалтын Холбоонд элсэж орох ёстой гээд бүртгүүлсэн. Жил болгон татвар төлж гишүүнчлэлээ сунгуулдаг.  
 
-Г.Галбадрах:Охиныхоо уран гулгалтын төрөлд үзүүлсэн анхны амжилтыг дурсвал?
 
-Д.Оюунтуяа: Колорадогийн клубын тэмцээнд ороод анхны” Алтан медаль”-иа авсан. 4 нас хүрээгүй байсан болохоор бүр өмнөөс нь сандраад, охиноосоо “Юу хийхээ санаж байна уу?” гэж асуутал миний охин, “Би юу хийхээ сайн мэдэж байгаа ерөөсөө санаа зоволтгүй, зүгээр л надад итгэчих” гэж хэлээд гараад явсан. Би ийм жаахан хүүхэд ингэж хэлэхийг сонсоод бүр цочоод. Охиноо энэ спортод бүр сэтгэлээсээ дурлаад байгааг л мэдэж байна. Тэр “Алтан медаль”-ийг хүртээд маш их урам зориг авсан даа. Дараа нь мужийн аварга шалгаруулах тэмцээнд, дараа нь хамгийн том тэмцээн болох Америкийн баруун өмнөд бүсийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцлоо. 15, 16 мужаас хүүхдүүд ирж оролцдог энэ тэмцээнээс “Мөнгөн медаль” авсан.
 
-Г.Галбадрах:Амжилт гаргах хэрээр тавигдах шаардлага нь өндөр болж байгаа байх?
 
-Д.Оюунтуяа: Уран гулгалтаар хичээллэхдээ “Тамирчин” гэсэн статусаар явахын тулд
тавигддаг гол зарчим нь, жилдээ 5-6 удаа тэмцээнд оролцох ёстой. Тэгж байж байнгын бэлтгэл хангана, нэг ч бэлтгэл тасалж болохгүй. Хүүхдүүд зун амарч байхад миний охин амралт авах боломжгүй байдаг. Урт хугацаагаар ийш тийш явахыг хүртэл багш нь хорьсон. Хоногоос илүү хугацаагаар мөсөн дээр гаргахгүй байхад л байнгын бэлтгэл доголдоно гэх мэтчилэн ийм өндөр шаардлага тавихаар бид өөрсдийнхөө хүслээр хаашаа ч хамаагүй явах боломжгүй болчихоод байгаа. Өөрсдийнхөө төлөө биш, хүүхдийнхээ төлөө л амьдраад, амьдралын  зорилго маань их өөр болоод байгаа.
 
-Г.Галбадрах: Хүүхдүүдийнхээ төлөө зарцуулж буй цаг мөч болгон үнэ цэнэтэй болдог гэдгийг анзаарч байна?
 
-Д.Оюунтуяа: Би жишээ нь үндсэн 8 цагийн ажилтай хэрнээ өдөрт хүүхдүүдээ 2-3 юманд хүргэж өгч, авах зэргээр олон цагийг машинаар явж өнгөрүүлнэ. Өөрийнхөө ажлын цагийг  мөсний цаг, багшийн цаг, балет усанд сэлэлтийн цагт, хичээлийн цаг гээд бүх зүйлд тааруулж зохицуулна. Энэ охин бас сургуульд явна, сурах цаг хэрэгтэй, зүгээр л нэг мөсөн дээр гулгадаг хүүхэд болгомооргүй байдаг. Тийм болохоор сайн сургуульд явж сайн сурдаг. Иймээс л бид энэ амьдралд ” Цаг бол алт” гэдгийг алхам тутамдаа мэдэрч,  минут бүр маш их үнэ цэнэтэй яваад байгааг л ойлгож байна. Хааяадаа найз нөхөдтэйгээ уулзан гарч орохыг бодох авч боломж ер нь байхгүй талдаа шүү.
 
-Г.Галбадрах: Миний хувьд уран гулгалтыг спорт урлагийн хослол гэж харж дурладаг.  Гэхдээ энэ спортод хэрийн хүн тэнцэж тогтоно гэж үү?
 
-Д.Оюунтуяа: Уран гулгалт бол спорт, урлаг хоёрын хослол. Балетгүйгээр хэзээ ч уран
гулгалт хийдэггүй, заавал байх ёстой зүйл. Манай охин Оросын сонгодог урлагийн өлгий болох Перьм, Москва, Ленинград хотуудад төгссөн 3 багшийн хамтарч байгуулсан
Classical Ballet of Colorado“сургуульд явдаг.  Урлаг спорт хоёр яг адил их хатуу дэглэмтэй.
 
 Зургаа. СПОРТОД ХАМГИЙН ХЭЦҮҮ НЬ БЭРТЭЛ ГЭМТЭЛ
 
-Г.Галбадрах:Ийм спортод их зардлаас гадна их эрсдэл дагалдаж явдаг байх?
 
-Д.Оюунтуяа: Ноднин манай охин гимнастикийнхаа хичээлд явж байгаад бэртэл авсан.  Тамирчин хүнд бэртэх шиг их зовлон байдаггүй юм билээ. 5-6 сар физик эмчилгээ хийлгэсэн. ” Булчин  гэмтсэн нь  хамгийн муу нөлөөтэй, тэрний оронд яс гэмтэх нь дээр” гэж багш нь бүр толгой сэгсрээд байсан. Хэдэн сар хөл нь нугарч чадахгүй мөсөн дээр ч гараагүй, тэр бол эмгэнэлтэй их хэцүү үе байлаа. Өөрөө зах зухаас нь мэдрээд, одоо бол тамирчдыг бүр зүрх сэтгэлээрээ мэдэрч өрөвддөг болсон. Дараа нь мөсөн дээр гарахад  үеийнхээ хүүхдүүдээс хоцроод төсөөрчихсөн байсан. “Өдөр болгон мөсөн дээр гарах ёстой” гэдгийг үнэхээр сайн ойлгосон. Ер нь спорт бол “Хэн их хөдөлмөрлөж чадна, тэр хүн амжилтанд хүрч үеийн хүмүүсээс сугарч гарч ирэх боломжтой” гэж ухаарч байгаа. Одоо бол гайгүй байгаа ч заримдаа “Өвдөөд байна” гэдэг, зааврын дагуу мөсөн дээр гарч болно гэсэн үед нь мөсөн дээр гарсан. 
 
-Г.Галбадрах:Нөгөө талаасаа спорт залуусыг амьдралын зорилготой болгодог байх?
 
-Д.Оюунтуяа: Хүн зорилготой байх их сайхан юм, жаахан байлаа гээд багададгүй юм
байна. Би сүүлийнү үед охиноосоо өөрөө их суралцаж байна. Ийм жаахан ч гэсэн их зүйл мэдэж ойлгодог. 3 настай байхдаа өвөл нэг халуурсан юм. Тэгэхээр нь “Хичээлээсээ чөлөө авъя” гэсэн чинь “Үгүй” гээд гүрийсээр байгаад очиж гулгасан. “Найзуудаасаа хоцорчихно”  гээд хичээлээ таслах их дургүй. Фейсбуук дээр нэг балетчин охин point shoes дээрээ гарчихсан, хамаг хуруунаас нь цус гарчихсаныгаа ороогоод боочихсон зураг тавигдсан байсан даа. Тэрийг хараад өөрийн эрхгүй нулимс гарч байв. Хүмүүс үүнийг л ойлгож хардаг л болчихвол “Амжилт гэдэг хямд биш” гэдгийг мэдэрнэ. Хүмүүст энэ урлаг спортын гайхалтай сайхныг үзүүлэхийн тулд ард нь жүжигчид, тамирчид хэдэн цаг, хэдэн сар жилээр, хичнээн удаа хугарч, хичнээн ихээр нулимс  цусаа гоожуулж байгааг бид мэдэхгүй. Бид бахдаад алга ташаад баярлан шагшаад байгаа үзүүлбэр болгоны ард хөлс хүч, эрсдэл байдаг гэдгийг би зүрх сэтгэлээрээ ойлгож мэдэрч байгаа.  Өнөөдөр уран гулгалтын тоглолт үзэхээр сайхныг нь харж чадахгүй, цаадах аймаар хэсгийг нь бодохоор сэтгэл өвддөг болж байна.
 
Долоо. ОХИНЫ МИНЬ ИРЭЭДҮЙ
 
-Г.Галбадрах:Тийм шүү, энэ бол маш их эрсдэлийг давж байж хүмүүст баяр баясгаланг өгдөг. Тэр хэрээрээ тэд бусдаас огт хүмүүс болон төлөвшдөг гэж би боддог юм?
 
-Д.Оюунтуяа: Олимпийн төв дээр олимп дэлхийн аваргууд эд нартай хамт бэлтгэл хийдэг юм. Энэ Олимпийн төвд нэг ээлжинд 15 хүний багтаамжтай бөгөөд илүү хүн оруулдаггүй. Хэрэв хүн нь дүүрчихвэл” Уучлаарай танд зай байхгүй байна ” гээд олимп, дэлхийн аварга байсан ч бусадтай адил хүлээнэ. Тэд ямар нэгэн илүү эрх ямба хүлээдэггүй, бусад хүмүүс болон хүүхдүүдтэй хамтдаа дугаарлаад л билетээ авдаг. “Хүлээж байгаад 10 минутын дараа энэ 15 хүнээс хэн нэг нь ирэхгүй бол та орж болно, хэрвээ үгүй бол зай гаргах боломжгүй” гэдэг. Олимпын, дэлхийн  аварга ч бай, хэн ч бай яг ижил зарчим үйлчилдэг нь маш сайхан. Олимпын аваргууд нь эд нарт хаалга онгойлгож, хөгжмийг нь тавьж өгнө гээд л орчин нь их гоё урам зоригоор дүүргэж байдаг. Тэр хүүхдүүд олимпын аваргуудаа харж хамтдаа гулгаад, эд нар чинь дэмжээд сүйд болно, зургаа авахуулна, “Энэ хөдөлгөөнийг хийгээд өгөөч” гэхээр нь цуг хийнэ, нэн гоё орчинтойг хүн хараад өөрийн эрхгүй баярладаг. “Би” гэдгээс илүү, миний уран гулгалтын” хамт олон” гэдэг сэтгэлгээг бүр 2-3 наснаас нь эхлээд өгчихнө.
 
-Г.Галбадрах: Гэхдээ охин тань нэг бодлын азтай, ийм сайхан орчинд ингэж төлөвшинө гэдэг ?
 
-Д.Оюунтуяа: Манай охин Монголдоо үнэн голоосоо хайртай, очиж үзээгүй хэрнээ “Миний Монгол” гэж ярьдаг юм.  Охиныхоо сургуулийнхаа самбар дээрээ хийсэн байсан бүтээлийг хараад өөрийн эрхгүй нулимс минь гарсан шүү. “Миний сайхан Монгол” гэсэн сэдвээр 5 хуудас зохион бичлэг бичээд, тооноор нь утаа гарсан гэр, морь зураад, хажууд нь” миний Монголын уянгат сайхан хөгжим намайг байнга бүүвэйлж байдаг” гэж бичсэн байлаа. Тэр энэ бүгдийг л интернетээс өөрөө хайж олдог. Миний санаанд ороогүй зүйл л энэ хүүхдээс гардаг. Их сонин, судсан дотор нь яалт ч үгүй монгол цус урсаад байгаа юм даа. Алхам тутамдаа энэ бүхнийг мэдэрдэг. Ангийхандаа “Үүнийг сонс” гээд хүүхдүүдийн
дуулсан “Монголын төрийн дуулал” үзүүлж, сонсуулсан байгаа юм . Би заримдаа болгоомжилдог юм, хэтэрхий үндсэрхэг гаргаад байвал Америкт дургүй. Гаргах юман
дээрээ гаргаж, дарах ёстой үедээ дарахгүй  “Би Монгол хүн” гээд байвал болохгүй. Монгол хөгжим сонсоод уйлдаг, шинээр гарсан Монгол СД бүрийг сонсоно. Эгчийгээ зэмлээд л “Наад Хип хоп чинь аягүй, энэ Монгол хөгжим жинхэнэ аялгуу” гэж сургаад байгаа юм даа. \инээв\
 
-Г.Галбадрах: Сайхан сонсогдож байна шүү? Охиныхоо ирээдүйг хэрхэн төсөөлж байна даа?
 
-Д.Оюунтуяа: Охины минь ирээдүй  “Хонгилын үзүүрт гэрэл гэдэг” шиг л байна, чадах
хүртлээ л явна. Бид охиндоо “Аав ээжийнх нь боломжинд хязгаар байгаа, тэр хүртэл амжилт гарга. Дараа нь чи өөрөө л өөрийнхөө хувь заяаг шийднэ шүү” гэж хэлдэг. Өөрөө ч энэ талаараа маш сайн ойлголттой.  Эндэхийн хүмүүс хүүхдүүддээ сэтгэл зүйч авдаг юм
байна билээ. “Тэмцээний өмнөх стрессийг яаж дарах вэ?”,  Тэмцээнд нь яаж бэлдэх вэ?” ,
“Өрсөлдөгчтэйгээ яаж харьцах вэ?” гэхчилэн сэтгэл зүйчийн тусламжтайгаар бэлтгэдэг. Бид нар одоохондоо тэрийг нь аваагүй “Монголчлоод” өөрийнхөөрөө л хийгээд байгаа. Гэхдээ Монгол ухаан бол бүхнээс илүү . Бид энэнд чин сэтгэлээсээ итгэдэг.
Jan 02

ӨНДӨР УУЛСЫН БҮРГЭДҮҮД Баатарын Загдаа, Сүхбаатарын Түвшинтөгс \цуврал ярилцлагууд-28 \

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

…Тэд гэр бүлээрээ өндөр уулсын бүргэдүүд. Уулсын өндөр рүү зүрх сэтгэлээрээ тэмүүлж, тэмүүлж зүтгэсэн өндөр дээрээ гараад сэтгэлийн их жаргалыг мэдэрч, омог бардам болдог хүмүүс тийм олон билүү? Яагаад уул руу тэмүүлээд байдаг тухай нь сонирхож асуухад, “Уул биднийг дууддаг юм аа” гэж хариулсан. Хувь заяаных нь дуудлага ч байж болох. Өдгөө тэд найзууд болон залуусыг нэгтгэн “Ууланд авирагсадын клуб” байгуулан ажиллаж байгаа юм билээ. Өнгөрсөн онд “Хойд туйлын нохой чарганы аялал”-д оролцоод ирсэн Б.Загдаатай уулзаж ярилцах гэж тэдэнтэй холбогдсон юм. Лос-Анжелесаас хэдэн цаг давхиад тэднийд оройхон очсон бидний уулзалт халуун дулаан болж, яриа маань өндөр уулсын оргил руу шилжсэн сэн. Эрч хүчтэй, өөртөө итгэлтэй, өндөр рүү тэмүүлсэн хүмүүсийн чин сэтгэлийн яриа. Шөнө дөл хүртэл үргэлжилсэн хууч яриагаа та нартаа толилуулж байна.
                                              Нэг. НАМТРЫН ТОВЧООН
*С.Түвшинтөгс:
-Ховд хотын 10 жилийн дунд сургууль
-Худалдааны Техникумыг ня-бо мэргэжлээр
-УБ төмөр замын Замын-Үүдийн худалдааны 7-р конторт ахлах ня-бо
-Эрдэнэт хотын Нийгмийн Даатгалын албанд хяналтын байцаагч
-Удирдлагын Хөгжлийн Институтэд магистр
*Б.Загдаа:
-Эрдэнэт хотын 10 жилийн дунд сургууль
-СЭЗТехникумыг ня-бо мэргэжлээр
-Эрдэнэт хотын Шүүх, Прокурорын газарт ерөнхий ня-бо
-“Дэлхийн Зөн” Олон Улсын байгууллагад санхүүч
                                    Хоёр. УУЛ ХҮНИЙГ ӨӨРТӨӨ ДУУДДАГ
-Г.Галбадрах: Ууланд авирахад зардал өндөр үү?
-С.Түвшинтөгс: Ууланд авирахдаа бид хоёр өөрсдөө мөнгө төлж явдаг. Тэр юуны төлбөр вэ? гэвэл хөтчийн зардал. Газарчинд мөнгө төлөхөд нэг хүнээс 1000 гаран доллар гарна.  Сарын өмнө бидний гарсан ууланд хоёр жил дараалан мөнгөө төлж байгаа. Хүн тус бүр 2000$. Өөрсдөө юм мэдэхгүйгээсээ болж газарчин дагуулж явбал зардал улам л өндөрсөнө шүү дээ. Мэдээж, хувцас хэрэглэлээ бид өөрсдөө хариуцна. Одоо өөрсдөө туршлагатай болчихсон болохоор хүмүүс дагуулж явахад асуудалгүй болсон. Одоо бол бид хоёр ямар ч үнэ хөлс авахгүйгээр, залуучуудыг ууланд дуртай болгох гэж, энэ спортыг дэмжих гэж ууланд  дагуулж явж байгаа.
-Г.Галбадрах: Энэ клуб тань байгуулагдаад хэдэн жил болж байгаа вэ?
-С.Түвшинтөгс: Хайкинг клуб маань байгуулагдаад дөрвөн жил болох гэж байна. Манай клуб зуу гаруй гишүүдтэй, арав гаран нь яг уулын спортод сэтгэлээ зориулсан хүүхдүүд байгаа. Хамгийн залуу нь манай охин. Энэ хугацаанд юуг анзаарсан бэ? гэвэл Хайкинг клубт ирж байгаа залуучууд маань бусдаасаа шал өөр. Бааранд шоудаад явж байгаа залуусаас, “Ууланд авирна” гэж зориод ирсэн хүмүүс хамаагүй ялгаатай шүү дээ. Тийм болохоор клуб маань маш гоё уур амьсгалтай байдаг. Залуучуудын маань үзэл бодол, яриа хөөрөө, амьдралын хэмнэл нь маш өөр болдог. Манай клубээс гарсан гэр бүл хүртэл бий.
Одоогийн байдлаар Бэй-Ареад төвтэйгээр бид клубийнхээ үйл ажиллагааг явуулж
байна. Бид нэг хамт олон болж, байгалийн сайханд чөлөөт цагаа хамтдаа өнгөрүүлэх  
зорилготой нэгдсэн хүмүүс л дээ. Бусдаар ямар нэг хурал хийгээд л, дарга болоод л, эсвэл
бизнес хийсэн юм огт байхгүй. Хүсэл сонирхлоороо нэгдэж, нөхөрлөсөн хүмүүс. Жил бүрийн 3 сард тухайн жилийн ойгоо хийцгээдэг.
 
 -Г.Галбадрах: 4 жил гэдэг бага хугацаа биш л дээ. Амжилтын тухай тодруулбал?
-С.Түвшинтөгс: Гурван жилийн дотор 14000 фт- ээс дээш өндөртэй ууланд долоон удаа гарчээ. Монголын маань өндрүүдийн нэг “Хүйтний Оргил” маань 4174м шүү дээ. Залуучууд маань  эхэндээ бол шантарна шүү дээ. Эхний явалтаар л “энэ дахиж явна”, “энэ эргэж ирэхгүй дээ” гэдэг нь мэдрэгддэг. Хамгийн сайхан зүйл бол “Залуус бид өдий хүртэл өөрийгөө олоогүй явжээ, одоо л өөрийгөө оллоо” гэж хэлэхийг сонсох сайхан шүү.  Уул бүр өөр. Явах бүрт өөр. Байгаль үнэхээр сонин гоё. Орой дээр нь гараад Монголынхоо төрийн далбаагаа мандуулах ямар сайхан гээч. Тэр үеийг үгээр дүрслэхийн аргагүй.
 
-Г.Галбадрах: Хүмүүс яагаад эрсдэлтэйг нь мэдсээр байж өндөр уул руу тэмүүлээд байдаг юм бол?
 
-Б.Загдаа: Өндөр ууланд гарахаар аав, ээж хоёртойгоо уулзаж байгаа юм шиг
санагддаг. Ээж, аав хоёр маань эрт өнгөрчихсөн юм л даа. Тийм болохоор өндөр
уулын орой дээр гарахаар ээж, аав хоёртойгоо ойртчихсон юм шиг мэдрэгдээд,
“Тэнгэр ойрхон болчихлоо шүү дээ” гээд ярьж өгнө шүү дээ. Сэтгэлээ онгойтол ярина. Тэр өндөрт гараад уйлахгүй байхын аргагүй.
 
-С.Түвшинтөгс: “Уул хүнийг өөртөө дууддаг” гэж үнэн шүү. Сарын өмнө ууланд гарахад, урд өдөр нь цасан шуурганд дайруулаад хөлдөх гэж байгаа хүмүүс, шөнийн 2 цагт босоод ууландаа авирах гэсэн тэнгэр нь онгойгоод, итгэмээргүй сайхан харагдаж байсан.
 
-Г.Галбадрах: Ууланд авирахад эр зоригоос гадна, хүн болгоны төсөөлж чадамгүй сэтгэлийн таашаал байнаа даа. Тийм болоод хүмүүс тэмүүлээд байдаг байх?
 
-Б.Загдаа: Нэг жил бид гэр бүлээрээ Монгол руу явахаар төлөвлөчихсөн байсан үед охин минь ууланд авирч байгаад хөлөө хугалчихсан юм.  Охин маань явж чадахгүй болохоор би
охиноо харж үлдлээ. Тэр үед Монгол явж чадаагүйдээ жаахан бухимдаад, дээр нь сар гаруй хугацаанд гэртээ байчихсан болохоор сэтгэл бөглөрөөд болдоггүй. Ганцаараа ууланд гармаар санагдаад. Гэнэт шийдээд машинаараа гараад давхичихсан. Эндээс найман цаг гаруй хугацаанд машинаараа давхиад, 8000 фт-ийн өндөрт очоод унтчихсан. Шөнө гарахгүй бол амжихгүй, нийтдээ 33км авирна шүү дээ. Тэгээд ч өндөрт дасан зохицох гээд. Зөвшөөрлийн маань цаг 12-оос эхлэх байлаа. Дотроо бол”Эмэгтэй хүн дагж явахгүй” гээд бодчихсон. Тэгтэл хоёр аав, хоёр хүүтэйгээ бүр Европоос ирж авирч байгаатай таарав.  “Үүр цайтал тэднийг бараадаад явчихъя” гэж шийдээд тэр хэдийг дагаад таван цаг хүртэл явлаа. Ямар гоё байсан гэж санана. Утасны сүлжээ огт ордоггүй газар атлаа намайг яг орой дээр  гарахад гэнэт сүлжээ бариад, тэгэхээр нь Монголд байгаа нөхөр рүүгээ залгаад л. Бууж ирээд буудалдаа ч хоноогүй, сэтгэл нэг л баяр хөөртэй.  Буцаад л найман цаг машинаа бариад гэртээ хүрээд ирсэн. Нэг ёсны надад “бясалгал” болчихож байгаа юм л даа.
 
-Г.Галбадрах: Сэтгэл хөдөлмөөр дурсамж байна шүү?
 
-Б.Загдаа:  Намайг Норвегт очиход, Хойд туйлд нохой чаргаар аялах аялалын \CEO\ ерөнхий зохион байгуулагчид нь, Америкт амьдарч буй Монголын жирийн нэг цагаачид
 ийм олон хүмүүсийг дагуулаад ямар ч ашгийн төлөө бус үйлдлээр ууланд дагуулаад гарчихсан 3 жилийн ажлын маань үр дүнг хараад бүр гайхаж байсан. Тэдний хувьд намайг guide гэж ойлгосон байсан.  “Бид өөрсдийн ажилтай болохоор үүнийг өөрсдийн сонирхлоор, сайн дураар хийдэг” гэж тайлбарлахад  тэд улам бүр баяр хүргэж билээ.
 
 
Гурав: НОХОЙ ЧАРГАТАЙ ТУЙЛЫН АЯЛАЛ
 
-Г.Галбадрах: Нохой чаргатай туйлын аялалын талаар анх хаанаас яаж мэдсэн юм бэ?
 
-Б.Загдаа: Анх Цэрэн \цэнхэр үст\энэ аялалын талаар фейсбуук дээр пост бичсэн байв. Би тэр постны дор “Наана чинь чам шиг хүн л явах байх даа?” гэж бичсэн чинь Цэрэн над руу “Чи ч гэсэн оролцож болно шүү дээ” гэж хариу бичиж байна. Тэгээд л нөхрөөсөө “Би чадах болов уу?” гэж асуусан чинь  нөхөр маань “Чи чадна шүү дээ” гэж зоригжуулаад,
тэр оройдоо шийдчихсэн. Маргааш нь клубын залуучуудтайгаа уулзаад саналаа хэлсэн чинь бүгдээрээ дэмжээд, шууд л ажилдаа орцгоов. 3 минутын видео хийх ёстой байв. Нэг хүн, зуун хүний асуулга гээд хэд хэдэн шалгуур байлаа. Тэгээд зүтгүүлсээр байгаад л
6800 хүний саналаар Америктаа нэг номерт ороод шалгарчихсан.
 
-Г.Галбадрах: Аялалд оролцогсодыг сонгох шалгуур, зарчим нь юу байсан юм бол?
 
-Б.Загдаа: . Зарчим нь бол арван нэгэн улс оролцдог. Үүнд Европын орнууд болон Америк ороод  мөн “бусад” гэсэн нэг хэсэг байдаг юм билээ. Нэг улсаас хоёр хүн сонгоно. Заавал спортын хүн байх албагүй. Өөрийгөө сорихыг хүсч байгаагаа л маш сайн илэрхийлэх хэрэгтэй. Номадик клубын маань нэр надад  нөлөөлсөн байх магадлалтай. Намайг аялалын киноны группт хүртэл оруулсан байсан. Энэ аялалд бүх зүйл цаанаасаа маш сайн тооцоологдчихсон байдаг.  Нэг хөгжилтэй тохиолдол гэвэл, киноны зураг авалтын үеэр би малгай, хувцас дээрээ  төрийн далбаагаа  сүлбээр зүүгээр зүүчихээд авахгүй байлаа. Хүмүүсийн надад  захисан гол зүйл нь Монголын төрийн далбаагаа авч явж Монголоо сурталчлах хүсэл. Тэгсэн киноны багийнхан нэг өдөр “Бид таныг төрийн далбаагаа авчих гэж хэлж чадахгүй ч гэсэн энэ бол бас компанийн реклам учраас янзлах хэрэгтэй байна. Далбаагаа авахгүй гэхэд энэ том сүлбээр зүүгээ авчих” гэдэг юм байна. Хариуд нь “Би санал авахдаа олон хүмүүст Монголын далбаагаа л мандуулна” гээд амлачихсан юмаа гэж тайлбар өгсөн.
 
-Г.Галбадрах: Энэ бол дэлхий нийтээрээ мэдэх аялал болохоор сонирхолтой хэдий ч амаргүй байх. Мэдээж сайн төлөвлөсөн ч, хатуу сорил давна биз дээ?
 
-Б.Загдаа: Эхлээд очиход нойрны зөрөө гараагүй. Гэхдээ тэнд явсан бусад хүмүүсээс
хамгийн ахмад нь байсан болохоор хэрэндээ муугаа үзүүлэхгүй санаатай. Тэнд
чинь галаа өөрөө асаана, цахиураар галаа гаргаж байгаа юм.   “Яаж зэрлэг байгальд амьд үлдэх вэ?” гэдэг шалгууртай нүүр тулж байгаа хэрэг.  Шөнө унтахаар орондоо орохдоо халуун устай гурван сав барьж унтана. Хоёр нь паар болж байгаа юм, нөгөө нь өглөө уух халуунаа барьдаг савтай ус. Өглөө дөрвөн цагаас амьдрал эхэлнэ дээ. Өглөө сэрэнгүүтээ  хүн шууд халуун юм уух нь тэр өдрийнхөө дулааныг алдалгүй сайн барихад тустай байдаг юм билээ. Тэгээд цаанаас нь өгсөн бэлэн хоолоо иднэ. Дараа ньнохойнууддаа хоол өгдөг, тэр нь хөлдүү зайдас. Нэг чарганд зургаан нохойтой. Тэр нохойнууд маш гоё, яг монгол нохой шиг. Тэжээвэр биш учир зүгээр л цасан дээр унтчихна. Тундерийн нохойнууд цасан дээр цагиргалаад л унтчихдаг юм билээ. Нохой чарганы аялал амаргүй шүү дээ, -30 хэмийн хүйтэнд бүх амьдрал өрнөдөг.
 
 -Г.Галбадрах: Энэ аялалд нохой хамгийн гол үүрэгтэй байх?
 
-Б.Загдаа: Бүх нохой өөрийн гэсэн байрлалтай. Тэгээд өөрсдийгөө бэлтгээд, ачаа бараа майхан сав бүх юмаа ачиж бэлэн болоход өглөөний 9 цаг болсон байна. Тэгээд л аялалдаа гарна даа. Зургаан цаг яваад гучин минут амарна. Нийт хоёр зуун дөчин хүн явж байгаа юм. Бороо орно уу? цас орно уу? тэр нь хамаагүй. Цасаар шуураад  эхлэхэд тэр компаниас нэг уут шиг юм өгнө . Тэрэн дээр суухад л дулаацаж байгаа юм. Майхны дээвэр шиг хэлбэртэй жижигхэн юм байгаа юм.  Хүний бие хэзээ дулаанаа алддаг, яаж нөхдөг зэрэг бүх зүйлийг нь судалчихсан, түүнийхээ дагуу ажилладаг.  Нохойнууд ус уухгүй, бие
засахдаа явдал дундаа засна. Өдөрт тэр зайдас шиг юмаа идээд , цас долоогоод л
яваад байна. Үнэхээр хүчтэй. Тэгээд 12 цаг яваад амрана. Амрахдаа хамгийн түрүүнд нохойгоо хооллодог.
 
-Г.Галбадрах: Аялалынхаа бусад сониноос хуучлаач?
 
-Б.Загдаа: Би зүгээр л тал шиг газраар чарган дээр яваад байх юм бодсон чинь уул, ус бүх газруудаар явж байгаа юм. Чарга маань гурван тормостой. Бүх юмаа маш сайн тооцож зохицуулчихсан.  Хэрэглэж байгаа бүх зүйлс нь натурал төдийгүй, технологи нь үнэхээр гайхмаар.  Нийт таван бээлий өгч байгаа юм.Эсгий дотортой савхин бээлий байх жишээтэй, яг Монголынх шиг.  “Бээлий норлоо” гэхэд хувцасныхаа халаасанд хийгээд л биеийн темпартураар хатчих жишээтэй. Шөнө унтахдаа гурван оймсоо халуун усныхаа илчинд ээгээд тавьчихна өглөө хув хуурай. Гадуур хувцаснууд нь хөлдөөд л хатчихдаг. Дандаа гадаа хонуулна. Өглөө нь өөрөө хөлдөөд л мөснүүд нь хуураад уначихаж байгаа юм. Freeze dry технологитой.  Надад өгсөн  бүх хувцсыг өмсөөд үзсэн яг л таарч байгаа мөртлөө гурван размер том гутал өглөө. Тэгсэн чинь чарган дээр том гутал байх ёстой юм билээ. Хамгийн инээдтэй нь торон дотуур хувцас өгөхөд нь  бид нар инээлдэж хөгжилдөөд.Тэгсэн тэр торон нэхээс нь хоёр дахь давхарга, өмсөж буй хувцсаа тусгаарлаж  өгдөг юм билээ.  Тэр нь бас нэг дулаан давхарга болдог гэсэн үг. Хөлс гарсан ч маш амархан хатна.
 
-Г.Галбадрах: Нийтдээ хэдэн өдрийн аялал болоо вэ?
 
-Б.Загдаа: Энэ аялал маань 6 өдрийн аялал байсан. Норвегиас Швед хүртэл явж байгаа юм.
Би чинь Монголд л нүүдэлчид гэж байдаг гэж боддог байлаа. Норвегт нүүдэлчид байдаг юм билээ.  Цаа бугатай улс. Манайхан нүүдэл тосч ирдэг шиг цаа бугынхаа махыг, арьсыг бэлдчихсэн тосоод ирнэ. Цаа бугынхаа арьсыг дэвсэж суулгаад л гал дээр махаа халаагаад өгнө . Үнэхээр сайхан байсан.
 
-Г.Галбадрах: Аялалаа дуусгаад?
 
-Б.Загдаа: Зургаан өдрийн аялалдаа оролцчихоод Норвегид буухад, Шведийн Монголчууд  хадаг сүү барьчихсан  угтсан. Би уйлчихаж байгаа юм чинь. Бөөн бичлэг болоод,
монголчуудтайгаа уулзана гээд л. Их сайхан хүлээж авсан. Норвегид монгол айлдаа хонож, монгол хоолоо идээд сайхан байсан шүү. Хаана ч явсан “Монголчууд маань ямар гоё юм бэ?” гэж надад бодогдсон. Монголчуудад маш их боломж бий. Монголчууд маань орон орноос ийм аялалд төлөөлөөд ороосой гэж би маш их хүсч байгаа. Энэ уралдаанд ороход надад маш ихээр нөлөөлсөн хүн бол Цэрэн. Цэрэн олон ч хүнийг үүнд оролцоосой гэж хүсч байсан. Хүмүүс нэг их тусгаж аваагүй байх. Түүнчлэн Цэрэн энэ бүхэнд маш их дэмжлэг үзүүлсэн л дээ. Бүх төрлийн зөвлөлгөө, сошиал сурталчилгаа ингэж хий тэгж хий гээд маш их зүйлийг хэлж өгсөн.
 
-Г.Галбадрах: Энэ талаар сошиал ертөнцөд маш том давалгаа үүсч байсныг санаж байна. Хүмүүс өрсөлдөөнд санал их өгсөн байх?
 
-Б.Загдаа: Сошиал ертөнцийн санал асуулгын өрсөлдөөнд аль болох олон хүний санал цуглуулсан нь ялагч болж уг уралдаанд оролцох эрхтэй болдог юм билээ. АНУ-аас нэг америк өвөө бид 2 өрсөлдсөн юм. Ийм өрсөлдөөнд хөгтэй, хөгжилтэй, санаа зовнихоор зүйлүүд их болсон доо. Гэхдээ тэр тухай өнөөдөр муугаар дурсах дургүй. Нөхөр маань, найзууд маань хүмүүст хандаж Vote  даруулах гэж маш их ажиллацгаасан. Хүмүүс маш сайн дэмжиж, их ч санал өгцгөөсөнд бид их баярлаж, талархаж байгаа. Нэг ч гэсэн хүн Монголын мөнгөөр биш зүгээр л нэг уралдаанд явахад туслаад дэмжээд явуулчихна гэдэг бас л том тус, дэмжлэг юм шүү дээ. Энэ ярилцлагаар дамжуулан намайг дэмжиж, миний төлөө саналаа өгсөн бүх хүмүүст “маш их баярласан шүү” гэж талархлаа илэрхийлж байна.
 
-Г.Галбадрах: Энэ аялалаас их зүйл ойлгож, мэдэрч сурчээ.
 
-Б.Загдаа: Аяллын туршид emergency баг дагаж явж байсан бөгөөд хэрвээ оролцогч ямар
нэгэн эрүүл мэндийн шалтгаан гарлаа гэхэд аяллыг шууд зогсоох хэрэгтэй болж
байгаа юм. Тийм болохоор тодорхой хэмжээгээр бас байгальд хайртай, тухайн
ачааллыг дааж чадах хүн явах ёстой юм билээ. Миний бодсон зүйл нь Social
media д байгаа маш олон дагагчтай хүүхдүүд байгаа бөгөөд тэдэнд “Энэ аялал
маш хүнд шүү” гэдгийг ойлгуулах ёстой юм байна гэж бодсон. Яагаад гэвэл тэр их
vote аваад, тэр их хөдөлмөр зарцуулсны дараа ачааллаа даахгүй бол маш хүндрэлтэй
юм шиг санагдсан. Энэ аялалд 20 настай бүжигчин Америк охин явсан ба түүнд маш хэцүү байсан болохоор, би тэр охинд  аяллын туршид тусалж явлаа.  Хөл нь даарлаа гээд л миний суга руу хөлөө хийгээд явж байх жишээтэй. Уулын аялалд би хэзээ ч өмнө нь майхан барьж явж байгаагүй. Харин энэ аялалд яваад би хувьдаа маш их зүйл сурсан.
 
Дөрөв. БАГАДАА ЭРШҮҮД БАЙСАН НЬ УУЛАНД ХӨТӨЛСӨН БАЙХ
 
-Г.Галбадрах: Би өөрийг тань их эршүүд гэж анзаардаг юм. Багаасаа л эршүүд өссөн үү?
 
-Б.Загдаа:  Би гурван эрэгтэй дүүтэй, хамгийн том нь надаас 3, тэгээд 7, дараагийнх нь 10 насаар дүү. Тэднийгээ өсгөж хүмүүжүүлэх үүрэгтэй. “Би яагаад ууланд дуртай болсон бэ?” гэвэл, гурван эрэгтэй дүүгээ дагуулаад Эрдэнэтийн Баян- Өндөр уул руу их гардаг байсан юм. Тийшээ явж жимс түүнэ, гишүү түүнэ гээд л гурван эрэгтэй дүүдээ нэг нэг хувин бариулаад, нэг нэг загас,  нэг талх аваад л явдаг байлаа. Загасны консервоо  хадаасаар онгойлгоно. Тиймдээ ч би их эршүүд байсан юм шиг байгаа юм. Гурван эрэгтэй дүүгээ өмөөрөөд хүнтэй хүртэл зодолддог тийм л хүүхэд байж.
 
-Г.Галбадрах: Тийм эгч нар бишгүй л байсан даа.
 
-Б.Загдаа: Намайг 9 дүгээр ангид байхад дүүг маань нэг хулигаан байрын нөхөр хананд шахцан зогсож байхтай таараад, барьж явсан 10 бидоноороо толгой руу нь гөвж өгөөд л зугтаачихаж билээ. Тэгсэн чинь “Хүүхдийн колони”-ос гарч ирсэн нилээн хүнд гарыг  цохьчихсон байсан. Тэгээд намар нь хичээлдээ ортол тэр хүүхэд манай ангид хуваарилагдаад ороод ирэв. Харин тэр хүү математикийн хичээлдээ их л мундаг байсан.  Яахав хүүхэдтэй зодолдоод л колонид орсон шиг байгаа юм.
 
 -Г.Галбадрах: Дунд сургуулиа төгсөөд ямар сургуульд орж суралцав?
 
-Б.Загдаа: Арван жилээ төгсөөд би СЭЗТ-д төсвийн нягтлангийн ангийн хуваарь авсан.
Аав маань ээжийг 44 тэйд, өөрийнхөө 55 насан дээр өөд болсон. Урьд нь бол ээж  маань бүх зүйлд аавын гарыг хардаг, аав маань ч бүх зүйлийг зохицуулдаг тийм хүн байлаа. Ээж маань 6 хүүхэдтэй бэлэвсэрч хоцорсон ч гэлээ маш ухаантай хүн байсан. Бүх хүүхдүүдээ хүний зэрэгтэй өсгөж бүгдэд нь байр авч өгсөн. Сэтгэлээ ч их тэвчиж, бидний ирээдүйн төлөө маш их хөдөлмөрлөсөн болохоор ээжийгээ маш их ойлгож хайрлаж байсан.
 
Тав: АМЕРИКТ ОХИН МААНЬ  БИДНИЙГ БИЧИГ БАРИМТТАЙ БОЛГОСОН
 
-Г.Галбадрах: Нөхөртэйгээ яаж танилцав даа?
 
-Б.Загдаа: Би сургуулиа төгсөөд Эрдэнэт хотдоо төсвийн ня-бо гоор ажиллаж байв. Нөхөр маань Нийгмийн даатгалын байцаагч хийж байсан юм. Би байгууллагынхаа тайланг аваад л Нийгмийн даатгал руу очтол байцаагчаар энэ залуу сууж байлаа. Танилцаад л өнгөрсөн.
Дараагийн тайлан өгөх болсон чинь манай хүн надаас “Өдрийн хоол хамт идэх үү?”
гэж асуусан юм. Тэгээд тайлангаа өгөнгөө хоолонд ордог, бас тайлан дундаа захиа
зэргээ дамжуулдаг тийм л ажилтай болсон доо. Нэг үе залуусын нэгдэл байгуулаад зөндөө сайхан ажлууд санаачилж, хамтдаа бужигнаж явсан даа. Тэгээд гэр бүл болцгоосон. Одоо 2 охин, нэг хүүтэй.
 
 -Г.Галбадрах: Америкт яаж ирсэн юм бэ?
 
-С.Түвшинтөгс: Анх найз маань “Америк яваад үзээч” гэсэн санал тавихаар нь “Юу ч гэсэн визанд ороод үзье” гээд хоёр хүүхдээ аваад ортол бидний виз гарчихсан. Америкт ирээд  “2 жил болчихоод буцна даа” гэж анх бодож байлаа. Тэгтэл одоо хэдийнэ энд 14 жил
болчихож. Ингээд бодоод байхад, явах ёстой л замаараа явж байнадаа гэж л санагддаг юм.
 
-Г.Галбадрах:  Хэн хүнгүй л тэгж бодож байснаа зөндөө урт хугацааг элээсэн байх юм даа.
 
-Б.Загдаа: 2002 онд Америкт ирээд Oakland д анх буусан. Анх тэгээд л бид хоёр, хоёр хүүхдээ гэртээ түгжчихээд л өдөржин ажил хайгаад л яваад байлаа. Гол нь бичиг баримт байхгүй. Тэгсэн нэг өдөр том охин маань “Би тойргийнхоо Сенатын гишүүнд захиа бичнэ,
надад марк өгөөч” гэж байна. Бид ч тэгтлээ тоосонгүй.  Тэгсэн хэд хоногийн дараа хоёр захиа хүрээд ирлээ. Гэтэл Сенатын гишүүн өөрийн гарын үсгээ зураад, ” Би ийм гэр бүл энд ирсэнд маш баяртай байна. Бас ийм ухаалаг охин энэ улсад ирсэнд ч мөн баяртай байна” гээд нэг хаяг өгөөд энэ хаягаар ирээд уулзаарай гэсэн байв. Эхлээд бидэнд туслана гэж огт бодоогүй зүгээр л “Миний охин овоо ш тээ захиа биччихсэн байна”  гэж  л бодсон.
Тэгтэл тэдний оффисоос бидэн рүү утасдаад “Сенатын гишүүн танай гэр бүлийг
анхааралдаа ав гэсэн, та бүхэн ирж уулзана уу” гэлээ. Бид хоёр тухайн үедээ “харлачихсан” байсан учраас бага зэрэг айгаад л хоёр хүүхдээ дагуулаад очсон доо. Гэтэл шууд тэд “Миний урд яг сайхан монгол гэр бүл сууж байна, тэдэнд хуулийн дагуу яаж туслах вэ гэж ICS руу залгасан. Тэгсэн тэд шууд факсаар форм явуулаад түүнийг нь бөглөөд л явуулчихсан. Тэгж л анх бидний бичиг баримтын эхлэл тавигдаж, хуульч хөлслөж бичиг баримтаа албан ёсоор авах боломж бүрдсэн юм даа.
 
-Г.Галбадрах: Үнэхээр мундаг сайн охин юм байна?
 
-Б.Загдаа: Тийм ээ бид охиндоо маш их баярлаж, бас бахархаж явдаг. Одоо том охин маань Аризонагийн Их Сургуулийг ня-бо мэргэжлээр суралцаж төгсгөөд ажиллаж байна. Харин хүү маань “Сургалтынхаа төлбрийг аав ээж хоёроороо төлүүлэхгүй, өөрөө төлнө” гээд одоогоор ажиллаж байгаа.Энд ирснээсээ хойш хүүхдүүдийнхээ Монгол хэлийг мартуулахгүйн тулд англи, монгол библийг хуулуулж бичүүлдэг байсан. Тиймдээ ч манай хүүхдүүд монголоор ярьж уншиж бас бичиж чадна. Өөр бас нэгэн манай гэр бүлийн дүрэм  бол орой 8 цагт унтаад өглөө 6 гэхэд босдог.  Тэгээд бас гэр бүлээрээ ууланд дурлацгаасан. Энэ амьдралын сайн муу, сайхан муухай бүхнийг хамтдаа л туулж явцгаана.
 
-Г.Галбадрах: Уулзаж ярилцахад сайхан байлаа. Зорьж зүтгэж яваа үйлс бүхэн тань бүтэмжтэй байг ээ.
 
-Б.Загдаа: Танд бас их баярлалаа. Амьдралын хэцүү бэрхээс халгаж зугаталгүйгээр, хүнд хэцүү бүхнийг даван туулж сураасай гэж залуусаасаа хүсч байна. Жил болгоны өдийд Нохой чаргаар Хойд туйлд аялал аялалын шалгаруулалт явагддаг. Одоо бас л эхэлсэн байгаа. Энэ аялалд аль болох олон монголчууд шалгарч оролцох нь монгол хүний эр зориг, тэвчээрийн илэрхийлэл, Монголоо дэлхийд сурталчлах сайхан боломж шүү дээ. Бас олон залуус ууланд авирдаг болж байгаа нь биднийг баярлуулж байгаа. Тийм залуусыг аль болохоор дэмжихийг хүсч байгаа. Монголчууддаа амжилт сайн сайхан бүхнийг хүсье. Хаа ч явсан монголчууд мундаг шүү дээ.
 
…Бид бас фейсбуукийн найз нар болохоор С.Түвшинтөгс, Б.Загдаа нарын хүүхдүүдтэйгээ хамт ууланд авирч байгаа мэдээллүүдийг үзэх бүртээ тэднээр бахархаж, баярладаг. Тэдний гэр бүлийн маш гоё, халуун дулаан уур амьсгал нь бидэнд шууд л мэдрэгдэж байлаа. Бие биенээ хайрлах халуун дулаан хайр хүндэтгэлээс гадна эр зориг, уулын өндөрт тэмүүлэх тэмүүлэл, хэцүү бэрх саад бүхнийг гар гараасаа атгалцан давж гарах эрмэлзлэл  бүхэн нь энэ гэр бүлийн бэлэг тэмдэг. Бас олон олон залууст тусалж дэмжин, өөрсдийнхөө араас дагуулж байгаа нь бас том бахархал. Саяхан С.Түвшинтөгс, Б.Загдаа хоёрын өндөр уулын цаст оргил дээр гараад үнсэлцэж байгаа зургийг хараад сэтгэлд нэг юм торж билээ. Ийм зургийг гэр бүл болгон авахуулахгүй дээ. Өндөр уулсын бүргэдүүд л хараа цуцам өндрөөс бусдыг харахдаа өөрийн хүч чадлаа мэдрэн, омогшдог. Тэдний ихэмсэг оршихуй нь уулсын өндөр оргил. Бас өндөр хувь заяа шүү. Та нартаа амжилт, сайн сайхан бүхнийг ерөөе. Тэнгэртээ ойрхон байж, сэтгэлийн даль жигүүрээ ямагт дэвж яваарай.
Sep 28

“МИНИЙ МӨРӨӨДӨЛ-МОНГОЛ ХОРООЛОЛ” Гэрэл Амарсанаа

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

img_0155
…Өнгөрсөн хавар Юта мужийн “Давст нуур” хотод очихдоо Г.Амарсанаагийн талаар танилуудаасаа сонсож байсан юм. Барилгын бизнес эрхэлдэг тэрээр Чикаго хотод бизнесээ өргөжүүлэхийн хажуугаар, “Монгол хороолол” байгуулахаар хөөцөлдөж байгаа аж. Ажлуудаа дуусгаад буцах замдаа найзуудаас нь Г.Амарсанаагийн утсыг авч, Чикаго хотод очоод холбогдож уулзан зорьж, зүтгэж яваа ажлынх нь талаар сонирхож мэдээлэл авлаа. АНУ-д ажиллаж амьдарч буй монголчууд аль нэгэн хотдоо “Монгол хороолол” байгуулах тухай яриа, санал санаачлага нилээд хэдэн жилийн өмнөөс гарах болсон. Гэвч төдийлэн нааштай эхлэл хийж чадаагүй. Тэдний зорилго болоод ажлын талаар сонирхсоныхоо дараа “Монгол хороолол” байгуулах мөрөөдлийн босгон дээр та нар иржээ”, би өөрийн боломжоороо бусдад хүргэж дэмжүүлэхийг хичээнээ” гэж тэдэнд амалсан. “Монгол хороолол”-ын талаар мэдээлэл авч буй хүн болгон “Хэн санаачилсан юм бол?” гэж сонирхох нь лавтай” гэдэг бодлоос үүдэн Г.Амарсанаатай ярилцсанаа та нарт хүргэж байна. Энэ төслийг санаачилсан Г.Амарсанаатай танилцана уу?
 
                                Нэг. НАМТРЫН ТОВЧООН
 
1978-Архангай аймгийн Цэцэрлэг хотод төрсөн
1996-Архангай аймгийн 1-р 10 жилийн дунд сургууль
2000-УБИС-ийн харьяа БТДС-ийг тус тус суралцаж төгссөн
1999-2000 Mon-Altuce” БТДС-д багш 
 
 2001-оноос Архангай аймгийн Спорт хороонд багш дасгалжуулагчаар тус тус ажиллаж байсан
2002-оноос АНУ-д ажиллаж, бизнес эрхэлж буй
2005-онд АНУ-д Хөнгөн Атлетикийн Холбооны “дасгалжуулагчийн курс” -т суралцсанo
2005-оноос “Bat LLC ” компанийн захирал
 
               Хоёр. ДАРХАН ХҮНИЙ БУРХАН УХААН
 
-Г.Галбадрах: Бага насныхаа дурсамжаас хуваалцвал?
 
-Г.Амарсанаа: : Аав маань их уран хүн байсан юм. 1985 онд тохой өндөртэй “Эвтэй дөрвөн амьтан”-г гангаар сийлж, тухайн үеийн Социалист орнуудын уран дархчуудын тэмцээнд оролцож түрүүлээд,” Дэлхийн Залуучууд Оюутны 12-р Наадам”-д оролцож байжээ. 1992 онд Moнголын шилдэг уран дархчуултай хамт Энэтхэгт хагас жил болж байсан юм. Ингээд бодоход бидний ажилсаг чанар миний аав, ээж хоёроос үүдэлтэй  гэж боддог. Ээж маань мөн уран гартай, хөдөлмөрийн багш хүн. Хэрвээ надаас “Ухаан орохдоо анх мэдэрсэн, сэтгэлд тод үлдсэн зүйл тань юу вэ?” гэж асуувал, дархан хүний алх, дөшний чимээг л хэлнэ. Тэр чимээ одоог хүртэл чихэнд минь сонсогдож байдаг. Одоо ямар ч сайхан дуу, дуурь, хөгжим сонсоход жингэнэсэн алх дөш, ган багажны жигд товшилттой чимээнээс илүү санагддаггүй юм, миний хувьд \инээв\. Алх дөшний харших чимээ надад хөдөлмөрлөхийг, зөв байхыг сургасан байх гэж боддог. Аав минь намайг хүний хүүхдүүдээс  дутуу явуулж байгаагүй.
 
-Г.Галбадрах: Аав тань “Дархан хүний бурхан ухаантай” байжээ?
 
-Г.Амарсанаа: Архангай аймагт аавыг минь мэдэхгүй хүн гэж байдаггүй.“Уран Гэрэлээ” гэдгээрээ алдартай байсан. Намайг хичээлээ тараад ирэхэд манай гэрийн гадаа заавал нэг морьтой ч юм уу, эсвэл машинтайхүн байж л байдаг байлаа. Тухайн үед олон хүмүүс манайхаар орж гардаг, ааваар минь гаанс, чулуун хөөрөг, алт, мөнгөн эдлэл гээд үнэтэй цайтай зүйлээ хийлгэдэг байсан. Ээж маань хүмүүс ирэхээр бүгдэд нь хоол цай хийж өгч дайлаад л,  би болохоор тэдний хоорондын яриаг чагнаж өссөн дөө.  Аав минь тийм сүрхий уран хүн байсан боловч эдийн хүсэл, эдийн болоод ахуйн шунал гэдэг зүйлээ аль хэдийнээ орхисон хүн байлаа. Ер нь эд баялагийг зөв хэрэглэх ёстойг ахуй амьдралаараа үр хүүхэддээ харуулсан даа.
img_0156
 
 -Г.Галбадрах: Эцэг эхээс хэдүүлээ өссөн юм бэ?
 
-Г.Амарсанаа: Бид эцэг эхээс гурвуулаа. Миний бодлоор “Айхтар айл” гэж ажилсаг айлыг хэлдэг болов уу гэж боддог. Манайх тийм “Айхтар айл” байсан юм. /инээв/. Аав маань бидэнд, аливаа ажлыг маш сайн хийж сурахыг зааж зөвлөдөг байв.  “Хийж чадахгүй юм бол ядахдаа хараад зогсож  бай” гэдэг байсан сан. Бусад айлууд гэрээ барихаараа ганцхан өдөрт л барьчихдаг. Гэтэл манайх шалаа тавих гэж хоёр өдөр болдог айл байлаа. Манай шалнууд бүгдээрээ нугастай, ховилтой төмрөөр хооронд нь чагталж барьдаг байв. Тэрэн дээрээ аав дархаа хийж цагаан мөнгө, алт хайлуулаад түүнийгээ давтахад тэрүүхэн тэндээ дуугарахаас биш шал тэр аяараа дуугарахгүй. Гол учир нь тэндээ байсан юм билээ. Гэр дотроо бөмбөг залахад хүртэл гоё шүү дээ /инээв/. Хүмүүс “Хөрөөгөө өгөөч” гэж ааваас гуйвал “Тэгээ тэг, Амараа миний хүү яваад түлээг нь хөрөөдөөд өг” гэнэ. Манай хөрөө хурц иртэй болохоор айлд өгөхөөр “Хөрөөний ир мохоочихно гээд намайг явуулдаг байсан байх л даа.
 
-Г.Галбадрах: “Айхтар айл” байжээ. Ийм айлын хүүхдүүд ч бас “айхтар” болон хүмүүждэг сэн.
 
-Г.Амарсанаа: Ээж маань бөөндөө ширээ тойрч суугаад хоолоо идэх бүртээ “Энэ бол манай гэр бүлийн хамгийн аз жаргалтай, сайхан мөч” гэж хэлдэг байлаа. Тухайн үед ээжийгээ явуулаад л шоолоод байдаг байсан, одоо бодоход яг л тийм байж. Аав маань бидний хэн нь ямар авъяастайг мэдэх гэж, “Хэн нь дуу дуулж чадах юм”, “Хэн нь шүлэг уншиж чадах юм” гэж бүгдийг нь туршсан байдаг юм. Нэг өдөр дүү бид хоёрыг гадаа тоглож байтал аав дуудлаа. Тэр үед ээж түр хол явчихсан байсан юм. Аав, дүү бид хоёроос “Ээжийгээ санаж байна уу?” гэж асууж байна. “Санаж байнаа” гэлээ. Тэгсэн хоёр ватом цаас гаргаж ирээд сандал дээр тавьснаа “За ээжийнхээ юуг санаад байгаагаа зураадах” гэлээ. “Би зурахгүй ээ” гэлээ, дотроо бол ааваасаа ичээд байгаа байхгүй юу. Тэгсэн аав “Би үзэхгүй ээ, энэ дугтуйнд нугалж хийгээд ээжид чинь өгнө” гэв. Тэгсэн манай дүү зурж өгч байна аа. Дүүгийнхийг харсан надаас гоё зураад болдоггүй. Тэгж, тэгж нэг юм зураад өгсөн. Аав намайг дахиж “Зураг зур” гээгүй дээ. “Энэ Амараа зураг зурна гэж байхгүй юм байна” гэж бодоо байлгүй. /инээв\
 
     Гурав. СПОРТОД ДУРЛАСАН СУРГУУЛИЙН ЖИЛҮҮД
 
-Г.Галбадрах:Сургуульд хаана орсон юм бэ?
 
-Г.Амарсанаа: 1986 онд Архангайдаа сургуульд орсон. Энэ жил манай ангийн 30 жилийн ой болж байгаа. Бэлтгэл ангидаа ээжийнхээ оёж өгсөн даавуун цүнхэнд дэвтэр, ном, үзэг харандаа, шугам сэлтээ хийгээд л гараад явсан байх.
 
-Г.Галбадрах: Сургуульдаа хэр сурч байв даа?
 
-Г.Амарсанаа:  Нэг хөгжилтэй түүх ярихад, анх удаа сурлагын дэвтэр дээрээ “гурав” авчихлаа. Тэгээд ” яах вэ?” гэж бодсоноо нуучихсан. Анхны гурав авалтаа уг нь би “нуучихсан” гэж бодоод байсан юм. Дараа нь дахиад “гурав” авчихлаа. Тэгсэн аав “Чи наашаа ороод ирээ” гэснээ, “Хичээлээ давтахгүй яагаад байна?” гэж асууж байна.  Өгөх хариулт байхгүй болохоор би дуугүй л зогсоод байлаа. Тэгсэн аав,“Алив Амараа чи наашаа хар даа. Чи ингээд муу сураад байвал том болоод хэн болох юм бэ? Үеийн чинь найзууд бүгдээрээ сансарт нисээд явчихна. Чи тэгээд яах вэ?” гэж асуулаа. Би хариуд нь “Найзуудыгаа сансарт нисээд ирэхээр нь ширээ засаад л хүлээгээд тосч авна” гэж хэлээд “таван салаа боовны амт” үзсэн юм даа. Харин аав үүнээс хойш нэг ч удаа надад “Хичээлээ давт” гэж хэлээгүй юм шүү. /инээв\
 
-Г.Галбадрах: Ямар хичээлд сонирхолтой байсан юм бол?
 
-Г.Амарсанаа:  Дунд сургуульд ороод боксчин болмоор санагдаад болдоггүй. Бүгдээрээ  ширээгээ тойроод суучихсан, ээж ч нөгөө хэлдэг үгээ хэлээд, аав ч сайхан ааштай сууж байв. Тэгэхээр нь “Би боксчин болъё, дэлхийн аварга болмоор байна” гээд хэлээд тавьчихлаа. Аав нэг их инээснээ “За тэгвэл хотод Ганболд гээд хүн бий. Чи тэрэн лүү яв даа.  Хотод хүүхдүүдтэй хамт секцинд яв, ямар байдаг юм байна үзээд ир” гээд намайг дэмжсэн. Архангайгаас Улаанбаатар хотод ирээд 14 хоног  Спортын Төв Ордонд Mишигдорж багшийн удирдлагаар дасгал хийж үзлээ. Гэртээ эргэж ирэхэд аав “Ямар байна?” гэж асууж байна. Би эхнээс нь “Дээс тоглуулдаг юм байна, ингэдэг юм байна, тэгдэг юм байна” гэж яриад өнгөрөв.
 
-Г.Галбадрах: Архангайдаа буцаж ирээд?
 
-Г.Амарсанаа: Намайг 5-р  ангид орох намар доктор Га. Цэрэндорж багш Олимпод тамирчин бэлтгэхийн тулд, Монгол даяар тусгай хөтөлбрийн дор хүүхдүүдийн бие бялдрын хөгжлийн судалгаа явуулж байсан юм билээ. Түүнээсээ 3 аймагт “Биеийн тамирын гүнзгийрүүлсэн сургалттай анги” нээжээ. Би түүнд нь тэнцээд Архангай аймаг дахь салбар болох Энх-Эхлэлт багштай 5″д” ангид орж билээ. Тэр үед бидэнд сургуулиас өдөрт 1,2-р хоол өгч, хөтөлбрийн дагуу бэлтгэл сургуулийг түлхүү хийдэг байв. Гэвч ардчилсан хувьсгал өрнөсөн  93 oноос нөгөө анги маань ч тэгэсгээд “өнгөрсөн” ч, наймдугаар ангиасаа спортоор түлхүү хичээллэж эхэлсэн дээ.
 
-Г.Галбадрах: Биеийн тамирын сонгоны анги нь хаагдсан ч, спортоор хичээллэхээ орхиогүй юм байна?
 
-Г.Амарсанаа:  Таваасаа наймдугаар анги хүртлээ спортоор явчихсан байсан болохоор дүн, мүн ч гэж тааруухан болоод, наймдугаар ангидаа нэгдүгээр арван жилээс хасагдчихлаа. Тэгээд хоёрдугаар арван жил рүү найзтайгаа хамт орох боллоо. Сахилгагүй ч гэж жигтэйхэн, хэр удаан тэсэх вэ? Ээж аав хоёрынхоо “чихийг нь халууцуулаад”, аав нэг өдөр эцэг эхийн хуралд очсон юм. Багш нар “Танай хүү их сахилгагүй, гэхдээ ийм, тийм спортдоо л сайн” гэж байсан. Би ч “Хариад аав яах бол?” гэж бодчихсон алхаж явтал, “Чи үнэхээр спортоор амжилт гаргаж чадах юм уу” гэж асууж байна. Би “Чадна аа” л гэлээ. Тэгсэн аав, “За тэгвэл маргааш чамайг би зургаан цагт дуудна. Өдөр болгон бэлтгэл хийж бай” гэв. Тэгээд л өглөө бүр аав намайг сэрээж, би бэлтгэлээ хийж эхэлсэн дээ. Тэр жилдээ 1995 oны өсвөр үеийн өндрийн харайлтын “Улсын аварга” болж байсан юм.
 
-Г.Галбадрах: Дунд сургуулиа төгсөөд ямар сургууль сонгосон юм бэ?
 
-Г.Амарсанаа: 1996 онд аравдугаар ангиа төгсөөд, Биеийн Тамирын Дээд Сургуульд  oрж 4 жил маш сайн сурсан даа. Аав минь намайг их дэмжиж байжээ. Ингэж миний спортын кареер эхэлсэн бөгөөд 1999 онд “Бүх ард түмний 10-р спартакиад”-аас “мөнгөн медаль”, 2000 онд насанд хүрэгчдийн өндрийн харайлтын “Улсын аварга”, 2001 онд дахин “Улсын аварга” болж, мөн энэ онуудад 100 метрийн гүйлтэд хошой “мөнгөн медаль” авч байж билээ. Тэгээд л 2002 оны сүүлээр АНУ-д ирсэн дээ.
             Дөрөв. “АМЕРИКТ ЮУ СУРСАН БЭ”, ГЭЖ ҮҮ?
 
-Г.Галбадрах: Америкт ирж буй хүн болгон “Тун удахгүй буцна даа” гэсэн бодол тээж ирдэг.
 
-Г.Амарсанаа: Аав минь намайг Америкт ирэн, иртэл бүх талаар минь дэмжиж тусалдаг байжээ. Энд ирсэн хойноо л би биеэ дааж амьдарч эхэлсэн гэхэд болно.  Намайг АНУ руу явах гэж байхад аав минь “Миний хүү хүний газар олигтой явж чадвал гурван жилээс илүү болоод хэрэггүй дээ” гэж хэлээд үнсээд явуулж байсан. Гэсэн ч намайг энд ирснээс ганцхан жилийн дараа аав маань өөд болсон доо. Тэр үед надад айлын том хүүгийн хариуцлага, ар гэрээ тийм сайхнаар авч явдаг байсан аавынхаа орон зайг нөхөх үүрэг ирсэн учир, ажил сайн хийж хөдөлмөрч байх ёстой гэж ухамсарлаж эхэлсэн дээ.
 
-Г.Галбадрах:Америкт ирээд ямар ажил хийж эхлэв?
 
-Г.Амарсанаа:  Монголоос дөнгөж ирчихээд барилга дээр ажиллахаар хэцүү санагдаад болдоггүй.  Манай найзууд тэр үед “өвөө хардаг” ажил хийдэг байв. Цалингийн хувьд хамаагүй дээр тул найзууд маань надад “өвөө хардаг” ажлаа санал болгоно. “Чиний ажлаас хамаагүй дээр дээ, барилгын шороон дотор ажиллахгүй шүү дээ” гэцгээнэ. Нэг удаа сэтгүүл үзэж сууж байхдаа “Америкт хувийн орон сууцыг их үнэтэй барьдаг юм байна” гэдгийг уншаад бүр гайхаж орхилоо. “Тийм үнэтэй байдаг юм байх даа, тэгэхээр хийж байгаа хүмүүс нь хэдий хэрийг олдог бол?” гэсэн бодол толгойд эргэлдэнэ.
 
-Г.Галбадрах:Сониуч бодол тань барилгын ажил руу хөтөлжээ дээ?
Г.Амарсанаа:  Америкт зарим хүмүүс ямар ч хамаагүй ажилд нэг өдөр ажиллахыг хар яриагаар, “биеэ үнэлэх” гэж  нэрлэдэг юм. Хүмүүс тодорхой нэг газар очоод барилгын туслах ажил, айл нүүлгэх ч гэдэг юм уу янз бүрийн ажилд хүмүүстэй үнэ хөлсөө тохироод явж ажилладаг ажил л даа. Нэг өглөө тэнд зогсож байтал, нэг их сахал үс болсон эр хүмүүсийг нэг, нэгээр нь дуудаж байгаад л юм асуугаад байв. Би ч хараад л зогсоод байтал, нөгөөх чинь яг явах гэж байснаа над руу хараад намайг дуудлаа. Тэр үед хэл ус ч сайнгүй байсан тул, тэр хүнийг ямар нэгэн зүйл ярьж байгаад над руу харахаар нь “ок” гээд л толгой дохиод байлаа. Тэгээд л түүнтэй хамт явж, явж нэг газар очтол дөнгөж барьж эхэлж буй байшин байсан юм. Тэнд миний одоог хүртэл түншилж, ажил хэргийн холбоотой явдаг Василий гэж найз маань ажиллаж байв. Тэд ажлуудаа нэг л удаа зааж өгөөд ажиллуулав. Эхний ажил маань мод хөрөөдөх байлаа. Аав маань бидэнд “Нэг зүйлийг нэг л удаа хэлдэг” байсан тул надад тэр ажил нь “инээдтэй” жаахан зүйл шиг санагдаж дор нь хийгээд сурчихсан. Дараа өдрөөс нь тэр хоёр надад сарын 1300$-ийн цалинтай ажил санал болгож, тэндээ байнгын ажилтнаар орсон доо. Тэр үед найзууд минь “Дэмий юм биш үү, чи 3000$-ийн цалин аваад өвөө хардаг ажил хийгээч” гэж зөвлөж байв.  Тухайн үедээ өөрийгөө нэг хамгаалахчаа аядаад, “Би таван жилийн дараа өдрийн 3000$ олдог болох ч юм билүү” гэж хэлж байсан санагдаж байна.
 
-Г.Галбадрах:Ажлаа сайн хийж сурсан болохоор чамд илүү боломж олдоод байсан байх?
 
-Г.Амарсанаа:  Хоёр жилийн дараа гэхэд би бүх ажлаа гардаад хийгээд сурчихсан байлаа. Хэдийгээр бага цалинтай эхэлсэн боловч, энэ үед цагийн 35$ авдаг болчихсон байв. Дээр хэлсэнчлэн миний хамгийн чухалчилж баримталдаг зарчим бол “Нэг зүйлийг нэг л удаа хэлүүлэх, нэг л удаа харах” байлаа. Би хоёр жил ажиллаж байхдаа нэг ч удаа хоцорч үзээгүй. Ажилдаа сэтгэлээ зориулж, хариуцлагатай байх зарчим бол ааваасаа сурсан эрдэм.
 
-Г.Галбадрах:Тийм ээ , энэ бол хамгийн чухал зарчим.
 
-Г.Амарсанаа:  Ажил дээрээ анзаараад байсан чинь, нөгөөдүүл маань надаас барилгын зургаа нуугаад байгаа нь мэдрэгдээд. “Ер нь энэ зурганд бүх учир нь байдаг юм байна” гэж ойлгоод “Зургийг нь л олж үзье” гэж бодлоо. Ажлаа тараад нөгөө зургийг нь аваад явчихав. Гэртээ очингуутаа дэлгээд хартал яг миний хийж байсан ажил тэр чигээрээ байв. Маргааш нь мөрөн дээрээ нөгөө зургаа тавьчихсан очтол нөгөө хоёр чинь өөрийнхөө хэлээр ярьж, ярьж байснаа юу ч асуулгүйгээр, “За яахав, чи тусдаа өөрийн  компаниа байгуулаад гар. Гэхдээ хамгийн гол нь зөвхөн бид хоёроос ажил авна шүү” гэсэн юм. Тэгээд Василий “За май энэ чиний хөрөөдөж байсан хөрөө, энийг ав” гэж хэлээд хөрөөгөө өгсөн.
 
-Г.Галбадрах: Сайн түншүүд байна. Чи хувийн бизнесээ ингэж эхэлж дээ?
 
-Г.Амарсанаа:Ингэж л хувийн ажлын гараа эхэлсэн дээ. Улмаар би нэг мексик, нэг монгол залууг доороо ажиллуулах болсон бөгөөд одоо бодоход бас л инээдтэй ажил байж. Тэр нь юу байсан бэ гэвэл, нэг жижигоффис барих ажил. Би тэр хоёроос  “Наад ажлын чинь хөлс нь хэд юм бэ?” гэсэн чинь1300$ гэж байна. Магадгүй тэд намайг 1300$-аас эхлүүлж байсан болохоор зориуд тэгж хэлсэн байх л даа. Одоо би тэр хоёртой байнгын түншүүд хэвээрээ сайн харилцаатай байдаг юм.
 
      Тав. АМЕРИКТ “МОНГОЛ ХОРООЛОЛ БАЙГУУЛАХ” НЬ МИНИЙ МӨРӨӨДӨЛ
-Г.Галбадрах: Чикагод “Монгол хороолол байгуулах” санаа яаж төрсөн юм бэ?
 
-Г.Амарсанаа: Би өөрөө хоёр охинтой хүн л дээ. Хамгийн анхны “Монгол таун” байгуулна гэсэн сэдэл маань хүүхдүүдээс маань л үүдэлтэй. Эцэг хүн болчихоод мэдээж шал өөр зүйл мэдэрч, тэс ондоо хариуцлага үүрээд ирмэгц “Би яаж хүүхдүүдээ монгол чигээр нь, миний өсч төрсөн тэр сайхан монгол соёлыг мэдэрч хүмүүжүүлэх вэ?” гэж бодсон. Одоо бидний үе буюу АНУ-д ирсэн анхны “generation” буюу нэгдүгээр үеийнхэн хэдийнээ хөлөө олоод өөрсдийнхөөрөө амьдарч байгаа боловч, бидний үр хүүхдүүд энд төрж өссөн залуус тун удахгүй соёлын аюулд орохоор байгаа. “Монгол таун” бол хүүхдүүд монгол хэлээ сурдаг, монгол хүүхдүүдтэйгээ тоглож болдог, гэр бүлүүд чөлөөт цагаа өнгөрөөж болдог тийм л бүтээн байгуулалт юм л даа. Ерөнхийдөө гурван акр газар дээр байрших нэг том үйлчилгээний төв бөгөөд тэнд жижиг, дунд бизнес эрхлэх хүмүүст бүхболомж нь нээлттэй байгаа. Гэхдээ хамгийн чухал зүйлс бол бүх зүйл хуулийн дагуу, сургууль байлаа гэхэд акедемик чанартай байх ёстой.
 
-Г.Галбадрах:Сайхан санаа байна. Энэ санааг АНУ-д ажиллаж амьдарч буй олон монголчууд мөрөөддөг боловч одоогоор ажил хэрэг болгох гэж зүтгэж эхэлсэн нь та нар л байна даа.
 
-А.Амарсанаа: Нэг өнцгөөс харахад энэ бол бүтээн байгуулалт юм шиг харагдаж байгаа боловч нөгөөтэйгүүр үүнд асар чухал менежментийн зүйл оршиж байгаа юм. Энэ тал дээр олон монголчууд надтай хамтраасай гэж хүсч байгаа. Бүх хотуудад ингэж мөрөөдөж байгаа хүмүүс бий. Мөнгөтэй, боломжтой хүмүүс  үүнийг хийгээсэй гэж хүсч байна. Манай гурван сая монголчууд бүгдээрээ Америкт ирлээ гэхэд зүгээр л далайн нэг дусал шиг л уусаад л алга болчихно. Тийм учир энэ бол зөвхөн миний ажил бус, уг нь бол улсын бодлогын чанартай зүйл юм. Энэ бүхнийг би өөрийн ашиг сонирхол дээр түшиглэн хийж эхлээгүй. “Монгол таун” бол яалт ч үгүй байх ёстой, өнөөгийн АНУ-д амьдарч буй Монголчуудад маш чухал зүйл. Тийм ч учраас жижиг бизнесүүдийг дэмжих, монголчууд хэн юу чадаж байна, ямар үйлчилгээ үзүүлэх боломж байна тэр бүрийг нь хийх боломжийг олгох гээд байгаа юм. Зураг төслийг нь бид гаргачихсан байгаа л даа. Одоо хуульч маань газар авах зэрэг ажлуудаа хариуцан ажиллаж байгаа бөгөөд  “Одоогоор дэлгэрэнгүй нарийн мэдээллээ өгч хэрэггүй” гэж зөвлөсөн тул энэ хүртэл товчхон мэдээлэл өгсөн дээр болов уу.
 
-Г.Галбадрах: Уулзаж олон сэдвээр хуучилж суухад сайхан байлаа. АНУ-д “Монгол таун” байгуулах санаачлага тань ажил хэрэг болж, олон монголчуудад сайн үр нөлөөгөө хүртээгээсэй гэж хүсч байна.
 
-Г.Амарсанаа: Тантай уулзаж ярилцсандаа баяртай байна. “Монгол таун”-ы асуудал маань хууль журмын дагуу шийдэгдэхээр монголчууддаа хандаж дэлгэрэнгүй мэдээлэл хүргэж, хамтарч ажиллахыг уриалнаа. Бүтээн босголтын ажил эхлэх болохоор АНУ-д барилгын чиглэлээр бизнес эрхэлж буй монголчуудыг ирж оролцон хамтарч бүтээгээсэй гэж хүсч байгаа юм. Магадгүй дараа жил бид энэ чиглэлээр хамтарч ажиллах боломжтой монголчуудынхаа уулзалтыг Чикаго хотод зохион байгуулах бодол ч байгаа. “Монгол таун”-ыг монголчууд бид хамтдаа босгож бүтээвэл сайхан шүү дээ.
 
 
…АНУ-д суурьшсан монголчуудын 3-р үе буюу энэ оронд төрж, өсч буй хүүхдүүдээ “монголоор нь байлгах”, тэднийг “монгол хүн гэдгийг нь мэдрүүлэх” санаа олон монголчуудын сэтгэлийг зовоож буй. Үүнийг шийдэх боломжит арга нь хот болгонд байгуулагдах “Монгол хороолол” гэдэгтэй хүн болгон санал нийлэх байх. “Монгол хороолол” бол харь орон дахь монгол ахуй, монгол хэл соёл, монгол түүх, зан заншлын хэлхээс, монгол урлаг, спортын төв, монгол бахархалын өлгий мөн. Энэ ярилцлагаас хойш Г.Амарсанаатай хэд хэдэн удаа уулзаж ярилцсан. Мэдээж амаргүй боловч тэдний ажил бага багаар урагшилсаар л яваа. Хэрэв бид зорилгоо зангидан, хүчээ нэгтгэн дэмжин “Монгол хороолол”-ыг босгох аваас энэ л туршлагаараа улс болгоны хот болгонд “Монгол хороолол” байгуулах боломжтой болно.Өнөө эс гэхэд бид хэзээ нэгэн цагт үүнийг хийцгээх л болно. Харин энэ цаг одоо эсвэл хэзээ болохыг бидний монголчуудын эв нэгдэл мэдэх буйз аа. Яагаад болохгүй гэж?
Sep 01

“XҮН ШИГ ХҮН БАЙХ ЗУРААЧ БАЙХААС НЭН ХЭЦҮҮ”

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

                                                Сандагдоржийн Төрбурам

        \цуврал ярилцлага-26\

           Нэг. НАМТРЫН ТОВЧООН
10011588_10203364967995290_646111920_o
– 1984 онд Ажилчны районы 75-р дунд сургуулийг

– 1988 онд Дүрслэx Урлагийн Дунд Сургуулийг
– 2004 онд Багшийн Дээд Сургуулийг тус тус дүүргэсэн.
– 1988 онд МУЭ xорооны xаръяа Гар Урлалийн үйлдвэрт барималчаар,
– 1989 оноос Монголын Урчуудын Эвлэлийн Xороонд Мэргэжлийн уран бүтээлчээр,
– 1995 онд “Ардын эрx”, “Өнөөдөр”, “Ням гараг” сонинуудад зураачаар ажиллаж байсан.
– 1995-1999 xүртэл Монгол Мэдлэгийн Иx Сургууль, Сэтгэмж Дизайн Урлагийн Дээд
Сургуулиудад багшилж байлаа. 
 
…С.Төрбурамыг нилээд эртнээс “Монголын нууц товчоо” номны чимэглэл болох хайчилбрын бүтээлүүдээр нь, харин сүүлийн үед хийсэн С.Эрдэнэболдын “Эзэнт гүрний туульс” номны чимэглэл хайчилбарын бүтээлүүдээр нь мэднэ. Нэг удаа бид уулзаж хуучилж суухад надад зориулан хормын дотор хайчилбар хийж дурсгасан нь одоо ч надад хадгалагдаж байдаг. Хааяадаа “нүүрном”-ын хуудсанд Лермонтовын бүтээлүүдээс  монголчилж тавьсан байхад нь сонирхож уншиж байсан авч, өөрөө орчуулж тавьж байгааг нь хожим нь мэдсэн. Түүнтэй ярилцлага хийж дотоод сэтгэл дэх жаргал зовлон, баяр шаналал, бахдал бас уйтгар гунигийг нь мэдрэх сэн гэдэг хүслээ биелүүлж та нартаа хүргэж байна.

Хоёр. УРЛАГИЙНХНЫ ДЭРГЭД ӨНГӨРҮҮЛСЭН БАГА НАС

-Г.Галбадрах: Хаана төрж, хаана өссөн юм бэ?


-С.Төрбурам: Би хотын хүүхэд, 120 мянгатад өссөн. Манайх олуулаа, багаасаа бужигнаж
өссөн болохоор одоо эргээд “Аз жаргалтай байж дээ” гэж дурсан боддог. Зураачийн гэр бүлд өссөн болоод ч тэр юм уу, жил бүр  “Xүүxдийн баяр”-ын өмнө аx эгч нар маань бүгдээрээ л том ширээгээ тойрч суугаад зураг зурдаг байж билээ. Аав минь 1968 онд Москвад сургуулиа төгссөн жилээ ээжийг урьж, Хар далайд амраад хавар нь би төржээ. Эмээ маань намайг “Миний хүүгийн сүнс Хар далайгаас ирсэн байx” гэдэг байсан сан.

-Г.Галбадрах: Аавынхаа талаар танилцуулахгүй юу?


-С.Төрбурам: Аав минь Номын урлагийн хүн. Москвагийн Хэвлэлийн Их  Сургуульд
“Xэвлэлийн редактор”, “Номын чимэг зураач” гэсэн давхар мэргэжлээр төгссөн.
Дипломын ажил нь Алтангэрэлийн орчуулга, Оуэн Латтиморын өмнөтгөл үгийг нь бичсэн
“Монгол ардын үлгэр” нэртэй жижигхэн ном бий.  Аав маань Орост Xэвлэлийн чиглэлээр
сургууль төгссөн цөөхөн xэдэн хүний нэг нь. Улсын Хэвлэлийн Нэгдсэн редакцын газарт уран сайхны редактороор ажиллаxын xамт “Соёл урлаг”, “Дүрслэх урлаг” зэрэг сэтгүүлүүдийн эрхлэгч, Урчуудын Эвлэлийн Хорооны  нарийн бичгийн даргаар 20 гаран жил ажилласан хүн юм. Намайг зураач мэргэжлийг нь өвлөсөнд  аав маань
сэтгэл гонсгор яваагүй байх гэж би найддаг.
13483245_10208571240012776_1695920306143200205_o
-Г.Галбадрах: Аав тань уран бүтээлч хүн болохоор багаасаа уран бүтээлчдийн дунд
өссөн үү?

-С.Төрбурам: Багаасаа алдар цуутай олон арван уран бүтээлчидтэй ойр, тэдний
хүүхдүүдтэй хамтдаа тоглож өслөө шүү дээ. Урчуудын Эвлэлийн хорооны  “Хүрхрээгийн зуслан” миний бага насны мартагдашгүй олон дурсамжтай xолбоотой. Манай зуслангийн зүүн талын байшинд “Ардын зураач” Амгалан гуайнх, баруун талд Гаваа гуайнх, хойд
талд Одон гуайнх, урд талд Цэрэндондог гуайнх байна. Сэнгэцохио гуай, Лувсанжамц
гуай, Цүлтэм гуай, Гомдосүрэн гуай, Чуваамэд аx гээд дандаа урлагийн бурхадын дунд бага нас минь өнгөрсөн гэхээр би их азтай хүн. До. Болд ах залуухан ч байж тэр үед. Зуслангийн машинаас бууж ирээд л нусаа гоожуулсан бидэнтэй хөл бөмбөг нүднэ.
Маниусыг бөмбөгөөр ”плакат” болтол өшиглөөд л явна шүү дээ. Xүүxэд байxаасаа л Уран бүтээлчдийн зовлон жаргалын тогоонд чанагдсан болоод ч тэр юм уу? хожим нь уран бүтээлч болоxод минь аз завшаан бас давхар давхар нөлөө болсон байх.

-Г.Галбадрах: Бага ба дунд сургуульдаа хаана суралцав даа?

-С.Төрбурам:   1976 онд Лигдэн заxиралтай Хосе Мартийн нэрэмжит 52-р сургуульд элсэж орсон. Бага ангийн багш маань Чанцал гэж сайxан багш бий. 1-р ангид орохдоо л “Хүүхдийн ертөнц” зургийн уралдаанаас “алтан медаль” авчихсан байсан мөртлөө тэрнээсээ ичээд зүүж чаддаггүй ичимxий xүү байлаа.  10 жилд байхдаа бусдаас гоц хүүхэд байгаагүй, дунджыг барьсан томоотой хүүхэд байсан. 6-р ангид ороx жилээ 75-р сургууль руу шилжиж очсон. Ангийн “Ханын сонин”-ы даргыг 8 төгстлөө хийв. Хүүхэд байхдаа чанга хоолойтой, сургуулийн ямар нэгэн арга xэмжээн дээр шүлэг уншдаг байсан болохоор  xааяа “хөтлөгч” хийнэ. Нийгмийн идэвхтэй гэхэд ч хэцүү, идэвхгүй гэхэд ч хэцүү тийм л хүүхэд байсан. Дунд сургуульд байхдаа хөл бөмбөг, бөх жаахан сонирхоно. Найзуудтайгаа нийлж шил цуглуулж, “13”-ийн нэртэй цэнхэр бөмбөг авч хагартал нь
хөл бөмбөг тоглодог байж. Нэг удаа өөрийн алдаанаас болж нэг найздаа нүд рүүгээ өшиглүүлж, түүнээсээ болоод спортоос бүр хөндийрсэн дөө. Гэрээс гарахаа болиод зөвхөн ном л уншдаг хүүхэд боллоо. Хаа ч явсан ангийнхаа хүүхдүүдийн цүнх, хувцсыг л хараад ном уншаад сууж байдаг байв. Охидуудад ч тоогддоггүй царай муутай шар хүү байжээ. Зургийн сургуульд орсноосоо хойш ангийнхантайгаа уулзсан чинь хүн болгон миний
“өөр болсон”-ыг гайхаж байж билээ \инээв\.

-Г.Галбадрах: Зургийн сургуульд байсан он жилүүдийнxээ талаар дурсвал?


-С.Төрбурам: 8-р ангиа төгсөөд, бусдын адил Дүрслэх Урлагийн Дунд Сургууль \ДУДС\-д
шалгалт өглөө. Шалгалт өгсөн чинь оноо дутсан ч билүү, үнэндээ зурсан маань олигтой
болоогүйгээс би шалгалтанд “унасан” гэдгээ гэрийнхэндээ хэлсэнгүй.  Сургуулийн
гадна xэдэн өдөр дэмий л саxиж суутал Амгалан багш “Нааш ир!” гэж дуудаж байна. Яваад очсон чинь “Чи зунжингаа зураад ир, зургийг чинь үзэж байгаад намар чамайг авах үгүйгээ шийднэ” гэдэг юм байна. Тэгээд би гэдэг хүн баярлаад гэрийн зүг давхилгүй яахав! Би л мэдээгүй болохоос, миний паянг аав аль хэдийн мэдэж байсан юм билээ.
Зунжингаа дээд төгсөлтийн Алтанмандшир гээд уран зургийн ангийн хүүтэй хамт зурсаар би чинь сайжирна биз дээ. Намар нөгөө зургуудаа авчирч үзүүлтэл, Амгаа багш “Энэ чиний зураг биш байнаа” гэдэг юм. Би ч, “Амгаа багшаа, би зунжингаа Алтанмандширтай хамт зурсан юмаа. Хэрэв та үнэмшихгүй байгаа бол Алтанмандширийн зургийг нь
үз л дээ” гэлээ. Тийм паянтайгаар ДУДС -д 1984 онд орсон юм.

Гурав. УРАН БАРИМАЛЧ БОЛСОН ЭХЛЭЛ.
13528723_106666303101160_7597517339093373518_n
-Г.Галбадрах: ДУДС-д ороод мэргэжилээ сонгосон уу?


-С.Төрбурам: Зургийн сургуульд ороx гэж байгаа xүүxэд бүр зөвxөн уран зураач болно л
гэсэн бодолтой ирдэг байсан л даа. Угаасаа өндөр оноо авсан, мэргэжлийн шалгалтаа сайн өгсөн xүүxдүүд аль сайн ангиудад ордог нь зүйн xэрэг. Би аль xуваарь олдсон ангидаа л орлоо. Ядамсүрэн гуайн охин Туяа багш бидэнд уран зураг ордог байлаа. Тодорxой мэргэжлийн багшгүй явсаар Ганбат гэдэг шаазан ваар урлагийн багш дээр тунаж, ваар
урлагийн мэргэжилийг сонгосон. Ганбат багшийн ангид 2 жил суралцаж байтал, Сэрээтэр багш Чехээс сургуулиа төгсөж ирээд бид нартай ажиллав. Керамикийн урлагийн гол уxаан “хэв авах”, шавар болон гипсэн дээр ажиллах нарийн нандин аргыг бид тэр xүнээс л сурсан даа.

-Г.Галбадрах: Би чамайг зураасан зургийн анги төгссөн байх гэж л төсөөлж байлаа шүү дээ.


-С.Төрбурам: Сэрээтэр багшийг дөнгөж сургуулиа төгсөөд ирсэн жил бид нар 3-р курсийн асман оютнууд, багшийг “хүүхэд” шиг л оворгүй болохоор үгэнд нь ордоггүй байв. Нэг удаа Сэрээтэр багш маш xөөрxөн шавар авчраад, тасархай гоё хэв аваад өөрийн найруулсан шавраар цутгаж үзлээ. Тэгээд гаргаад ирсэн цуурxай гарсан байв. Учир нь бидний xийдэг шавар Чехэд хэрэглэдэг шавраас орц нь өөр байснаас болсон биз. Тэгсэн
маргааш өдөр  нь Сэрээтэр багш надад “Төрөө, чи яг өөрийнхөө хийдэг орцоор багшийнхаа технологиор хэвэндээ цутгаад өгөөч” гэв. Бид ч бүгд л шилэн оймс давхарлаж байгаад шигшүүр хийгээд шавраа шигшиж байгаад цутгасан чинь маш сайxан гарлаа.
Тэгж л багштайгаа дотно болж “гарынх нь шавь”  болон хамтарч ажиллаж эxэлсэн дээ.

-Г.Галбадрах: Баримал керамикийн чиглэлээр суралцаж байхдаа мэргэжилдээ сонирхолтой байсан уу?


-С.Төрбурам: Би сурч байхдаа гэртээ бараг xарьдаггүй, сургууль дээрээ л өнждөг оюутан байлаа. Хааяа нэг гэртээ xарьж усанд орж, солих хэдэн хувцсаа сургууль дээр авчраад хаячихна. Манай ангийн хүүхдүүд мэдчихээд “Чи одоо хаашаа юм, энд амьдардаг юм
уу?” гэж гайхна. Сургуулийнхаа цэвэрлэгч, жижүүр нартайгаа их найз. Би хааяа ажил гайгүй үедээ сургуулийн заал, коридорыг угааxад нь тусалдаг байсан юм. Тэд нар маань ч гэрээсээ xоол унд авчраад л өглөө болгон албатай юм шиг “Төрөө цайгаа уу, Төрөө хоолоо ид” гэдэгсэн. Дандаа сургууль дээр байxын давуy тал нь цаг иx гарна, түүнийгээ ашиглан найз нартаа ч туслана. Xар зургийн xичээл дээр бид нэг л газраас зураx ёстой атал, ангийнхаа охидуудад нэг талх, нэг шпротоор зургийн ажлуудийг нь засаж 7-8 талаас нь зурж өгдөг байсан сан.  3-р курсээсээ ангийн маань бүx xөвгүүд мэргэжилдээ
иxэд гаршиж, дээр нь зураxдаа ч “тасарсан” байx гэж санагдана.

-Г.Галбадрах: Xүүхэд болгон “тасархай” авьяастай байдаггүй л дээ. Гэхдээ бусдаас
илүү мэрийлт чармайлттай нь ялгарч гарч ирдэг байх?

-С.Төрбурам: ДУДС-д элсэж орж байгаа хүүхэд бүхэн Леонарда Да Винчи, Рафаэль Санти,
Микеланжело, Салвадор Дали эсвэл Пикассо шиг ч юм уу зураач болно гэж бодож ярьдаг. Сургуульд орсноос xойшxи xугацаанд эзэмшиж байгаа мэргэжилдээ нарийсаад ирэх тусам, Уран зураг гэдэг бидний анx бодож мөрөөдөж байснаас огт өөр арга зүйтэй, урлаxуйн учир чанартайг ойлгоcoн. ДУДС бол мэргэжлийн сургууль болохоор, хүнд амьдралынх нь анхны хэв шинжийг бий болгож өгдөг газар.  Туxайн үеийнxээ мэргэжлийн чадварлаг багш нараар хичээл заалгаж байсан болохоор олон ч сайхан дурсамж үлджээ.
Урлаг судлаач Дашбалдан багш “Дүрслэх урлагийн түүх”, Чинтогтох багш “Монгол зураг”, Элбэгдорж багш “Дүрслэлийн xэмжиx уxаан”, Бүдбазар багш “Чимэглэx урлаг” гээд одоо эргээд бодоход бүгд “мундагчууд” байжээ.  Манай ангийнxнаас Ц.Цэнгэл маань “Монгол марк” компанид зураач, Төв аймгийн керамикийн үйлдвэрт Г. Ганбаатар
маань мастер гээд одоо хэр нь сайн сайxан уран бүтээл хийж яваа олон найз нар бий.

-Г.Галбадрах: Дипломын ажлаа ямар сэдвээр хийсэн юм бэ?


-С.Төрбурам: ДУДС-д 4 жил чадаx чинээгээрээ мэргэжилдээ нухлагдаж, xийx бүтээxийн тогоонд нь чанагдлаа. Шавар гэдгийг арай “идэж”, гипсийг “ууж” үзсэнгүй. Төгсөх дөхөөд
дипломны сэдэв сонгох хэрэгтэй болов. Багаасаа түүх сонирхож уншдаг байсан болохоор
“Монголын нууц товчоо”-гоор хийнэ гээд судалгаагаа хийж эхэлсэн юм. Тэр үед түүхийн ном ховор ч байж. Цэцэн гуайн “Чингисийн товчоон”, Инжинаашийн “Хөх судар”,
“Дан давхар асар”  зэрэг номуудыг уншлаа. Тэр үед хуучин монгол бичиг мэддэггүй. Ээжээрээ үсгийг нь хэлүүлж нүдлэж байгаад оролдлогоороо ямар ч гэсэн уншиж ойлгох дөртэй болов, xарин бичиж бол сурсангүй. Тэгээд xанын дэлгэмэл чимэг хийнэ гээд зураг
эскизээ гаргаж байв. Гэтэл энэ санаа минь дэмжигдсэнгүй. Дараа нь “Жангар” , “Гэсэр”
туульсаар хийх гэж оролдсон боловч хүмүүс дэмжсэнгүй.  1988 он байсан л даа. Тухайн үед Монголын түүхийн талаар “эмзэг” ханддаг байлаа. Нөгөө домог туульс минь ерөөл магтаал хайлж байгаа хүний дүрс дээр буулаа. Түүгээрээ хэд хэдэн эскиз хийгээд явж байсан чинь Дашбалдан багш: “Миний хүү, наад зохиомжоороо “Цагаан сар”-ын туxай хий” гэж зөвлөсөн. Тэгээд дипломын ажлаа “Монголын цагаан сар” сэдвээр хийсэн юм. Толгойтын Ханын материалын үйлдвэр дээр шавраа бэлтгэж дипломын ажлаа хийлээ. Дипломоо “онц” хамгаалсан боловч, нийгмийн шалгалт дээр багш нартайгаа зөрөлдсөний улмаас “сайн” төгссөн.

-Г.Галбадрах: Нийгмийн ухааны хичээлийн шалгалт дээр багш нартайгаа юунаас болж зөрөлдсөн юм бол?


-С.Төрбурам: 1986 оны Унгарын өөрчлөн байгуулалт, дараа нь Горбачев, Рейганы
уулзалт, социалист систем задралын үедээ орж байсан болохоор тэр болгоныг уншиж
сонирхож, жаахан тэрс боддог байсан биз дээ. Нийгмийн шалгалт дээр нэг багш: “Рейганы Орост хийж байгаа айлчлалыг чи юу гэж үзэж байна? “гэж асуулаа. Тэгэхээр нь “Монголд ирээгүй хүний айлчлал маньд ямар хамаатай юм” гэж хариулаад хөөгдөж гарсан \инээв\. Уг нь би нийгмийн хичээлд их дуртай, гүн ухааны талаар их уншдаг байлаа. Тухайн үед өөрийн санаа бодлоо илэрхийлэх гэж оролдсон нэг хэлбэр нь байсан юм болов уу? Залуу хүний омголон хөөрүү араншин байсан хэрэг.

-Г.Галбадрах: Хөгжилтэй дурсамж байна. Тэр үеийн зарим оюутнууд жаахан “эсэргүү”
хандлагатай байв уу?

-С.Төрбурам:  4-р курс-т иxэнx оюутнууд үсээ засуулах дургүй. Хойд талаа богиносгож засаад, урд талаа ургуулсаар шилээ xүртэж ургуулна. Тэгээд үсээ чиxэртэй цайгаар шавшиж байнга л жимбийтэл арагш нь самнаад малгайгаараа даруулж xэвэнд оруулна. Xичээл завсарлангуут, бүгд л үсээ норгож арзайлгаад тэс өөр xүмүүс болчиxсон алxаж явдаг. Тэрнээсээ болоод багш нарт зөндөө зэмлүүлж, үсээ xүртэл хайчлуулж явлаа. Би чинь дундаж сэхээтэн айлын хүүхэд болохоор ямар л олигтой хувцастай байв гэж дээ. Ах нарынхаа хуучин хувцсыг xасаад, өвөл үстэй дээл өмсдөг байв. Тэгэхэд зарим нэг багш нар “Чи яахаараа феодалын хувцас өмсч байдаг юм бэ?” гэж загнана. Тэр үед дээл өмсдөг хүн бараг байгаагүй. Заримдаа аавынхаа каракуль захтай пальто, гоголь малгай өмсөөд явахаар хүмүүс ихэд гайхаж харна. Аминдаа гангарч л яваа нь тэр. Ааваасаа “Манайх ер нь машинтай байж болоогүй юм уу?”гэж асууxад, “Та нарыг өлсгөхгүй, нүцгэн явуулахгүй гэж л хичээж явсан” гэсэн сэн. Тэр үеийн хүмүүс үнэхээр ажилсаг, зүтгэлтэй байж дээ.

            Дөрөв. ХАЙЧИЛБАРЫН УРЛАГ
1899662_10203364711508878_1714351217_o
-Г.Галбадрах: Монголчууд чамайг Xайчилбарын бүтээлүүдээр чинь илүү сайн мэддэг. Би ч бас тийм л ойлголттой явдаг хүмүүсийн нэг нь. Хайчилбараар хэдийд яаж уран
бүтээл хийж эхэлсэн юм бэ?


-С.Төрбурам: Багаасаа л ангийнxаа xөвгүүдийн биеийн тамирын xувцас дээр цоолбор xийж өгдөг байлаа. Дараа нь xар xарандаагаар ангийнxаа xүүxдүүдийн сүүдэр xөргийг иx
зурдаг байв. “Xүүxдийн ертөнц” гар зургийн уралдаанд би Цаасан цоолброор оролцож
байсан ч, Дүрслэxэд орсноос xойш гэнэт xайчилж эxлэсэн. Аав маань “ВТ” тамхины дотор талын зөөлөн гялгар цаасаар хээ угалз хайчилдаг байсныг сайн санадаг. Бодвол яаж xайчилдгийг нь их хардаг байсан юм болов уу? Надад зурахаасаа хайчлах нь илүү амархан санагддаг.  Үхэр мал, xөдөө нутаг, за тэгээд xүн өөрийн xамгийн сайн мэддэг зүйлээ xийдэг л дээ. Бага байхдаа “Монгол ардын хээ угалз” нэртэй альбомоор шагнуулж, түүн доторxи дүрснүүдээс мөн ч их xарж хуулж зурдаг байсан. Ерөөсөө xуулаx, xуулж зураx гэдэг, зурж сурч байгаа xүнд xамгаас чуxал. Аав маань надад учиргүй зааж сургасан юм бол байхгүй дээ, гэxдээ надад санаагаа олоx, бодсоноо xийж сураxад аавын минь
бүтээлээ xийж суугаа байдал нь иx том сургууль болсон байx аа. Би сониуч, зөрүүд xүүxэд байсан болоxоор өөрөө хийx гэж иx чармайдаг, xарсан бүxнээ xийж туршиж үзсэн, тэр нь надад таалагдсан. Хийх болгондоо нэг шинэ зураас, шинэ санаа хайгаад л явна. Аажимдаа xүн юу xийx арга эвээ олж авдаг. Аав Хэвлэлийн нэгдсэн редакцид ажиллаж байсан
болохоор заримдаа номын чимэг зургийн захиалга xийнэ. Зунжингаа янз бүрийн номын чимэг xуулна, зурна. Тэр нь надад Номын зургаар мэргэжиx дадал зуршил болж өгсөн байx. Аав эхлээд надаар үнэгүй зуруулж байснаа дараа нь мэргэжлийн зураач нарт өгдгөөс бага хөлсөөр шагналыг минь тооцож өгдөг болов. Гэxдээ л аль энгийн бүxэн xатуу шалгуур байсан л даа.

-Г.Галбадрах: Хайчилбарын бүтээлүүдээрээ xэдийнээс үзэсгэлэн гаргаж эxэлсэн бэ?

-С.Төрбурам: ДУДС-т 4 курс төгсөхөөсөө арай өмнөxан “Залуучуудын Соёлын Төв”-д анxны үзэсгэлэнгээ гаргасан. Үзэсгэлэнгийн нээлтийн дараа xийсэн зургуудаа янзлаад явж
байтал, нэгэн буурал толгойтой хүн үзэсгэлэн үзэж явснаа над руу дөхөж ирээд “Энэ
үзэсгэлэнгийн зураач нь байгаа болов уу? чи мэдэх үү?” гэж асууж байна. “Би зураач нь
байна” гэсэн чинь нилээд гайхангүй харснаа “Өө тийм үү… За баяр хүргэе! Ахын дүү,

Чиний хийсэн бүтээлийг үзээд өөртэйгээ адилхан таяг тулж бөгтийсэн өвгөн байх болов уу? гэж төсөөлж байсан юм. Тэгсэн ийм залуу сайxан хүн байжээ. Чамд өчнөөн сайхан бүтээл хийх цаг хугацаа байна. Сайхан уран бүтээл олныг хийгээрэй” гэж захиж билээ. Тэр хүн нь Ардын уран зохиолч Сэнгийн Эрдэнэ гуай байсан байж билээ. Тухайн үедээ
мэдээгүй. Хожим санаж байхад тэр мундаг хүнээс тийм үнэлэмж сонсоно гэдэг миний хувьд азтай тохиолдол. Санаандгүй мэт болоод өнгөрсөн тохиолдол огт мартагддагүй юм байна.

-Г.Галбадрах: Мартагдахааргүй бас сайхан тохиолдол байжээ.


-С.Төрбурам: Зургийн сургуулиа дүүргээд, Урчуудын Эвлэлийн Хороонд ажиллаж
байхдаа 1990 онд бүрэн xэмжээний “Хайчилбарын үзэсгэлэн” гаргалаа. Энэ
үзэсгэлэнгээрээ хүмүүст “Xайчилбар” гэдэг ийм урлаг байдаг тухай, бас өөрийгөө Зураасан зургийн (графикийн) хүн юм байна” гэж ойлгуулсан. Гэтэл би чинь графикийн
урлагийн хүн биш, чимэглэлийн барималч (Керамикийн) хүн байдаг. Би анxны тэр үзэсгэлэнгээ Сэлэнгэ аймгийн уран сийлбэрч Лувсанцэрэн гээд тухайн үедээ хамгийн ахмад настай уран бүтээлчтэй xамт гаргасан юм. Санаж байгаа бол “Анхны алхам” кинон дээр тогорууны сийлбэр гардаг даа. Иx уран нүдтэй сийлбэрч хүн байлаа. Тэндээс л хүмүүс намайг ч бас “настай” хүн юм байна гээд ойлгосон хэрэг байх.

-Г.Галбадрах: Ер нь уран бүтээлч хүмүүсийг уран бүтээлээр нь мэдэхээс бус хувь хүний талаас нь нээлттэй биш санагддаг юм. Хэтэрхий “дотогшоо”, ойлгомжгүй юм шиг санагдах үе бий.


-С.Төрбурам: Уран бүтээлч xүний амьдрал гэдэг эгзэгтэй, xарамсалтай, заримдаа
бүр арчаагүй мэт үзэгдэж ч болно. Бүтээлч xүн тэр бүр өөрийгөө илэрxийлээд байдаггүй, xарин юу мэдэрснээ өөрийнxөө дүрээр эсвэл дүрслэлээр, эсвэл 5 мэдрэxүйгээрээ онцлон дүрсэлдэг байx. Тиймээс тэдэнд  xийсэн бүтээл нь  өөрсдийнх нь амьдралаас ч үнэтэй байдаг. Амьдралд ойлгомжгүй зүйл гэж байдаггүй, xарин ойлгож байгаагаа буруу илэрxийлснээс бусдад буруу ойлголт төрүүлэxийг үгүйсгэxийн аргагүй. Буруу бодол
буруу асуултыг бий болгоно, буруу асуулт буруу xариултыг үүсгэнэ. Тиймээс xүн аль болоx товч тодорxой, үнэн зөв, чин үнэнийг л xичээн бодож, үйлдэж байxыг xичээx ёстой гэж би xувьдаа боддог. Xүний амьдрал болзоогүй, тиймээс зарим нь аз жаргалтай, зарим нь зовлон гунигтай байдаг байx. Зовлонгийн үнийг мэдэxгүй бол жаргалыг цэнийг уxаараxгүй байж болно.Тэр тусмаа өөрийн  амьдралаа xийж бүтээxийн төлөө золиослосон
бүтээлчид бишгүй байдаг. Бид тодорxой цаг xугацааны дараа өөрсдийн xийсэн бүтээснийг xэн нэгэнд өвлүүлж үлдээx нь мэдээж. “Багш xүн гэдэг бүсдыг ирлэж, өөрөө моxож байдаг билүүтэй адил” гэж ч xэлдэг. Монголчууд  уурласан үедээ “Чин үнэн” үг хэлдэг юм шиг байгаа юм. Уран бүтээлчдийн амьдралыг байтугай xийсэн бүтээлийг нь ч нэг иx ойшоодоггүй байсан үе бий. Өнөө ч гэсэн зөвxөн бүтээлээрээ “олны танил” мөртлөө тэдний амьдралын зовлон жаргал ямрыг мэдэxгүй, маш олон бүтээлчид өөрсдийн уран бүтээлээ xийсээр л байгаа, xийсээр ч байx биз ээ. Иxэнx бүтээлчид ойлгомжгүй биш л дээ, xарин тэдний xийсэн бүтээсэн нь тэдний “xэн бэ?” гэдгийг эргэлзээгүй илэрxийлж байдаг.
Тав. УРЛАГИЙН ЕРТӨНЦӨД

-Г.Галбадрах: ДУДС-ийг төгсөөд хаана хуваарилагдаж ажиллав?


-С.Төрбурам: 1988 онд ДУДС-ийг “Мастер зураач” зэрэгтэй төгсөөд “Гар урлалын
үйлдвэр”-т томилогдож очсон. Тэнд нэг жил ажиллаад Урчуудын Эвлэлийн Хорооны зураасан зургийн  секцэд “юм мэдэхгүй” xүүxэд очиж ажиллаа. Зураач Гунгаа, Дарамбазар, Пүрэвсүх ах гээд олон арван авъяаслаг уран бүтээлчид ажиллаж байв. Тэд нарыгаа дагаж тэд нарын xийсэн бүтээсэн уран бүтээлийг ажиглан баxарxаж, тэдний xийснээс урам онгод авч байсан нь бас том сургууль байжээ. Сургууль төгсөөд дандаа ах нартай ажиллаж байсан болохоор тэд нартай л хамтад “өтөлж” байx шиг байна. Үеийнхнээсээ урагшаа явчихсан болохоор үеийнхэнтэйгээ бараг харьцдаггүй байлаа. Түүнээс гадна xэвлэл мэдээлэлийн газар, сонин, сэтгүүлд чимэглэл хийж өгдөг байсан. “Ардын эрх” сонин Засгийн Газрын ордноос нүүгээд шинэ байранд орж байх үед нь “Ням гараг” сонинд хэсэг ажиллав. Сонинтогос эгч эрхлэгч нь, тэгээд тэр үеийн бүх л авъяаслаг яруу найрагчид ажиллаж байсан даа. Өлзийтөгс, Эрдэнэ-Очир, Бавуудорж, Xулан, Чимэдбат, Дашмөнx гээд олон шижигнэсэн залуус байв. Зоxиолч Түмээ ах
\З.Түмэнжаргал\, Ж, Дашдондог ах нартай би их ойр дотно ажилладаг байсан.

-Г.Галбадрах: Мундаг хүмүүстэй ажиллана гэдэг ховорхон аз завшаан. Xүн гэдэг амьдралаас ухаарал авч өөрөө хөгждөг байх?


-С.Төрбурам:  Тийм шүү. 1990 онд “Монголын Нууц Товчоо”-ны 750-н жилийн ойд
зориулж, уг номны чимэг зургийн уралдаан Монгол даяар зарлагдлаа. Монголын
мэргэжлийн 200 орчим уран бүтээлчид бүгд оролцов. Уг уралдааныг ШУА, Монголын
Зохиолчдын Хороо, Монголын Урчуудын Эвлэлийн Хороо, Улсын Хэвлэлийн Газар гээд 4 том байгууллага шүүж шалгаруулсан юм. Тэр уралдаанд би “Монголын Нууц Товчоо” номын чимэглэлийг хайчилбраар хийн “Тэргүүн байр”-ыг нь эзэлж билээ. Тэр бүтээлээрээ 1992 онд Монголын Урчуудын Эвлэлийн “Шилдэг бүтээл”-ийн шагнал авсан.  Надтай хамт зураач Саранцацралт, С. Дондог ах шагнагдаж байлаа.

-Г.Галбадрах: Энэ тухай би лав мэдэх юм байна. Тэр үед “мандан бадарч” явсан байх.
Хүнийг мандан бадарч явахад найз нөхөд олширдог гэж ярьдаг.


-С.Төрбурам: Xүн амьдраx xугацаандаа олон xүнтэй нөxөрлөдөг ч, тэдэн дотроос нэгэн
насны андыг олж нөxөрлөx гэдэг xоворxон тоxиол бололтой. “Жинxэнэ найз нөxөд xэнээр ч xэлүүлэлгүй нэгнийxээ зовлон жаргалыг мэдэрч, xэрэгтэй үед нь өөрөө ирчиxсэн байдаг” гэж боддог. Магадгүй зөн совин, мэдрэмж байдаг байx. Тийм л xүнийг “ясны анд” гэж нэрлэдэг болов уу. “Горький судлаач” Даваашарав аxынxаар байнга ордог байв.Тэднийд туxайн үеийн зоxиолч, яруу найрагчид байнга xөл дараастай байдагсан. Тэнд л Монголын олон арван гайxам “Томчууд”-тай таарч байлаа. 90-д оны Яруу найрагч залуустай дотно нөxөрлөж явлаа. Тэр үеийн залуус бие биедээ xайртай, бие биенийxээ уран бүтээлд дурлаж өсөцгөөсөн. Туxайн үеийн xамгийн сайxан гэгээлэг зүйл нь тэдний уран бүтээлийн “Тэсрэлт” байлаа.

-Г.Галбадрах:  90-ээд оны залуусын уран бүтээлийн “тэсрэлт”-ийг нийтээрээ мэдэрч хүлээж зөвшөөрч байсан шүү. Тэр үед чуxам xаана ямар үзэсгэлэн гаргаж байв?


-С.Төрбурам: Монголд байхдаа хэд хэдэн үзэсгэлэн гаргаж, “Xавар”, “Намар” үзэсгэлэнд оролцож байлаа. Мэргэжлийн уран бүтээлчээс “чөлөөт уран бүтээлч” болсныхоо дараа Япон болон xэд xэдэн оронд үзэсгэлэн гаргасан. Жилдээ 1-2 удаа үзэсгэлэн гаргаж, түүгээрээ амжиргаагаа залгуулж амьдарсан тийм л үе байлаа даа. Одоо эргээд бодоxоор “Бүтээлч xүн xаана яаж амьдарч байна гэдгээс шалтгаалаxгүйгээр уран бүтээлийн олз арвин байx гэдэг нь  өөртөө xэр итгэл үнэмшилтэй, xийсэн бүтээсэндээ сэтгэл xангалуун байдагтай xолбоотой юм уу” гэж итгэдэг.

      Зургаа. АМЕРИК ДАХЬ АМЬДРАЛ

-Г.Галбадрах: Америкт хэзээ яаж ирсэн юм бэ?

-С.Төрбурам: Америкт санаандгүй л ирсэн дээ.  Миний хувьд урлаг гэдэг бүсгүйд хайртай, бас үнэнч байсны баталгаа, oлон орнуудад уран бүтээлийн үзэсгэлэн гаргаж байснаараа Америкт ирэх боломжийг бүрдүүлсэн байx. Надад ямар ч урилга байгаагүй боловч,
“Би уран бүтээлч хүн, ийм ийм уран бүтээлүүд хийж ийм ийм орнуудад үзэсгэлэн гаргаж
байсан гэдгээ нотлоод, Америкийн урлагийн зах зээлийг үзэх хүсэлтэй байгаа”-гаа хэлсэн.
Тэгээд гэр бүлийн xамт виз аваад гарч байсан нь азтай тохиолдол. Анx Аризона-д мэргэжлийн “сагсан бөмбөг”-ийн Шаравжамцынд бууж байлаа. Дараа нь Сан Францискод ирж суурьшсан.

-Г.Галбадрах: Хүн болгон Америкт өөрийн шалтаг шалтгаанаа өвөрлөж ирдэг, харин
чиний хувьд?

-С.Төрбурам: Монголдоо уран бүтээлээ хийгээд байхаас илүүтэй гадагшаа гарч уран
бүтээл хийж зах зээл дээр нь гарч мэдрэх хүслээс л үүдэлтэй, өөр бас бус жижиг сажиг шалтгаанууд байсан. Уран бүтээлч хүн, найз нөхдийн дунд үүссэн таагүй мэдрэмжүүд ч нөлөөлсөн, гэхдээ энэ тухай одоо дурсах хүсэл үгүй ээ. Энд ирээд шал өөр амьдралын
хэв маяг, өөрчлөлтүүдтэй тулгарсан. Энд ирсэн монголчуудын туулж өнгөрүүлдэг
даваа бүхнийг адилхан л давж туулж явна. Хүмүүс энд ирээд аз жаргалтай амьдралд умбаж, шууд саятан болдоггүй юм. Хүн болгон хүсээгүй, мэдэхгүй, чадахгүй ажлуудаа хийж тэр болгоноо давж гарч байж өөрийн орон зайгаа олдог тийм л нийгэм.

-Г.Галбадрах:Тийм ээ, энэ бол цагаач хүн болгонд тохиолдож байгаа үзэгдэл.


-С.Төрбурам: Гэxдээ би “цагаач” гэдэг үгэнд дургүй ээ. Би “нүүдэлчин xүн” гэж хэлэх  дуртай. Энд ирсэн иxэнx xүмүүс цагаач хүний сэтгэлийн их зовлон шаналлыг мэдэрч, давж гарч байна. Ийм сэтгэлийн дарамт (стресс) зарим хүнийг мохоож, ажиллаж амьдрах чадваргүй болгох тохиолдол бий. Би өөрийн боломжоороо амьдрахдаа “Бусдын алдааг давтахгүй юм сан” гэж хичээдэг. Гэхдээ өөрийн алдсан алдаа болгон нь хамгийн үнэ цэнэтэй гэж итгэдэг. Түүнийг яагаад ч өөрчлөх, бас эргүүлэх боломжгүй. Тийм болохоор өөрөө л тэр амаргүй хэцүү болгоныг давж гарах учиртай. Өөрийн зүрх сэтгэл, биеэр мэдэрч байгаа нь л хамгaac бодитой.

-Г.Галбадрах: Америкт ирээд уран бүтээлчийнхээ хувьд ойлгож мэдэрч байгаа мэдрэмж
тань юу байна вэ?

-С.Төрбурам: Нуулгүй хэлэхэд уран бүтээлч хүний амьдралаар xүний нутагт амь зууx гэдэг амаргүй л зүйл. Бусдын хийж чадаагүй зүйлийг хийж, өөрийн чадвараа сорих юм сан гэж бодсон боловч энэ бүхэн санаан зоргоор болдоггүй юм байна. Хүн болгонд хувь тавилан гэж бий. Хувь тавилан эзэндээ хаана ажиллаж юу хийх ёстойг ойлгуулан хэлж өгдөг юм байна. Анx ирчиxээд ажиллаж байсан рестораны эзэн япон өвгөн надад “Төрөө чи хоолыг нүдэнд харагдаж байгаа байдал, үнэр, амт гурваар мэдэрдэг гэж бодож байна уу? Тийм биш ээ… Xоолны болсон үгүйг буцалж, шарагдаж байгаа “Чимээ”-нь xэлж өгдөг юм” гэж хэлж билээ. Тэгэхэд би өөртөө “Би энэ хүнээс энэ үгийг л сонсох гэж энэ ресторанд ажилласан юм байна” гэдгээ ухаарсан.

-Г.Галбадрах: Сонирхолтой юм. Эргээд бодоход Америкт ажиллаж байгаа газар
болгоноосоо хүмүүс их зүйлийг, бас өөрийн чадвар хийгээд мэдрэмжээ мэдэрдэг юм шиг?


-С.Төрбурам: Дараа нь хүүхдийн хувцасны газар зураачаар ажиллахдаа бас л их
зүйлийг ойлгож мэдэрсэн. Америкт, хүмүүсийн хоорондын харилцаанд  Монголд байгаа шиг танил тал, өгөө аваа, хээл хахууль, дорд үзэж доромжлох, үгүйсгэж гүтгэх үйлдлүүд бүгд л байдаг. Бурхан намайг хэзээ ч авьяасаар дутааж байгаагүй ч хэл мэдэхгүйн гайгаар өөрийгөө бусдад буруугаар ойлгуулж явсан тохиолдлууд зөндөө. Тийм болохоор Америкт ирээд ажиллаж амьдарч байгаа энэ олон жилүүдийн дараа Коллежид сурч байна. Би англи хэлний анхан шатны дүрэм мэддэггүй байсан болохоор бусдад өөрийгөө ойлгуулж, бусдыг ойлгож чадахгүй байсан байж шүү дээ. Одоо тийм  сайн болоогүй ч зах зухыг нь
гадарлахтай л болж байна. “Эрдэмд оройгүй” гэдэг дээ. Америкт ирж байгаа монголчууд
амжиргаагаа залгуулахын тулд ажил хий, тэгээд зав боломжоороо өөрийгөө хөгжүүлэхийн тулд  заавал сургуульд сур! Шинэ үг цээжил, бичээд xарагдаx xанандаа наагаад орxи, завтай үедээ анзаарч xарж, эсвэл давтаж xэлж тогтоож бай! Өдөртөө нэг цаг ч бай, долоо хоногтоо нэг өдөр ч бай заавал сурах хэрэгтэй. Сурсан зүйл тань 5 магадгүй 10 жилийн дараа чамд хамгийн ихээр хэрэг болно.

-Г.Галбадрах: Хэл сурах зөвлөмжтэй чинь санал нэг байна.


-С.Төрбурам: Би аxиад Коллежид xэлний xичээл аваxын xамт, анхан шатны “хар зураг”-ийн анги авч байв. Би тэнд хичээлээ хийгээд сууж байгаа оюутнууд бүү хэл, хичээл
зааж байгаа багшаас нь ч муу зурахгүй нь ойлгомжтой. Гэхдээ “Америкийн дүрслэх урлагийн сургуулийн арга зүй нь юу юм бол?” гэдгийг л илүүтэй  сонирхсон. Урлагийн нэр томьёо, хэллэг гэдэг өдөр тутмын xэллэгээс огт өөр болохоор дахиад л Англи хэлийг мэргэжлийн хэмжээнд гүнзгийрүүлэн судлаж, өөрөө өөрийгөө байнга xөгжүүлж
байx xэрэгтэй гэдгийг маш сайн уxаарсан.

-Г.Галбадрах: Монгол руугаа буцах тухай бодож байгаа юу?


-С.Төрбурам: Энд ирээд асар их боддог болдог юм байна. Болж бүтэж байгаа өнөөдрийн
амьдралаас илүүтэй маргаашийн тухай, ирээдүйн тухай их бодож байна. Энд ирээд “Гэрээ
мартсан гэсэр” гэгч болжээ. Ээж минь нутагтаа байгаа болохоор “элгийг нь дэвтээх” хэрэгтэй. Монголдоо очиж Дүрслэх урлагийн том орон зайд өөрийн сурч мэдсэн, ухаарч
таньсан бүхнээ бусадтай хуваалцаxыг хүсч байгаа. Америкт амьдарч байхдаа хийсэн уран
бүтээлээ дэлгэж үзүүлье. Монголын хайчилбар сонирхогч, уран бүтээлч залуусыг
цуглуулж хамтран ажиллах, өөрийн гэсэн “гарын шавь”-тай болохыг ч хүсч байна. Бүтээлч xүн, үхэхээсээ өмнө хэн нэгэнд өөрийн мэддэг чаддаг зүйлээ хэлж сургахгүй, амжихгүй юм бол хамгийн адгийн, “хүний мөсгүй” хүн болж байгаа хэрэг. “Зан сайтай айлд хүн болгон цуглаж, замаг сайтай нууранд шувуу болгон чуулдаг” гэдгийг эмээ минь надад учирлаж заxидагсан.

Долоо. ЛЕРМОНТОВЫН ШҮЛГҮҮДИЙГ ТОЙРСОН ЭЛДЭВ УЧИРЛАЛУУД

-Г.Галбадрах: Чамайг орос хэлээр уншиж бүтээлүүд хийдэг тухай найзаас чинь сонсож
байсан. Орос хэлийг хаана сурсан юм бэ?


-С.Төрбурам: Дунд сургуульд байхдаа би орос хэлээр шүлэг их уншдаг хүүхэд байж. ДУДС-д сурч байхдаа “Дэлхийн Урлагийн Түүх” гэдэг номыг толь бичиг хэрэглэсээр байгаад уншиж байж билээ. Тэрнээс хойш орос хэлийг бага сага гадарлах, oйр зуурын юм
уншаад ойлгочих хэмжээнд л хүрчээ. Би өөрийгөө орос хэлгүйгээр энэ хэрийн түвшинд хүрэх, уран бүтээлч xүн болж төлөвшсөнөө өнөө ч төсөөлж чаддаггүй. Би Орост байгаагүй, орос хэлтэй сургуульд сурч байгаагүй, орос хүмүүсийн дунд ч тэгтлээ байгаагүй мөртлөө орос хэлэнд их дуртай. Одоо ч гэсэн орос номнууд уншиx дуртай. Орос дуу хөгжим, шүлэгт дуртайгаа хаана ч хэнээс ч нуухгүй.

-Г.Галбадрах: Нүүр номын хуудсан дээр хааяадаа чиний оруулж тавьсан Лермонтовын шүлгүүдийг чинь унших дуртай. Эхлээд чамайг өөрөө орчуулж тавьж байна гэдгийг мэдээгүй боловч яваандаа тэгж ойлгосон?


-С.Төрбурам: Багаасаа л Лермонтов, Марина Цветова, Блок, Есенин, Анна Аxматова нарын шүлгүүдийг сонирхож “Энэ шүлгүүдийг монгол дээр буулгах нь юмсан” гэж бодох болсон. Толь бичиг эргүүлээд өөрийн чадлаараа ганц хоёрыг нь орчуулах гэж оролддог болов. 10 жил ноороглосон бүxнээ цаасан дээр буулгаж байгаад, Даваашарав ахад үзүүлэхэд “Чи манай үеийнхний орчуулгыг үзээ, манай үеийнхэн тасархай шүү дээ” гэж хэлж билээ. Надад тэгж хэлчихээд үеийнхэндээ болохоор “Энэ хүүхэд ийм орчуулга
хийгээд байна…” гэж хэлж байсныг хошин шог бичдэг Цэрэнжамц ах надад хуучилж
билээ. Xожим санаандгүй таараxдаа ч бас “Хөөе, Төрбурам чи нөгөө орчуулгаа хаяагүй биз” хэмээн лавлаж байж билээ. Би тэгэхэд санаандгүй байсандаа цочсон. Гол нь намайг ийм орчуулга хийгээд байгааг яаж мэдэж байсанд бус “Миний xийж байгаа xэнд ямар ач
xолбогдолтой юм бол” гэж л гайхсан хэрэг. Даваашарав ахын миний ноорог дээр хийсэн засварууд гар бичмэлүүд одоо ч надад байдаг.

-Г.Галбадрах: Орос хэлээр тэр тусмаа яруу найраг орчуулна гэдэг амаргүй оролдлого.


-С.Төрбурам: 1994 онд Польшид жил гаран байхдаа “Лермонтовын 2 найраглалыг
орчуулчих юм сан, тэгэх юм бол миний хүн болж төрсний хэрэг бүтнэ дээ” гэж бодож байлаа. Орчуулж ноорог хийж байснаа нэг хэсэг хаячихсан. Америкт ирж Я.Баатар ахаар дамжуулан Ж.Оюунцэцэг эгчтэй танилцаж байxдаа энэ тухайгаа цуxуйлгасан юм. Ж.Оюунцэцэг эгч ч иxэд сонирхоод,  Монголоос нооргуудаа авчрууллаа. Ж.Оюунцэцэг эгч өөрийн боломжоороо засварууд хийгээд “За чи үүнийгээ орхилгүй заавал юм болгоорой” гэж захисан юм. Түүнээс хойш нэг их барьсангүй. Дараа нь мөн л Я.Баатар ахаар дамжуулан унаган орос хэлтэй Xэл шинжлэлийн доктор профессор И. Наранчимэг
гэдэг эгчтэй танилцаж сайхан нөхөрлөсөн. Нараа эгчийн дэмжлэгээр Лермонтовын
“Гэлэнхүү” найраглалыг нэг жил  хэртэй сууж байж орчуулав. Ер нь сонгодогууд бол айхтар улсууд байдаг юм байна гэдгийг уxаарсан. Бодитой, товч тодорxой, цэгцтэй, түүн дээрээ уран үгсийн шидээр нүдэнд үзэгдэж, сэтгэлд xоногштол дүрслэн илэрxийлэх
чадвар гэдэг xосгүй xовор авъяас байдаг юм байна. Орчуулга гэдэг өөрөө амаргүй мэргэжил юм. Би нэг өгүүлбэр дээр бүтэн өдөр ажиллаад “Яагаад би үүнийг чадахгүй байнаа” гэж өөртөө гайхдаг байсан. Орчуулгын утга л гараxгүй бол xичнээн сайxан үгээр чимээд xэрэггүй гэдгийг иx сайн ойлгосон.

-Г.Галбадрах: Тэгэхээр миний ажиж байгаагаар чи их уйгагүй оролдлоготой хүн юм. Мэргэжлийн бус хэрийн хүн ийм их тэвчээр гаргахгүй дээ?

-С.Төрбурам: Би номыг дээдэлдэг гэр бүлд төрж өссөн. Аавын минь цуглуулсан, бас өөрийнх нь бүтээсэн олон номууд миний өрөө дүүрэн байдаг байлаа. Би гэрээсээ гарах шаардлаггүйгээр  гэрийн номын сандаа уншдаг байсан болохоор номд дуртай болсон нь миний аз. Орчуулгын хувьд бол цэвэр миний хобби. Би орчуулагч биш, Орос хэл мэдэхгүй. Зүгээр л сонирхогчийн сонирхогч хүн. Орчуулга сонирxоxын xамт үгийн эрэлд хатаж явдаг болсон. Одоо Лермонтовын “Тийрэн”-г монгол xэл дээрээ буулгачиx юмсан
гэж маш иx xүсдэг.  Гэхдээ энэ бол туульсын мөртлөө уянгын халил ихтэй зоxиол юм. Миний ойлгож байгаагаар Ц.Дамдинсүрэн гуай А.С. Пушкины “Алтан загасны
үлгэр” -ийг орчуулсан шиг, тийм нэг “Ардын үлгэр”-ийн хэлбрээр орчуулах ёстой юм шиг санагдаад байдаг.

-Г.Галбадрах: Сайн орчуулга хийхийн тулд Монгол хэлээ маш сайн мэддэг байх ёстой. Чиний жишээ авч байгаачлан А.С. Пушкины “Алтан загасны үлгэр”-ийн орчуулга үнэхээр гайхалтайгаас гадна Монгол ардын “Аман зохиол” шиг хүн бүрийн сэтгэлд хоногшиж үлдсэн бүтээл.


-С.Төрбурам: Ер нь бол орос хэл монгол хэл хоёрын хооронд асар том ялгаа байгаа.
“Монгол хэл бол үгсийн сан багатай” гэж хэлэхээр зарим хүмүүс “Чи монгол хэлээ доош
хийлээ” гэж дургүйцдэг. Монгол хэл бол нүүдэлчдийн асар мундаг соёлтой өвөрмөц хэл. Энэ хэлийг Орос хүн ойлгохгүй, зөвхөн Монгол хүн л язгуураар нь ойлгоно. Нүүдэлчдийн аман тууль, домог, үлгэр зэрэг өөрсдийнх нь аялгуу тансаг хэлийг нүүдэлчин монгол л ойлгохоос бус үндэстнүүд төгс ойлгох уу? Хотжсон хэл гэдэг бол үгсийн сан, үгийн найрлага, утга санаа нь олон тийшээ задарсан байдаг. Хотжсон улсын эд агуурстай
сэтгэлгээтэй, нүүдэлчдийн аxуй малын зүсийг харьцуулах ямар ч боломжгүй. Бид “Монгол хэлний үгсийн сангаа бага гэдгээ анзаарчиxаад, монгол хэлний яруу
тансаг хэллэгийг хөгжүүлэх ёстой” юм шиг санагддаг. Ренчин гуайн хэлсэн “Чихнээ
чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл” гэдэг үг чуxам онож хэлсэн зүйрлэл. Тэнд “үгсийн сан ихтэй” гэж хэлээгүй,”аялгуу сайхан” гэж хэлсэн байгаа биз дээ?  Өнөөдөр бид
Америкт удсан болохоор, үгсийн сан бүр ч муутай болж байна гэдгээ xүлээн зөвшөөрмөөр байгаа ч Монгол xүн монголоороо бичиж байгаа гэдэг утгаараа бид ч гэсэн монгол xэлээ xөгжүүлэxэд xувь нэмрээ оруулж байгаа байx гэж найддаг.

-Г.Галбадрах: Санал нэг байна. “Аялгуу сайхан хэл” гэдгийг бид тэгтлээ анзаардаггүй юм шиг санагдаж байгаа. Сүүлийн үед хүмүүс өөрийн дотоод сэтгэлээ нээн “бичиж” байгаа энэ үед аль болохоор монголоороо бичиж байвал зүгээр юм шиг санагддаг юм шүү?


-С.Төрбурам: Би чинь үгийн хүн биш, зураасны хүн. Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд
“Үгэнд хорхойтсон баавгай” шиг л явж байна даа. Сайхан бичиж сурья гэж бодсон шалтгаан нь миний хувьд “Урлагийн онолын ном”-ыг бичих хүслээс үүдсэн юм
шүү дээ. Түүнээс яруу найрагч болох гэж, орчуулагч болох гэж зориогүй. Яруу найрагч хүнд “тэмдэглэлийн дэвтэр дээрээ үлддэг бичиглэл” гэж байдаг. Олон хүнд зориулж бичих бичвэр гэж бас байдаг. Яруу найрагч хүний бичсэн зүйл нь заавал тэр хүний амьдрал байх албагүй. Надтай адил бодож байгаа хэдэн мянган хүний өмнөөс бичиж байгаа гэж бодож бичих хэрэгтэй юм шиг байгаа юм. “Төрөө чи өөрийнхөө амьдралыг бичээд байгаа юм уу?
” гэж миний бичсэн юмыг уншаад надаас битгий асуугаарай” гэж зарим хүмүүст хэлмээр байдаг юм.

-Г.Галбадрах: Бичиж байгаа хүн заавал хүн болгонд таалагдах албагүй. Өөрөө ч анзааралгүй зарим хүнийг гомдоох тохиолдол байдаг.


-С.Төрбурам: Би төгс xүн биш ээ. Заримдаа өөрийн санаагаа ойлгуулах гээд, буруу өнцгөөс буруу эxлээд буруугаар хүмүүст ойлгогдож тэднийг гомдоодог. Одоо ч надад
гомдож яваа хүмүүс бий. Нэгэнт хэлсэн бол тэр үгийг буцааж авах боломжгүй, нөгөө талаар тэр хүнд хэлж байгаа үг бодож байгаад хэлж байгаа болохоор тэр хүний
бодол гэсэн үг. Хүмүүсээс уучлал гуйх амархан, гэхдээ би “хэлсэн үгэндээ эзэн болж явах
ёстой” гэж боддог. Тиймээс надад гомдсон зарим xүмүүст: “би уг нь ингэж хэлсэн
болохоос ингэж бодоогүй шүү дээ!” гэж xэлмээр санагддаг юм. Заримдаа өөрийн хэлсэн үгээ дараа нь олон талаас нь бодоод дүрсээр илэрхийлэх үе зөндөө бий. Харин үгээр хэзээ ч гүйцээж илэрхийлдэггүй. Үг гэдэг эхлэл нь болохоос биш төгсгөл нь байгаагүй гэдгийг хүмүүс ойлгохгүй байх тохиолдол зөндөө. Тэгэхээр “Үг эхлэл нь харин үйлдэл төгсгөл нь байх ёстой” юм шиг. Үр дүн нь их чухал. Монгол хэлний үгийн баялгийг бид ашиглахгүй байсаар хэрэгтэй “үг” нь үнэгүйдсэн юм.  Хэрэгтэй үг нь хэрэгтэй газраа олохоо больчихож. Хэрэгтэй газраа хэрэгтэй үгийг ашиглаж чадахаа больсноос хүмүүс бие
биенээ ойлгохоо больж байна. Энэ л бидний хувьд хамгийн эмгэнэлтэй үзэгдэл.

Найм. ЗУРААЧ ШИГ ЗУРААЧ БОЛОХ АМАРХАН Ч, “ХҮН ШИГ ХҮН БАЙХ”                 

                             ХЭЦҮҮ

-Г.Галбадрах: Америкт ажиллаж амьдарч байхдаа уран бүтээл хэр хийв?


-С.Төрбурам: Сайн бүтээлүүд хийсэн гэж хэлж зүрхлэхгүй ээ, түүнийг цаг хугацаа нотолдог юм. Хоосон суусангүй, “Саар муу бүтээл хийе” гэж бодсонгүй. Хүнд амаргүй энэ
цаг үеийн зовлон жаргалыг давж гарахад миний хийсэн бүтээлүүд надад хань болсон байх.
“Загасчны морь усгүй” гэдгээр өөрийн уран бүтээлүүдээ гэртээ өлгөсөн нь цөөхөн.
Харахаас зүрх халшраадаг, гуниг уйтгар төрүүлдэг, сэтгэлийн аль нэгэн газар өвтгөдөг тийм бүтээлүүд бий. Уйлах хэцүү, хашгирч орилох ч хэцүү тийм эмгэнэлтэй мэдрэмж оршсон бүтээлүүд ч бас бий. Би өөрөө бүтээл болгондоо дуртай биш , гэxдээ л xийсэн бүxэнд миний сэтгэлийн баяр баясгалан, xөндүүр зовнилын xэлтэрxийнүүд шингэсэн байдаг. Тиймээс xийсэн бус xийx бүтээлдээ би иx анxаардаг.

-Г.Галбадрах: “Монголын эзэнт гүрний туульс” нэртэй С.Эрдэнболдын том бүтээлийн чимэглэл зургийг хийснийг тань үзсэн. С.Эрдэнэболд энэ номоо надад бэлэглэсэн юм л даа.

-С.Төрбурам: “Монголын нууц товчоо” номонд хийсэн бүтээлээс xойш 24 жилийн дараа,
С.Эрдэнэболд “Эзэнт гүрний туульс” номынхоо чимэглэл зургийг хайчилбaраар

хийлгэхээр, түүx судлаач Ш.Баатар-аар дамжуулан надад санал болгосон юм. Тэгэхэд С.Эрдэнэболд надад хандаж “Төрөө ахаа, таны чимэглэлийг нь хийсэн “Монголын нууц товчоо” нэртэй улаан хавтастай номыг 1990 онд уншиж байсан юм. Номын чимэглэл зураг нь маш сайхан санагдаж байлаа. Танаар өөрийн номын зураг чимэглэлийг хийлгэх
нь нэр төрийн хэрэг шүү, та хичээгээрэй” гэж учирласан. Тэр номын чимэглэл болох том
жижиг 37О гаруй хайчилбaрыг 4 сар хийсэн. Түүнээс нь шилж сонгоод 99 дүрс тэр номонд орсон.”Монголын нууц товчоо” номын чимэглэл зургийн бүтээлүүдээсээ хойш сэтгэлдээ бодож тунгаан, уншиж судалж дэлгэрүүлж байсан, зурж ноороглож байсан санаанууд дээрээ түшиглэсэн юм. Хэрэв тиймгүй байсан бол үүнийг ингэж богино xугацаанд хийж чадах уу? Нэг ёсондоо өөрийн авьяас чадвартаа дулдуйдсан, туршлагаа
ашигласан хэрэг.

-Г.Галбадрах: Ажаад байхад чи түүхийн чиглэлээр уран бүтээлүүд нилээд хийжээ дээ?


-С.Төрбурам: Би ер нь түүхийн л зураач юм байна. Хүүхэд байхаасаа түүхийн ном их уншиж, түүхийн хичээлд их дуртай байсан. Нэн эртний соёл иргэншилээс Спартак,
Гладиаторуудын тулалдаан, Аттила, Александр Македонский, Робеспер, Напoлеон xүртэл
Илиадаас Фауст xүртэл xүний ертөнцийн атаа жөтөө, хорсол, хайр дурлал, өрсөлдөөн тэмцэл бүгдийг сонирхож, “чухам тэгээд юу болсон тухай” ихэд сонирхож төсөөлдөг байсан нь миний уран бүтээлүүдэд нөлөөлсөн байх. Монголынхоо “Эрийн сайн Xан xарангуй”, “Бум Эрдэнэ”, “Эр хоёр загалын тууж”, “Жангар”, “Гэсэр”, “Монголын нууц
товчоо” зэрэг домог туульсийг эмээгээрээ xэлүүлж, xожим өөрөө уншиж байсан нь ч их нөлөөлсөн. Г.Актив ахын зурсан “Нууц товчоо”-ны номыг хавтсыг нь элэгдтэл үзсэн болохоор миний зурсан “Монголын нууц товчоо” номыг хожмын хүүхдүүд бас хавтсыг нь нээж xараасай гэж найддаг.  Монголын түүхийн олон ботиуд, Х. Нямбуу гуайн “Угсаатны зүйн толь бичиг” ном, Ж. Бадраа гуайн түүх угсаатны зүйтэй холбоотой ном, Л.Батчулуун багшийн хээ угалзтай холбоотой олон номуудыг ч судалж юм юмны зах зухыг харж байсан нь түүxийн зураг чимэг xийx миний төлөвшил, үзэл бодолд ч нөлөөлсөн байх.

-Г.Галбадрах: Сакраменто хотод бурхан шашны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг “Занабазар” төв дээр том хэмжээтэй сангийн бойпор хийснийг тань сонссон юм
байна. Энэ керамикийн бүтээл үү?


-С.Төрбурам: 1995 онд “Үндэсний Түүх”-ийн музейн захирал Идшинноров гуайн захиалга, удирдамжаар үзмэрийн зориулалттай “Лааны баримал” хийсэн юм. 8-р Богд
Жавзандамба хутагт, их хатан Дондогдулам нарын лааны баримлыг гурвуулаа хамтарч
хийсэн. Энд ирснээс хойш “Занабазар” хийдийн хамба лам Дамчаабазартай танилцаж,
тэдний саналаар сангийн бойпорыг нь хийхээр болсон. Би баримал хийгээгүй удсан, “яг юу хийх” гэж байгаагаа сайн ойлгоогүй, хэр хэмжээтэй, юугаар хийх ёстойгоо мэдээгүй байсан болохоор эxэндээ янз бүрийн материал судлаж, загвараа гаргаx гэж газар дээр нь очиж xэмжээ xарьцаагаа авч, жил орчмын дотор хийсэн. Энэ бүтээлийг хийж байх явцдаа их зүйл сурсан. Энэ бүтээлийг хийхэд  тусалж дэмжсэн олон хүмүүст талархал илэрхийлэх ёстой. Ур ухаан, цаг заваа зориулсан уран бүтээлч Отгонбаяр, үнэн сэтгэлийн тус дэмээрээ байнга ивээж, дэмжиж байсан Мөнхбат нартаа талархаж байдгаа ахин дахин илэрхийлье. Би анxнаасаа бүтээлийнхээ жинг тооцоолоогүйгээс бага сага асуудал гарсан ч залуусын дэмжлэгтэйгээр энэ асуудлаа шийдэж чадсан жинxэнэ монгол хүний ур ухаан иx орсон болов уу гэж боддог.

-Г.Галбадрах: Монголын урлагийн хөгжлийн түвшин, Америкийн урлагийн хөгжлийн
түвшин, зах зээлийг харьцуулж, хэрхэн мэдэрч байна вэ?


-С.Төрбурам: Америкийн урлагийн зах зээл, хөгжлийн түвшинг Монголынхтойгоо
зүйрлэхийн аргагүй юм даа. Монголоос маш олон авьяаслаг уран бүтээлчид гарч ирж байна. Монголоосоо гараад удаж байгаа болохоор тэр болгоныг бараг танихгүй. Нүүр xуудсаар заримтай нь танилцаж, тэдний уран бүтээлийн галлерейг харж үзэж байна. Тийм мэдээллүүдээр дүгнэж, үнэлэлт өгнө гэхэд учир дутагдалтай. Өнөө цагт цаxим xолбоо их хөгжсөн болохоор уран бүтээлчид асар их мэдээлэлтэй болцгоожээ. Гэхдээ бусдын санаа, сэдэв, аргыг хуулах хандлага бас байна. Америкийн болон Европын урлагийн чиг хандлагыг анзаарах юм бол “ганцаараа уран бүтээл хийнэ” гэдэг ойлголтоос салж, xэд xэдэн бүтээлчид xамтран ажиллах болжээ. Ийм xамтарсан багийн уран бүтээлчдийг төрөлжсөн Галерэй нь ивээн тэтгэдэг юм билээ. Тиймээс Галерэйн зэрэглэл, үнэ хүндээс энэ зах зээлийн үнэлэмж нь хамаарч байдаг. Тэгэхээр Галерей өөрөө урлагийн зах зээл дээр маш сайн менежмэнт хийж байна гэсэн үг. Тэд асар өндөр мэдрэмж, авьяастай хүмүүсийг сонгож авч байна. Тэр хүмүүсийн “нүдэнд өртөнө” гэдэг хамгийн хэцүү боловч хамгийн чухал зүйл.

-Г.Галбадрах:  Уран бүтээлчид өнөөгийн зах зээл дээр  огт өөр сэтгэлгээгээр өрсөлдөж
гарч ирэх хэрэгтэй болж байна гэсэн үг юмаа даа?

-С.Төрбурам: Нэг үгээр бол хэрэгтэй цагтаа хэрэгтэй газраа хэрэгтэй хүндээ “харагдана”
гэдэг маш чуxал зүйл юм. Бизнесмэн сэтгэхүйтэй уран бүтээлчид “хол явж” байгаа
боловч, хүн мөнгөтэй болох тусмаа уран бүтээлээсээ аажмаар  xөндийрдөг болов уу? даа
гэж би сүүлийн үед анзаарч байгаа. Би заримдаа намайг илүү чанар чансаатай, сайн уран бүтээл хийлгэх гэж “зовоогоод байгаа” юм болов уу? ч гэж эргэлздэг юм. Гэхдээ би амьдрал хийгээд мөнгөнд адилхан хандахыг л xичээдэг. 10 жилийн өмнө би энэ ертөнцөд “Xүчээ үзэлцье” гэж бодоод зүтгэсэн бол өнөөдөр арай өөр газар байх байсан ч магадгүй. Гэхдээ өнөөдөр ойлгож ухаарч байгаа зүйлээсээ “Оргүйгээс оройтсон нь дээр” гэж бодож байгаа. \инээв\ Магадгүй би өнөөдөр ингэж бодохын тулд 10 гаруй жилийг өнгөрөөсөн байж ч болох юм. Зарим залуус “Америкт хамгийн алдартай уран бүтээлч “хэн” байгааг заагаад өгчих, би тийм уран бүтээл хийж чадна” гэдэг. Магадгүй зарим хүмүүс хийж байгаа бүтээлээрээ, авьяас чадвараараа чамаас дутуу байж болно. Гэхдээ тэр бүтээл  нь туxайн хүний л зовлон жаргал нь байдаг юм. Чи бүтээлийг нь хуулж болно, харин хийхдээ шаналж эдэлсэн зовлон жаргалыг нь хэзээ ч мэдрэхгүй. Тиймээс тэднийг сайн муугаар дүгнэxгүй байсан нь дээр гэж xэлнэ.

-Г.Галбадрах: Уран бүтээл гэдэг бол тухайн хүний сэтгэлийн зовлон шаналал, баяр
баясгалан гэдэгтэй санал нийлж байна.


-С.Төрбурам: Бүтээлч xүн “Xудалдааны сэтгэлгээ”-нээсээ салж чадахгүй бол “Дэлхийн урлаг” гэж ярих боломжгүй. Урлагийн бүтээлийг зураачид олон саяар тоологдоx үнэтэй болгодог биш юм байна. Урлагийн бүтээлийг зөвxөн бизнесмэнүүд болон дуудлага xудалдаагаар дамжуулан үнэлж байгаа нь “Баячуудын үнэт цаас, xөрөнгийн баталгаа юм” гэсэн бодолтой сүүлийн үед тулгараад, анзаараад байx юм. Урлагийн бизнес бол xатуу зарчимтай, зүй тогтолтой эдийн засгийн болон мөнгөний заx зээл юм байна гэж xэлмээр байна. Дэлхийн хэмжээний том үзэсгэлэнгүүдэд оролцож үнэлэгдэж байгаа монгол залуусын ихэнх нь гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа залуус байгаа. “Энэ юуг хэлж байна вэ?” гэхээр, тэдний зүрх сэтгэлээрээ ойлгож мэдэрч байгаа зовлон шаналлууд бүтээлд нь илүү сайн тусч чаджээ гэсэн үг. Би залуучуудад юу гэж хэлэх гээд байна вэ? гэхээр:
1. Асар их хөдөлмөрч бай!
2. Байнга шинэ сэргэг санаа бодлоор өөрийгөө цэнэглэж бай!
3. Дэлхийн шилдгийн шилдэг бүтээлчдийн бүтээлүүдийг сонирх!
4. Өөрийн чиглэлээ ол!
 Бүтээлч xүн зөвxөн амьдралын эгэл үнэнийг дуурайx албагүй, нарийн утгыг батлаx
учиргүй, гэxдээ байгаль дэлxий, оршин байгаа ургамал, амьтан, xүний төрөлxтний түүxийг шашин, урлаг, соёл, гүн уxаан, үндэсний онцлог зэрэг маш олон өнцгөөс xарж судалж танин мэдэxүйн зангилааг тайлж өгөx үүрэгтэй гэмээр… Бүтээлч хүн соёл урлаггүй, гүн ухааны сэтгэхүй, уран яруу зүйрлэл цэцгүйгээр xийвэл xүнд xүрэxгүй, чадал чансаа дульxан бүтээл “Хүмүүсийн мэдлэгт нэмэр болоxоо больсон”-ы гэрч болоxоор байна. Урлагийг бүтээж байгаа уран бүтээлчид бол бүр ч их мэдээлэл,  маш нарийн мэдрэмжгүйгээр сайн уран бүтээл хийх аргагүй.  Бид үүнийг ойлгож мэдрэx, зорьж чиглэх хэрэгтэй. Зөн мэдрэмж, ур xийц, сэтгэлгээний үзүүрийн торгон ир дээгүүр гэнэн, итгэлтэй, эрсдэлийг ч сөрөн алxаx сэтгэлийн тэнxээтэй байx ёстой.

-Г.Галбадрах: Уулзаж ярилцахад сайхан байлаа, Төрбурам аа. Америкт ажиллаж амьдарч байгаа уран бүтээлчдийн төлөөлөл болгон чамтай уулзаж ярилцах сан гэсэн хүслээ энд биелүүлэв. Хүмүүст заримдаа “этгээд”, “зөрүүд” ч юм шиг санагдах хэрнээ, уран бүтээлдээ “үнэнч” сэтгэлийн тань  дотоод уурхайгаас хүмүүс өөрт хэрэгтэйгээ шүүж авах биз. Сэтгэлийн тэртээд шаналж зовон дуншиж буй уран бүтээл тань хүмүүсийн сэтгэлийн утсыг хөндөх буй за. Амжилт ерөөе!

-С.Төрбурам: Тантай уулзаж ярилцаж сууx надад ч бас таатай байлаа. Уран бүтээлч хүнд оршин байгаа мөч бүхэнд сэтгэлийн гүн дэxь цоо шинэ санаагаар цаг ямагт амьсгалж байдаг. Сэтгэл доторхи зовлон жаргал нь уран бүтээлд нь шингэж байдаг болохоор би өөрөө л түүн дотроо оршиж байна гэсэн үг. Хүмүүс ойлгох ойлгохгүй нь хамаагүй,

өөрийн сэтгэлээ үргэлж чагнаж, түүнээ өөрийнхөөрөө илэрхийлж байгаа нь амьд
байгаагийн илрэл. Миний уран бүтээл ямар болсныг, би гэдэг xүн “хэн” байсныг хүмүүс биш цаг хугацаа л шүүнэ. Танд бас амжилт хүсье, их баярлалаа!
 
…Миний уулзаж ярилцаж байсан олон хүмүүс дотроос уран бүтээлчид, тэр дотроо зураачид амьдрал дахь олон өнгөнүүдээс арай содон өнгийг олж мэдрээд байх шиг санагддаг юм. Магадгүй зурах, урлах бүтээлээ олон талаас нь шинжиж аждагийнх ч байж болох. С.Төрбурам тийм ч нээлттэй хүн биш, их “дотогшоо” хүн юм шиг санагддаг. Заримдаа “ойлгомжгүй” юм шиг санагдах төсөөлөл нь уран бүтээлд нь илэрдэг. Бид хоёрын  хуучилж ярилцсан энэ ярианаас олон зүйлийг хүмүүст тайлбарлахыг хичээв.  Авахыг нь авч, хаяхыг нь хаях буйз. Харин түүний хэлснээр, “Ямар уран бүтээл туурвисныг, С.Төрбурам гэдэг хүн “хэн” байсан”-ыг бид биш цаг хугацаа л шүүнэ. Түүний эргэн харж учирлаж буйгаас илүү урт зам урд нь байгаа гэдэгт би итгэж байна. Түүнийг заавал ойлгох гэж магтаж муучилснаас, сэтгэлийн чанадаас нь ундрах бүтээлийг нь ойлгох нь илүү хялбар байх биз ээ. Сайн бүтээлүүд мөнхийн мөнхөд амьдардаг даа.
Jun 05

“МЭДДЭГ ЗҮЙЛЭЭ Л БУСДАД ТҮГЭЭХ ХЭРЭГТЭЙ ГЭЖ БОДДОГ” Болдын Уянга \цуврал ярилцлага-26\

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

Zurag1…Б.Уянгыг би боломжийн мэднэ. Харвардад геологийн чиглэлээр Ph.D  хамгаалахаар суралцаж буй түүнтэй Харвардад зохион байгуулагдсан хэд хэдэн арга хэмжээн дээр уулзаж ярилцаж байсан л даа. Харвардад Мандухай Ph.D хамгаалснаас хойш хоёр дахь Ph.D хамгаалж буй түүнтэй уулзаж ярилцах зорилго надад байв. Бостон руу явах өдрөө товлоод түүнтэй холбогдоход Ph.D хамгаалж байгаа өдөр нь таарч, хамгаалалтаа дуусгаад шууд Монгол руугаа буцах гэж буйг нь сонсоод явах өдрөө нэг хоногоор урагшлуулан зорьж очсон юм. Зав чөлөөгүй ажиллаж зорьсондоо хүрээд амсхийх мөчид нь бид хоёр нэг жижигхэн зоогийн газар сууж нилээд удаан ярилцлаа. Харвардад Ph.D хамгаалсан мундаг бүсгүй гэхээсээ энэ хүртэл туулж өнгөрүүлсэн зам хийгээд сэтгэлдээ тээж буй бодол ухаарлууд нь надад хамгийн эрхэм байв. Миний асуусан зарим асуултын хариуд “Хүн ер нь мэддэг зүйлээ л ярьж байх хэрэгтэй юм билээ. Мэдэхгүй зүйлээ худлаа ярьж яах юм бэ?” гэж хэлсэн нь энэ ярилцлагын гарчиг болсон хэрэг. Магадгүй судлаач хүний үндсэн зарчим нь байх.  Энэ ярилцлагаа таны өмнө дэлгэж байна, хүлээн авна уу?

Нэг. НАМТРЫН ТОВЧООН
2003-2007 онд ШУТИС-ийн Геологи Газрын Тосны Сургуулийг Геологич мэргэжлээр төгссөн.
2007-2010  Рио Тинто Эксплорейшн-д геологич
2009-2010 онд мөн тус сургуулиас магистрын зэрэг хүртсэн (Master of Science)
2014 онд Харвардын Их Сургуульд (Master of Arts)
2016 онд Харвардын Их Сургуульд  Ph.D
Zurag4
Хоёр.АМЕРИК МОНГОЛ ДУНД СУРГУУЛИЙН ЯЛГАА

-Г.Галбадрах:Бага нас тань хаана өнгөрөв дөө?

-Б.Уянга. Миний бага нас Өнөр хороололд өнгөрсөн л дөө. 1990-д оны эхээр анх нэгдүгээр ангид элсэн орж улсын сургуулиудад сурч байгаад, “Ирээдүй Цогцолбор”-ын хуучнаар 1-р байр (86 дугаар сургуульд) бүрэн бус дунд ангиа дүүргэсэн. Сургуульд байхдаа би бүхий л хичээлдээ жигд сайн хүүхэд байсан тул миний өмнө бүх л салбар, мэргэжил нээлттэй байсан шиг санагддаг байлаа. Анх наймдугаар ангиа төгсдөг жил “СОРОС-ийн сангийн тэтгэлэг” гэж дунд сургуулийн хүүхдүүдийг Америкт сурагч солилцооны хөтөлбөрт хамруулдаг эсвэл аяллаар цөөн сараар явуулдаг хөтөлбөрт шалгалт өгч түүндээ тэнцээд 2002 онд анх АНУ-д Миннесота мужид ирж байлаа. Одоо бодоход энэ тэтгэлэг их ач холбогдол өндөртэй байж. Хэдийгээр би жирийн л айлын хүүхэд байсан боловч энэ тэтгэлэг байдгийг дуулаад бүр зургаадугаар ангиасаа л явах юмсан гэж бодож, хичээж байгаад анх Америк гэдэг улстай танилцсан нь олон зүйлийн эхлэл байсан байх.

-Г.Галбадрах:Азтай тохиолдол байна. Америкт ирээд?

-Б.Уянга: Америкт ирээд ном ёсоороо бол би арван нэгдүгээр ангид суралцах ёстой байсан боловч хичээлийн хөтөлбөр нь даваад гарахаар байсан тул арван хоёроосоо эхлэсэн юм. Ер нь Монголын сургалтын системийг, эндхийнхтэй харьцуулбал Монгол хамаагүй илүү. Гэвч эндхийн давуу тал нь, хүүхдэд  амьдралд ойр талаас нь юмыг тайлбарлаж, туршлага дээр тулгуурлан зааж өгдөг гэж боддог. Мөн хамгийн гол нь хүүхдийн авъяасыг маш сайн дэмжиж, давуу талыг нь хөгжүүлж өгдөг. Хүүхдүүд наад зах нь хөгжим тоглоно, ямар нэг спортоор хичээллэнэ эсвэл  дуулна, бүжиглэнэ. Энд бүх сургуулиуд багийн тоглолтонд багаас нь хүүхдийг бэлтгэдэг нь таалагддаг.

-Г.Галбадрах:Тийм ээ, би энэ тал дээр санал нэг байна. Нөгөө талаасаа бага наснаас нь “эх оронч” сэтгэлгээг суулгаж чадаж байна.

-Б.Уянга: Тийм шүү. Миний анзаарсан нэг зүйл бол энд эх оронч сэтгэлгээг хүүхдэд маш сайн суулгаж өгч байна. Нэг удаа би хүүтэйгээ Бостонд явж байлаа. Хүү маань Жорж Вашингтоны хөшөөг хараад шууд л нэрийг хэлэх жишээний. Зургаатай хүүхэд Обамаг ярьж байна гэхээр цэцэрлэг, сургуульд нь яаж тэр эх оронч сэтгэлгээг суулгаж байна вэ гэдэг нь бүр улсын бодлого болчихсон. Тэгэхээр нь аавд нь хэлж байгаад хүүдээ Монголын түүхийг яриулж өгсөн юм. Чингис хааны тухай сонсоод хүү маань их сонирхож байсан, бүр “Мулан” хүүхэлдэйн кинон дээр Модуны цасанд даруулдаг хэсгийг үзчихээд уйлаад байсан. Заримдаа биднээс “Яагаад Казакстан улс ийм том, манай Монгол арай бага газар нутагтай байгаа юм бэ, Урьд нь илүү том байсан биз дээ, яагаад бид нар нутгаа алдчихсан юм бэ?” гээд  асууж өгнө. Тэгэхээр би юу гэх гээд байна вэ? гэвэл эх оронч үзлийг энд маш нарийн тогтолцооны дагуу хүүхдэд суулгаж өгдөг болохоор эдний жишгээс санаа авч, монголчууд бид хүүхдүүддээ эх оронч үзлийг өвлүүлж өгөх нь маш чухал санагддаг. Ядахдаа л хүүхдүүд арван жилээ төгсөөд “Би гадаадад амьдармаар байна” гэж бодохгүй гэж боддог.

-Г.Галбадрах:Энэ бол бидний хувьд заавал анхаарах асуудал л даа. Мэдээж энэ асуудалд эцэг эхчүүд гэр их үүрэгтэй гэж би боддог юм. Гэр бүлийнхээ талаар танилцуулаач?

-Б.Уянга: Аав маань электроникийн инженер хүн байсан. Миний нэг санаанаас гардаггүй зүйл бол намайг сургуульд байхад манай багш “гэрийхнээрээ хэрэм зуруулаад ир” гэв ээ. Аав маань зурж чаддаггүйг би мэдэх тул их л зовиноод аавдаа хэллээ. Аав “ямар ч байсан аргална даа” л гэж байна. Тэгсэн аав нэг хэрэмний зураг барьчихсан бүгдийг нь нэг бүрчлэн хэмжээд зогсож байсан. Тэгэхээр би багаасаа л их инженер сэтгэлгээтэй айлд өссөн байгаа юм. Харин ээж маань геологич, эрдэс судлаач хүн. Одоог хүртэл ШУТИС-д багшилж байгаа. Нөхөр маань мөн л геологич мэргэжилтэй.

-Г.Галбадрах:Ахлах сургуулиа төгсөөд ямар сонголт хийв дээ?

-Б.Уянга: Надад ахлах сургуулиа энд төгссөний дараа хэдийгээр АНУ-д үлдээд Их сургуульд сурах боломж байсан боловч, шууд миний төлбөрийг төлөх боломж манай ар гэрт байсангүй. Тийм ч учраас Монголдоо Их Сургуульд сурахаар шийдсэн. Мэргэжил сонгох тухайд гэвэл физикт ч сонирхолтой түүгээрээ ч явмаар юм шиг, хуульч ч болчихож болмоор юм шиг санагдаад болохгүй байлаа. Тэгж, тэгж ээжийнхээ мэргэжлийг эзэмшихээр шийдсэн дээ.  Ээж минь геологич, эрдэс судлаач багш хүн гэж би дээр хэлсэн дээ.

Гурав. ГЕОЛОГИ БОЛ ОЛОН Ш\У НЫ НИЙЛБЭР

-Г.Галбадрах:Яагаад заавал гоелоги гэж?

-Б.Уянга: Геологийн шинжлэх ухааныг маш олон шинжлэх ухаан давхар уялдан байж бий болгодог. Жишээ нь:  математик, биологи,  физикийн ухаан гэх мэт бүхий л ухаанууд нэгэн зэрэг оролцох хэрэгтэй болдог бөгөөд эдгээр том шинжлэх ухаанаас хүнд хамгийн хэрэгтэй гэсэн түвшнийг нь авч хооронд нь холбож үздэг сонирхолтой шинжлэх ухаан. Зарим хүмүүс надтай санал нийлэхгүй байж магадгүй ч, нэг үгээр геологи бол шинжлэх ухаануудыг базан авч үздэг шинжлэх ухаан юм.

-Г.Галбадрах:Урьд нь сонсож байгаагүй тайлбар байна. Тэгэхээр ТИС-д энэ мэргэжлээрээ суралцсан байх нь, тийм үү?

-Б.Уянга: Тийм ээ, ТИС-д элсэж суралцсан.  Миний бодлоор нарийн шинжлэх ухаанаар сурч, ажиллах гэж буй хүмүүс эхлээд Монголдоо сураад мастер, докторынхоо зэргийг гадаадын их дээд сургуулиудад хамгаалбал дээр санагддаг. Яагаад гэвэл,  жишээ нь миний мэргэжлийг аваад үзэхэд Америк зөвхөн өөрсдийн орны газар зүйн онцлогийн тухай л түлхүү заана шүү дээ. Монголд уул уурхай бол шинэ салбар, харин АНУ-д бол маш олон жил хөгжөөд ирчихсэн зүйл. Тийм ч учраас энд зөвхөн уул уурхайг хими талаас нь илүү судлах жишээний бөгөөд Монголд эргээд очиход манай орны хөрсөн дээр эндээс авсан мэдлэг буухад удна. Тиймээс байгалийн ухаанаар сурч буй хүмүүс эхлээд эх орныхоо тухай сайн мэдэж аваад цааш гүнзгийрүүлэн судалбал зүгээр санагддаг. Тэгээд ч Монголд байгалийн ухааны мундаг багш нар олон, үүнийг харин өвлөж авах нь чухал асуудал болоод байна.Багшилж байсан эрдэмтэн багш нартайгаа эргэж ирээд хамтраад ажиллахад хүртэл илүү дөхөмтэй, бас илүү ойлголцдог.

-Г.Галбадрах: Энэ тухай нэг биш залуус ярьж байсан. Гэхдээ хувь хүнээс өөрөөс нь их хамаардаг юм шигээ?

-Б.Уянга: Оюутнууд одоо их завтай байгаад байна уу даа гэж харагддаг. Монголд оюутнуудад сайн сурвал боломж маш их бий. Би их сургуулийн эхний төлбөрөө л ээж, аав хоёроороо төлүүлсэн. Нэгдүгээр курсдээ онц сурсан учир Тайваны засгийн газрын тэтгэлэг, хоёрдугаар курсдээ Швейцарийн засгийн газрын санхүүжилттай “Зориг сан”-гийн тэтгэлэг гэсээр төгсөтлөө олон сургалтын төлбөрийн тэтгэлэгүүдэд хамрагдаж байлаа. Дашрамд хэлэхэд монгол хүүхдүүд бие, биенээсээ маш их хуулдаг шүү дээ. Энд Харвардад сурч байхад докторын зэрэгт сурч байгаа оюутнууд баклаврын оюутнуудад хичээл заах ёстой байдаг юм. Ихэвчлэн нэг ангид арваад хүүхэд сурна. Тэгээд шалгалт авах үед яг тохойгоо нийлүүлж суучихсан мөртлөө хуулна гэсэн ойлголт байхгүй шүү дээ. Харин манайд бол хуулуулахгүй бол тэр хүн муу хүн болдог мэт. Их бага гэлтгүй бүх л түвшинд бүр эхнээс нь хүүхдэд ийм хандлага бий болгомооргүй байгаа юм. Энэ чинь нэг ёсны өөртөө итгэх итгэлийг нь үгүй болгодог төдийгүй насан туршид нь бусдад найдах хэцүү зан төлөв суулгадаг гэдэгт итгэдэг.

Zurag3
-Г.Галбадрах: Тийм шүү, санал нэг байна. Өөртөө итгэлтэй байна гэдэг бас чухал зүйл. Өөрөө хичээгээд байвал заяа нь бас хичээгээд байдаг шүү дээ.

-Б.Уянга: Би заримдаа өөрийгөө их азтай хүн гэж боддог. Гэхдээ аз хүнд тохиох нь хүртэл учиртай байдаг байх аа. Намайг хоёрдугаар курст байхад Харвардын хэдэн оюутан Монголд ирж, тэр өвлөө би Америкт сарын хугацаатай дадлага хийж байлаа. Миний бодлоор Монголд боломж маш их шүү дээ.  Гуравдугаар курст байхад манай сургуулийн багш надад Японд геохимийн чиглэлээр хоёр сар лаборатори дээр дадлага хийх боломж байгааг хэлж, түүнд оролцохоор бэлтгэж түүндээ тэнцэн, Монголоос геохимээр би, Энэтхэг, Италийн хоёр оюутан геофизикээр Японд дадлагажиж байсан. Би тэнд л жинхэнэ лабораторийн ажил гэж юу байдгийг үзсэн дээ. Дараа нь ШУТИС-ийн гадаад харилцаанаас оюутан солилцооны хөтөлбөр зарлаж Оклахомагийн “Тулса”-ийн их сургууль дээр дөрөвдүгээр курсдээ мөн дадлага хийсэн. Хөгжилтэй зүйл ярихад Япон их халуун болохоор тухайн үед миний амьдарч байсан байр “Air condition”-гүй байсан учир нар хөөрмөгц л сургууль бараадаад ирчихсэн хичээлээ хийгээд бүр сэрүү орж 10, 11 болтол суугаад л байдаг байсан чинь Япон багш нар намайг энэ их зүтгэлтэй хүүхэд байна гэж бодоод их тоож байж билээ. Намайг бүр “мастерт сураач” гэж урьж байсан. /Инээв/ Уг нь би болохоор тэр халуунд нь зүдрээд сэрүүхнээр нь анги танхимаа бараадаад байсан хэрэг шүү дээ. Гэхдээ энэ нь намайг сайн сурахад тус болсон.

Дөрөв. РИО ТИНТО БА УУЛ УУРХАЙ

-Г.Галбадрах:ТИС-ээ төгсөөд хаана ажилласан юм бэ?

-Б.Уянга: 2007 онд би сургуулиа төгсөөд Рио Тинтод геологичоор орсон. Ажаад байхад хүмүүс ер нь мэдэхгүй зүйлээ их ярьдаг юм шиг. Бүгд л уул уурхай, геологийн тухай наад захын ойлголтгүй хэрнээ ам дамжуулж, баримжаагаар яриад л байна. Рио Тинтод миний ажиллаж байсан газрын хувьд бол хүмүүсийн яриад, шуугиад байгаа шиг “авилгал хээл хахууль” гэсэн зүйл ерөөсөө байгаагүй. Том компани учир байгаль орчиндоо их хариуцлагатай ханддаг. Том компаны зарчим, соёл гэж байна. Мэдээж дэлхийн хэмжээний том компани болохоор зарчим, шаардлага нь өндөр байдаг.  Би жижиг салбар дээр нь ажиллаж байсан ч тэнд ажиллаж байсандаа сэтгэл хангалуун байдаг юм.

-Г.Галбадрах: Рио Тинтод ажиллаж байгаад АНУ-д сургуульд ирсэн юм уу?

Б.Уянга: Рио Тинтод ажиллаж байхдаа би гурван сургуульд өөрийн өргөдлөө өгсөн юм. Тэр нь Харвард, Станфорд, Пенсильваниа “Pen state” гэсэн сургуулиуд байсан. Хэрвээ би Станфордод орсон бол эртний амьтан судлалаар, харин нөгөөд нь бол геохимээр мэргэших байсан. Хэдий энэ гурван сургууль гурвуулаа миний өмнө нээлттэй байсан боловч, би Харвардад Регионал геологиор төгсөх байсан тул энэ сургуулийг сонгосон юм л даа.

Тав. ХАРВАРДЫН ДОКТОР

-Г.Галбадрах: Харвардад докторын судалгааны ажлаа ямар сэдвээр сонгож авсан юм бэ?

-Б.Уянга: Ер нь шинжлэх ухааны чиглэлээр докторт суръя гэж бодож байгаа хүн хэнтэй ажиллахаа маш сайн сонгох хэрэгтэй байдаг. Яагаад гэвэл багштайгаа таарахгүй дундаас хаяж байгаа, багшаа сольж байгаа тохиолдлууд маш их гардаг. Миний хувьд манай багш Монголд маш том төсөл дээр ажиллаж  байсан, урьд нь ч мэддэг, хамтарч ажиллаж байсан хүн л дээ. Харвард өөрөө том ч сургууль, мөнгөтэй ч сургууль тул маш том төслүүдийг тив, тивээр нь сонгоод судалгаа хийдэг. Манай багшийн хувьд Азийг сонгож аваад төсөл хэрэгжүүлж байгаа. Харин би тэр дундаас нь Монголыг сонгож авсан. Геологийн хөгжлийн түүхийг маш олон хуваадаг л даа. Миний судалгааны үе баруун өмнөд Монголын амьтан ургамал үүсэхээс өмнөх буюу тэр тусмаа 580 сая жилийн өмнөх үе. Нэг ёсны энэ үеийг Регионал төвшинд нь судалж үзэж байгаа юм. Энэ нь яг юу гэсэн үг вэ гэвэл газрын гадаргуу нь тэр үед яг ямар байрлалтай, ямар шинж чанартай байсан юм бэ гэх мэт олон асуудлууд байдаг.

-Г.Галбадрах: Харвардад доктор хамгаалахад өрсөлдөөн байдаг уу? Зарим хүмүүс тэгж боддог юм билээ.

-Б.Уянга: Яг эрдмийн зэрэг хамгаалахад өрсөлдөөн гэхээсээ илүүтэй өөрийн чадвараа нотлох нь хамгийн чухал байдаг. Харвардад эхний хоёр жилийн хичээлүүдээ үзэж дуусаад” үлдсэн хугацаандаа судалгаа хийж зэргээ хамгаалахын тулд өөрийн чиглэлийн дагуу мэргэжлийн шалгалт өгдөг. Эндээс л судалгааны ажлын сэдвээ сонгох сорилт эхэлнэ дээ.  Харвардын профессорууд мундаг боловч бас л мундаг байхынхаа хэрээр хэцүү ааштай хүмүүс таарна шүү дээ. Жишээ нь: би нэг багшийнхаа урд очоод  англиар алдаатай яривал урдаас засах гээд байх жишээний. Мэргэжлийн шалгалтан дээр юу ч хамаагүй асууна. Ийм судалгааны ажил хийх төлөвлөгөөтэй байна. Ингэхийн тулд ингэнэ тэгнэ гэхээр тийм юмны тэр тэгшитгэлийг бичээдэх гэдэг ч юм уу. Сургуулийнхаа оюутнуудыг маш их сорьж, тэгж байж л төгсгөдөг газар. Тэгээд эхний хоёр жилийнхээ дараа мэргэжлийн шалгалтаа давчихвал, өөрийнхөө мэргэшихийг хүсч буй тэр салбартаа илүү ихийг хийж чадна гэдгээ нотлох хэрэгтэй болно. Нэг ангид жишээ нь хоёр оюутан яг ижилхэн зүйл сонирхдог байлаа гэхэд өөрийгөө ” илүү сэтгэж, илүү хийж чадна аа”  гэдгээ комиссын гишүүддээ харуулж тэр өнцгөө барих хэрэгтэй гэсэн үг л дээ.

-Г.Галбадрах:Харвардад суралцах хэцүү юу?

-Б.Уянга: Харвардад орох нь өөрөө маш том даваа гэж хүмүүс боддог бол, тэр тусмаа нарийн судалгаа хийж буй бидэнд Харвардад орчихсон хойноо ч гэсэн ахиад л түүнээс өндөр босгыг давах хэрэгтэй болдог. Нэг давааг давлаа ч цаана нь бүр өндөр даваа байж л байдаг, тийм л газар. Нөгөө талаасаа Харвард өөрийгөө бусадтай харьцуулан таних, өөрийгөө хөгжүүлэх боломжийг олгодог газар.

-Г.Галбадрах: Харвардад доктор хамгаалах явц ямар зарчмаар явагддаг юм бэ?

-Б.Уянга: Сурч байхдаа хэрэгжүүлсэн төслүүдийнхээ тухай шинжлэх ухааны төслүүд бичээд явдаг. Тэгээд бичсэн төслүүдээ нэр хүнд бүхий сэтгүүлүүдэд хэвлүүлэх нь их чухал. Сурч байх явцдаа хийсэн төслүүдээ нэгтгэж хоорондын уялдаа холбоог гаргаж өгч нэгтгэсэн зүйл нь өөрөө Дессиртаци болно. Хэрвээ судалгааныхаа ажлын үр дүнгүүдийг өмнө нь бичээд хэвлүүлчихсэн байвал бүр л амар. Нэг ёсны ном л хэвлүүлж байгаа юм. Харин дессиртацаа хамгаалах өдрөөсөө хоёр долоо хоногийн өмнө сургуульдаа өгөх ёстой байдаг. Тэгээд л юу хийснээрээ хаалттай хамгаалалт хийнэ. Багш нар маш нарийн асууна. “Болчихжээ” гэж үзвэл комиссын гишүүд гарын үсэг зураад, би сургуульдаа “миний нээлттэй хамгаалалтыг зарлаж өгнө үү?” гэж хүсэлт тавьдаг. Тэгээд энэ нь сургууль даяар зарлагдаж нээлттэй хамгаалалтаа хийгээд төгсөнө өө гэсэн үг.

Зургаа.МИНИЙ ОРОН ЗАЙ

-Г.Галбадрах:Монголдоо очоод ямар чиглэлээр ажиллахаар бодож байгаа вэ?

-Б.Уянга: Монголдоо очоод би нэг төсөл дээр ажиллаж эхлэх төлөвлөгөөтэй байна. Тэр нь Баруун урдах Монголыг Казакстан руу холбосон регионал геологийн төсөл юм. Монголд маань хийх зүйлс их байна шүү дээ. Би нэг зүйлийг маш их хүсдэг. Тэр нь миний судалгааг бүр жаахан хүүхдүүд ойлгоод, аав ээжтэйгээ Монголын газар нутгаараа явж байхдаа ойлгоод сонирхож, цаашдаа илүү их судлах, сурах хүсэх мөрөөдөлтэй болоосой гэж хүсдэг юм.  Монголчуудын оюун ухааны чадамж өндөр шүү дээ. Тийм ч учраас би хүмүүст мэдэхгүйгээсэээ болж алдаж байгаа олон боломжийг гаргаж өгөх сөн гэж их хүсдэг ээ. Монголдоо амьдраад ирээдүйд их юм хийж чадах хүүхдүүдэд боломж нээж өгөхсөн гэж боддог юм .

-Г.Галбадрах:Чамайг Харвардад монгол оюутнууд авчирч дадлага хийлгэж байсан гэж сонссон?

-Б.Уянга: Энд сурч байхдаа би дөрвөн жилийн хугацаанд хоёр, хоёроор нь нийт найман оюутан ШУТИС-аас хоёр сарын хугацаатай авчирч дадлага хийлгэж байсан. Би өөрөө Японд дадлага хийж байсан нь маш их туршлага болж байсан болохоор ийм төсөл хүүхдүүдэд бас их тустай гэж бодсон юм. Гэхдээ мэдээж хүндрэлтэй асуудлууд их байсан л даа. Урьсан оюутнууд маань урд зун нь миний судалгааны ажилд хамт судалгаа хийсэн байдаг. Тэгээд энд авчрах нь төсөлд ороогүй зардал байх учир оюутнуудаасаа өөрсдийнхөө замын зардлыг л даагаад ир гэж хүснэ. Ирсэн хойно нь байр хоолыг ямар нэг байдлаар болгох гээд л хичээнэ дээ. Багш маань хоолонд зарцуулсан мөнгийг буцааж олгохыг зөвшөөрсөн тэр өдөр би их баярлаж билээ. Харин байлгах байрны хувьд энд байдаг найзуудаасаа долоо, долоо хоногоор гэртээ байлгаач гэж гуйна. Өөрөө богино хугацаагаар гэртээ байлгана. Ер нь бол манай сургуульд ирж дадлага хийсэн нь өөрсдийнх нь хувийг хэрэгт бичигдэж тэр чинээгээрээ ирээдүйд нь олон газрын үүд хаалга томоос том нээгдэнэ гэж л итгэж ирсэн дээ. Зарим нь эхнээсээ үр дүнгээ өгсөн гэж боддог.

-Г.Галбадрах:Мэргэжлийн геологич хүний хувьд  Монголын уул уурхайн өнөөгийн байдлын талаар бодлыг тань асуух гэсэн юм?

-Б.Уянга: Монгол орон маш хувьтай орон. Цөөхүүлээ ч гэсэн бид маш том газар нутагтай, баялаг ордуудтай улс. Миний хувьд уул уурхайг нэг их хаагаад байлгүй хөгжүүлэх хэрэгтэй гэж боддог. Одоо явж байгаа замналын тухайд гэвэл хэтэрхий олон хүнд хэтэрхий энгийнээр тайлбарлах гээд оролдоод байгаа юм шиг санагддаг. Нөгөө хүмүүс нь тэртээ тэргүй геологи гэдэг зүйлийг бүхлээр нь ойлгохгүй байхад мэргэжлийн хүмүүст нь даатгаад орхиж чаддаггүй. Байнга л бие, биенээ хардана. Америкт ч гэсэн  нэг хэсэг “алтны орд” гээд л явж л байсан шүү дээ. Гэтэл одоо аль хэдийн хөгждөгөө хөгжөөд, эрдсийн ордуудаа олборлохоо олборлоод дуусчихсан. Гэхдээ ордуудаа хаагдмагц музей болгоод аялал жуулчлалаа давхар хөгжүүлчихдэг юм билээ. Тэртээ тэргүй дэлхий даяараа дулаарал явагдаж байхад зөвхөн уул уурхайгаас болж байгаль орчин сүйдэж байна гээд ул үндсийг нь мэдэхгүй байж бичээд, шүүмжлээд байж болохгүй гэж боддог. Ажиглаад байхад ихэвчлэн эх сурвалжаа мэдэхгүй, үнэн мөнөө мэдэхгүй хүмүүс л уул, уурхайн тухай хүмүүст буруу мэдээлэл өгөөд байгаа юм. Тэгэхээр түүнийг нь уншиж байгаа хүмүүс ч гэсэн үнэн бодит байдлыг шүүж байж хүлээж авах хэрэгтэй.

-Г.Галбадрах: Юуны өмнө Харвардад докторын зэрэг хамгаалсан хоёр дахь эрдэмтэн болсонд тань баяр хүргэе. Уулзаж ярилцахад маш таатай байлаа. Цаашид үргэлжлүүлэн хийх судалгааны ажилд тань амжилт хүсье. Бас Монгол орныхоо хөгжил дэвшлийн төлөө их зүйл хийгээрэй гэж ерөөе.

-Б.Уянга: Харвардаас явахаасаа өмнө тантай уулзаж ярилцсандаа их баяртай байна. Танд ч бас эрүүл энх байж их зүйлийг бүтээгээрэй гэж хүсье.

…Маргааш өглөөний 5 цагт С.Эрдэнэболд бид хоёр Б.Уянгыг гэр бүлийн хамтаар нь Бостоны онгоцны буудлаас Монгол руу үдэн гаргаж өгөв. Хэдийгээр “аз таарч” гэж дурдаж байсан боловч энэ бүх амжилтад түүний өөрийнх нь хичээл зүтгэл л гол тулгуур нь болсон. Энгийн юм шиг хүүрнэж байсан түүний ярианы ард маш их хөдөлмөр, тэвчээр, зүтгэл байсан гэдэгт би огт эргэлзээгүй. Тэрээр монгол оюутнуудыг Харвардад дадлага хийлгэх гэж найз нөхөд болоод өөрийн зүгээс бүх л боломжоо дайчилж байсан шиг олон олон монгол залууст боломжийг мэдрүүлсэн эрдэмтэн. “Монголдоо Их дээд сургуулиа төгсөөд гадаадын Их дээд сургуулиудад Ph.D хамгаалах нь судалгааны ажлаа Монголтойгоо холбож, Монголынхоо хөрсөн дээр буулгахад их дөхөмтэй. Ядаж л энэ чиглэлээр судлагаа хийдэг сайн багш нараа мэддэг, тэдэнтэй хамтран ажиллаж харилцан суралцах боломж нь хамгийн чухал нь юм шүү дээ” гэж тэрээр санал болгосон. Тэгээд ч тэрээр Ph.D гээ хамгаалаад Монгол руу гаа буцлаа. Түүний өмнө уртаас урт харгуй дурайж буй. Тэр замаар түүн шиг олон олон залуус мацаж амжилтад хүрнэ. Тэр болгон нь Монголын хөгжилд нэмэр болно. Сайхан шүү дээ. Амжилт хүсье, Уянгаа.

Feb 17

ОЛОН УЛСЫН ВАЛЮТЫН САН \ОУВС\-ГИЙН ЗӨВЛӨХ Тогмидын Доржханд

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

\  цуврал ярилцлага-24\
Тогмидын Доржханд
…Өнгөрсөн намар Т.Доржхандтай АНУ-ын нийслэл Вашингтон ДС хот дахь ОУВС-ийн төв байранд уулзаж ярилцсан юм. Тэрээр ОУВС-ийн Ази Номхон далайн бүс нутаг хариуцсан захирлын зөвлөхөөр ажиллаж байсан болохоор миний сонирхлыг татаж байв. Тэр өдөр танилцан өрөөнд нь уулзаж ярилцсанаар хязгаарлалгүй хэд хэдэн удаа уулзаж зөндөө олон асуудлын талаар санал бодлоо солилцсон. “Хүн төвтэй хөгжил”-ийн талаарх түүний санал бодол надад таалагдаж, миний зорьж, хийж яваа нэг биш санаануудтай адил холбоосоор холбогдож байсан нь биднийг илүү ойртуулан дотносуулсан юм. Энэ ярилцлагыг хийсний дараа тэрээр ОУВС-д хариуцаж байсан ажлаа хүлээлгэж өгөөд Монгол руугаа улстөрийн амьдралд оролцохоор буцлаа. Ажил амьдралын хувьд “боломжтой” байсан хэдий ч түүний энэ “эрсдэл” нь чин сэтгэлийн дуудлага байсан гэдэгт би эргэлздэггүй. Түүнтэй ярилцсан тэмдэглэлээ та бүхэнд хүргэж байна.

IMG_0196
Нэг. НАМТРЫН ТОВЧООН
Боловсрол:
•Төрийн санхүүгийн бакалавр, МУИС-ын ЭЗСургууль, УБ, 1995-1999
•Төрийн бодлого, Эдийн засгийн магистр, Хитоцубаши Их Сургууль, Токио, 2002-2004
•Удирдах ажилтны хөтөлбөр, Харвард 2011, Оксфорд 2012
Ажлын туршлага:
•Мэргэжилтэн, Төсвийн бодлогын газар, Сангийн яам, 1999-2000
•Мэргэжилтэн, Худалдан авах ажиллагааны хэлтэс, Сангийн яам, 2000-2002
•Дадлагын ажилтан, Татварын алба, Сангийн яам, Япон, 2003-2004
•Газрын дэд дарга, дарга, Зээл, тусламжийн нэгдсэн бодлогын газар, Санхүүгийн бодлого, өрийн удирдлагын газар, Сангийн яам, 2005-2013
•Ази, Номхон Далайн орнуудыг хариуцсан гүйцэтгэх захирлын зөвлөх, ОУВС, 2013-2015

Хоёр. ДҮРСГҮЙ ХҮҮХЭД НАС
-Г.Галбадрах: За хаана төрж, хаана хэрхэн өсөв дөө?
-Т.Доржханд: Би 1977 онд Улаанбаатарт 1-р төрөхөд төрсөн. Аав маань Завханы уугуул, ээж минь Увсын Завхан сумынх. Би дээрээ 2 ах, 1 эгчтэй айлын бага нь. Тэр үеийн гэр бүлүүдийн нийтлэг стандартаар өсч хүмүүжсэн юм уу даа. Аав ээж нар нь ажилдаа явж, хүүхдүүдийн том нь багыгаа харж асардаг байв. Ах эгч нар маань тоглоод явчихдаг, би болохоор орны хөлнөөс уяатай тэндээ уйлж байгаад унтаад өгдөг, тиймэрхүү л амьдрал дунд өссөн гэдэг.
-Г.Галбадрах: Сургуульд элсэхдээ?
-Т.Доржханд: 1-р ангидаа бол 10 жилийн 2-р дунд сургуульд орсон. Ах нар маань намайг хатуу гараар өсгөсөн болохоор жаахан “хүнд гар” талдаа. Нилээд хөдөлгөөнтэй, хүүхдүүдтэй зодолдож ихэвчлэн шарх сорви болсон нөхөр л явдаг байж. Дунд ах маань хүүхэд байхдаа бага биетэй, ихэвчлэн хүн өмөөрөөд өөрөө зодуулчихдаг хүүхэд байсан гэсэн. Тэгээд намайг хүнд дээрэлхүүлэхгүй гээд өөрөө дасгалжуулдаг, бас айлын хүүхдүүдтэй байнга зодолдуудаг байсан юм билээ. /инээв/
-Г.Галбадрах: Дүрсгүй байсан хүүхдүүд аль нэгэн талдаа авьяастай байдаг сан?
-Т.Доржханд:  Нэг удаа хэрэг тариад шийтгүүлээд ангийн шал угааж байхад багш минь намайг дуудаж хүний “нөхөөс”-нд математикийн олимпиадад орууллаа. Өгсөн тоог нь бодчихоод түрүүлж гараад гүйчихсэн, аминдаа шал угаахаас зугтаасан юмуу даа. Гэтэл өнөөхөд нь түрүүлчихсэн юм билээ. Дараа нь дүүрэгт шалгарч оролцоод бас л түрүүлэв. Тэгээд багш маань ч, би ч бас урам орж математикт сонирхолтой болсон. Би бага ангидаа нилээд биерхүү дээрээсээ эхэнд шахуу зогсдог байсан бол 4,5-р ангид орох үед бараг хамгийн дор зогсох шахуу, үндсэндээ миний өсөлт жаахан зогсонги болсон байв. “Том болохгүй” байгаадаа сэтгэлээр их унана. Уг нь би бага ангидаа шатар даамаар их хичээллэдэг байсан юм. Сүүлдээ сагс волейвол их тоглодог болсноос хойш жаахан өсч тайвширч билээ.
-Г.Галбадрах: Дунд сургуулиа төгсөөд ямар сонголт хийсэн юм бол?
-Т.Доржханд: 8-р ангиа төгсөөд математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай ангид шалгалт өгч тэнцсэнээр 9,10-р ангидаа “боломжийн” сурч төгслөө. 1995 онд 10-р ангиа төгсөөд МУИС-ийн Эдийн Засгийн Сургуулийн санхүүгийн ангид элсэж оров.
Гурав. АЧААЛАЛ ДУНД ӨНГӨРСӨН ОЮУТАН ЦАГ
-Г.Галбадрах: МУИС-ийн энэ хуваарь тэр үедээ нилээд өрсөлдөөнтэй байсныг санаж байна.
-Т.Доржханд: Тэр үед Улсын эдийн засаг амаргүй байсан болохоор тэтгэлэгт хөтөлбөрүүд үндсэндээ зогсчихсон байсан юм. Улсын математикийн олимпиадад амжилттай оролцож байсан олон залуус энэ ангид орж ирсэн болохоор нилээд өрсөлдөөнтэй болж ирж байгаа юм. Тэр өрсөлдөөн надад их таалагдаж байв. Сургуулийн анги танхим хүрэлцээгүй байсан болохоор аажимдаа оюутнуудаа цөөлөх бодлого барьж, нилээд сайн шалгуур тогтоож байсан. Ямар сайндаа 300 гаруй оюутнууд элссэн байснаас 1-р курс төгсөхөд үндсэндээ тал нь шалгарч үлдэж байхав. Сургуульдаа тэнцэж үлдэхийн тулд байнга математикийн болон эдийн засгийн онолын тест бөглөнө. Тестүүд дээр математик суурь сайтай хүүхдүүд хоорондоо өрсөлддөг болохоор хэн, хэн нь нилээд сайн хөгжиж байгаа юм.
-Г.Галбадрах: Хэр сайн суралцаж байв?
-Т.Доржханд: 10 жилд сурч байхдаа ачаалал даагаад сурчихсан байсан болохоор МУИС-д зав муутай, ачаалал ихтэй суралцсан. Ингэж ачаалал дааж сурсан нь миний  амьдралд сайнаар нөлөөлж байв. Миний амьдралд тохиолдсон нэг эрхэм хүн Д.Сүхбаатарын хэлсэн “Хэрэв хүн сурах чиглэлийг эрхэм болговоос хандах зүг нь өөрөө тогтоно” гэдэг үгийг хэлж утгыг нь тайлбарласан нь тархинд минь шууд бууж билээ. Яг мэргэжлээ сонгохын өмнө “Чи ямар мэргэжилтэй болохыг хүсч байна вэ?” гэж асуугаад “Ямар мэргэжилтэй болохоо сайн мэдэхгүй байна” гэж хариулахад “Чи тэгвэл номоо сайн уншиж, хичээлээ л сайн хийгээд бай, тэгэхэд хандах зүг өөрөө тогтдог юм” гэж хэлсэн нь миний амьдралд маш том тус болсондоо. Ажаад байхад хүн болгон л янз янз. 1-р курст их сайн сурч байсан зарим залуус жил ирэх тусам сурлага нь буурсаар эцэстээ хоцорч эхэлж байгаа юм. Тэгэхээр ачаалал дааж сурна гэдэг чинь амжилттай сурч, ажиллах том боломж юм болов уу? даа.
-Г.Галбадрах:Тийм шүү, санал нэг байна. Ачаалал дааж сурна гэдэг амжилттай суралцах нэгэн боломж нь мөн.
-Т.Доржханд: Эдийн засгийн мэргэжил надад их таалагдсан. Эдийн засгийн бодлого нь ард түмний амьдралд яаж нөлөөлдөг вэ? гэдэг асуудал нь өөрөө их сонирхолтой. 2-р курст сурч байхдаа 5-6 байгууллагаар дамжин дадлага хийж байв. Эрдэм шинжилгээний онол практикийн бага хуралд оролцдог. Энэ хуралд оролцохын тулд их ч уншиж судална, бас илтгэж сурсан.  Их ч идэвхитэй оюутан байв. 3, 4 курсууддээ Татвар, Гааль, Монгол Банк, бас Сангийн Яаман дээр ч дадлага хийлээ. Энэ бүхэн дундаас үйл ажиллагааны цар хүрээ, бодлого, шийдвэр гаргах түвшиндээ хамгийн өргөн хүрээнд ажилладаг нь Сангийн Яам байсан юм. Сангийн Яамны “байгууллагын соёл” нь надад маш их таалагдсан. СЯ нд “Гавьяат Эдийн Засагч” Шарав гэдэг хүний удирдлага дор дадлага хийж байв. Шарав гуай маш их ажилсаг, өглөө 8 цагт ажилдаа ирээд шөнө 12 цагт л гэртээ харина. Тэр хүнээс их зүйл сурч, дадлагаа ч сайн хийлээ. Ер нь бол сургуулиа төгсөөд хаана очиж, яаж ажиллах вэ? гэдэг баримжаагаа авчихсан байв.
-Г.Галбадрах: Их л идэвхтэй, “хэнхэгдүү” оюутан байжээ?
-Т.Доржханд: “Оюутан үе бол зугаатай, хөгжилтэй, амьдралын баяр хөөр, адал явдлыг туулдаг залуу нас” гэж олон хүмүүс үздэг бол миний хувьд тийм зүйл бараг мэдрээгүй өнгөрсөн гэхэд болно доо. Миний хувьд шоргоолж шиг л хичээж ажилласан үе л дээ. Ангийнхантайгаа ч тэр бүр нийлээд байдаггүй. Оюутан байхдаа гэр бүл зохиож, хүүхэдтэй болсон байсан болохоор илүү их хариуцлагатай, илүү их ачаалалтай байхаас өөр аргагүй байлаа. Гэр бүлээ авч явахын тулд оройн цагаар ажил хийнэ, бас Сангийн Яаманд ажиллана. Гэр бүл гэдэг чинь хүнд их ч хариуцлага үүрүүлдэг.
Дөрөв. НАМАЙГAЖИЛД СУРГАСАН САНГИЙН ЯАМ
-Г.Галбадрах:МУИС-аа төгсөхөөсөө өмнө хаана ажиллах сонголтоо хийсэн байх нээ?
-Т.Доржханд: Сургуулиа төгсөхөөс өмнө Сангийн Яамны Дашдорж дарга надад хандаж “Сангийн Яаманд залуу хүнийг авч ажиллуулдаггүй юмаа. Гэхдээ бид одоо Яамандаа шинэчлэл хийж залуу хүмүүсийг авч ажилуулах бодолтой байгаа. Шарав гуай, Батмөнх хоёр чиний талаар танилцуулж санал болгосон” гэж хэлснээр миний хувьд асуудал шийдэгдсэн. Би ч бас баяртай байлаа. Энэ талаар гэрийнхэндээ хэлж саналыг нь сонсоход “Миний хүү өөрөө мэд дээ, хүмүүст хэрэг болох тийм л газар ажилласан нь дээр дээ” гэж зөвлөв.
-Г.Галбадрах: Сангийн Яам шинэ залуу боловсон хүчнээ хэрхэн хүлээж авав?
-Т.Доржханд: 1999 онд сургуулиа хичээж сайн төгссөний дараа Сангийн Яаманд хуваарилагдаж ирсэн. Сургуулиа төгсчихсөн, бас дөнгөж аав болчихсон залуу өмнө нь 5,6 сар ажиллаад үзчихсэн Сангийн Яаманд ажилд орж байгаа юм. Намайг ажилд ороход: 1.  Байгууллагын зүгээс чамд байр өгч чадахгүй 2.Таван жилийн хугацаанд гадагшаа сургалтад явуулж чадахгүй 3. Өндөр цалин өгч чадахгүй, харин ажиллуулж сургана гэдгээ албан ёсоор мэдэгдсэн. Энэ нөхцөл болон шаардлагууд нь надад угаасаа тодорхой байсан л даа. Хөгжилтэй нь, “Чи гэр бүлтэй болох цаг бараг гарахгүй дээ” гэж хэлсэн ч би аль хэдийн гэр бүлтэй, хүүхэдтэй болсон байв.
-Г.Галбадрах: Ер нь хатуу шаардлага байна шүү?
-Т.Доржханд: Тийм ээ, шаардлага ч хатуу, ажил ч их байлаа.Ажилд орох үед Улсын Төсвийн бүрдүүлэлт хийгдэж байсан болохоор “нусаа хацартаа наана” гэдгээр л ажиллав. Төсөв зохиох, нэгтгэх, төсвийн орлого бүрдүүлэлт, зарлага гээд маш сайн ойлголттой болсон. 4 сар маш их ачаалалтай, бараг гэртээ ч харихгүй шахам ажил дээрээ хонох шахуу ажилласан. Миний хувьд аль болохоор цаг гарган, шөнөөр гэртээ гүйж очин хүүхдийнхээ даавууг угааж, хоол хүнсийг нь авч, бас бус асуудлуудыг нь зохицуулдаг байв. Тэр үед одоогийнх шиг хүүхдийн памперс гэж байсан биш, хүүхдийнхээ даавууг гараараа угаана шүү дээ. Манайх 13-р хороололд байр түрээсэлж амьдарч байсан болохоор ихэвчлэн алхчихна.  Сангийн Яам үйл ажиллагаандаа шинэчлэл хийхийг зорьж байсан болохоор, залуучууд биднийг олон улсын түвшинд шинэ соргог зүйлсийг судалж, олж мэдэхийг шаарддаг байв. Бид интернет ухаж, бусад сувгаар олон мэдээллүүдийг олж судалж байв. Улсын төсөв гэдэг чинь ямар чухал зүйл болохыг, орлого оруулахын тулд ямар арга замуудыг сонгож болох, төсвийн бүрдүүлэлт нь улс орны эдийн засаг болоод хүмүүсийн амьдралд ямар чухлаар нөлөөлдөг талаар маш сайн ойлгож мэдэж авсан.
-Г.Галбадрах: Мэдээж СЯ бол “том” газар. Залуугаасаа ажиллаж эхэлсэн болохоор сурах зүйл их байсан байх?
-Т.Доржханд: Биднийг Сангийн Яаманд ороход үе солигдож байлаа. Би тэгэхэд 22 настай. Хамт ажиллаж байгаа хүмүүс маань ихэвчлэн нас тогтсон, төсвийн асуудлаар ирж байгаа хүмүүс нь бас тодорхой хэмжээгээр ажлын туршлагатай, бас хариуцлагатай хүмүүс. Яамдуудын сайд нар ирнэ, Сангийн Яамны мэргэжилтэн санхүүжилтийн асуудлыг нь шийдэхэд нөлөөлдөг гэдэг утгаар хэн ч байсан хүндэтгэлтэй ханддаг байв. Хэдийгээр би залуу хүн байлаа ч нэгэнт тогтсон байгууллагын соёл, хэм хэмжээг эвдчих вий гэж санаа зовно. Ийм байдалд дассаар наснаасаа эрт буйр суусан байхаа. \инээв\ Гол нь асуудалд их нухацтай, хариуцлагатай ханддаг болсон. Энэ байгууллагын уламжлал нь ахмад үеэсээ уламжлагдан залуус бидэнд шилжиж ирж байсан, бид ч түүнийг сайнаар хүлээж авч үргэлжлүүлж байсан юм шүү.
-Г.Галбадрах: Байгууллагын соёл ажиллагсадынхаа төлөвшилд их нөлөөлдөг байсан байх?
-Т.Доржханд: Надтай сургууль хамт төгссөн залуусаас олонхи нь өндөр цалинтай ажил, ашиг орлоготой бизнес эрхэлж, амьдрал ахуйгаа дээшлүүлээд амжсан байхад би Сангийн Яамны ажилтан хэрнээ тэдний энд хүрэхгүй байсан үе бий. Тухайн үед боломжоо ашиглаад амьдралаа дээшлүүлэх сонирхлоос би өөрийн ирээдүйгээ илүү тод харж байсан гэх үү дээ. Улс орны эдийн засагт хамгийн сайн нөлөө үзүүлдэг байгууллагад, өндөр зарчим шаардлагын дор үнэнч шударга ажиллаж сурна гэдэг нэг талаасаа хүн болгонд олдох боломж ч биш, нөгөө талаасаа миний цаашдын ирээдүйд тус дэм болно гэдгийг би ойлгож байлаа. Тийм болохоор би тийм ч их харамсаж байгаагүй. Одоо эргээд харахад Сангийн Яаманд тэгж ажиллаж сурсан нь миний хувьд ямар ч их мөнгөөр хэмжихийн аргагүй үнэ цэнэтэй зүйл байсан юм шүү. Сайхан үе байсаан.
Тав. МИНИЙ ОРОЛЦСОН “ТЕНДЕРИЙН ХУУЛЬ”
-Г.Галбадрах: Тийм шүү, “Өнөөдрийн уушигнаас маргаашийн өөх” гэдэг хэлц бий. Ирээдүйгээ өөдрөг харна гэдэг сайн үнэлэмж?
-Т.Доржханд: 1999-2000 он, 2000-2004 онууд бол маш хүнд үеүд байлаа. Экспортын бүтээгдэхүүнүүд байж болох хамгийн доод түвшиндээ очиж, орж ирж байгаа орлого нь Эрдэнэт, АПУ хоёроос л орж байсан байх шүү. Энэ үед Сангийн Яам нилээд шинэчлэлүүдийг хийж эхэлж байв. Зарлага тал дээр буюу ЗГ-т бараа нийлүүлэлт, худалдан авалтын  шинэчлэл дээр ажиллах санал надад тавьсан юм. Энэ тал дээр ил тод, нээлттэй, бүх талуудад хүрэлцээтэй байх зарчим, нөгөө талаас төсөв дээр бий болж буй дарамтуудыг багасгах боломжууд дээр бид багаараа ажиллаж их анхаарсан. Энэ өөрчлөлтийг Дэлхийн Банк, Азийн Хөгжлийн Банкны худалдан авах зарчим дээр тулгуурлан бараг жил гаруй хугацаанд ажиллаж 2000 онд хуулийн төсөл боловсруулан бэлэн болголоо. Товчдоо бол “Тендерийн хууль” л даа.Энэ бол ЗГ болон орон нутгийн төсвийн байгууллагууд шаардлагатай материал, бараа бүтээгдэхүүнүүдийг худалдан авах харилцааг сайн зохицуулсан хууль болсон гэж би хувьдаа боддог. Үр дүн нь ЗГ-ын санхүүжилтийн зардлыг 10-15%  хэмнэсэн хэмнэлт.
-Г.Галбадрах: Энэ хуулийн талаар би бага зэрэг мэдэх юм байна. Хэрэгжилт нь хэр зэрэг байсан юм бол?
-Т.Доржханд: Энэ хуулийг хэрэгжүүлэхийн тулд тухайн үеийн 18 аймаг, хотуудаар явж сурталчлан, сургагч багш нарыг бэлтгэх, заавар зөвлөлгөө өгөх чиглэлээр ажиллав. Эрдэнэтийн ГОК, МИАТ, АПУ зэрэг “Төрийн өмчит”, худалдан авалт, борлуулалт ихтэй том компаниудад ч ажилласан. Энэ бүхэн амаргүй байлаа. Хэн нэгний “халаас”тай хамааралтай хуучин тогтолцоог өөрчлөн шинэчилж байгаа болохоор. Энэ хуулийг эхэндээ хүмүүс янз бүрээр ойлгож хүлээж авч байсан боловч дараа нь “шүүмжилж” эхэлсэн. Энэ хуулийн заалтаар өмнө нь 100 төгрөгөөр худалдаж авч байсан бараа бүтээгдэхүүнээ 10 төгрөгөөр худалдан авч байх жишээтэй. Улсын төсөвт энэ нь тэр хэмжээгээрээ хэмнэлт болж үлдэнэ. Ийм оролдлогыг Орост 10 жил бэлтгэж байж хийсэн бол, Хятадад 20 жил бэлтгээд одоо хэр нь хийж амжихгүй л байна. Бид болохоор эхлээд шүүгч нарыг сайн бэлтгэсэн, дараа нь ЗГ-ын худалдан авалтын хяналтыг бүх аймгуудад байгуулж, бас компаниудад ч байгуулсан. Өөрөөр хэлбэл хяналтын тогтолцоог нь илүү сайн бий болгох хэрэгтэй байлаа. Амаргүй хэрнээ маш их ажиллагаа болсон. Бидэнд маш бага төсөв баталж өгсөн ч бид боломжоороо зүтгээд хийж чадсан. Гарын авлага, сургалтын материалаа гараар шахуу шөнөжингөө хэвлээд, багийн 3 хүнтэйгээ өөрсдөө машинаа бариад аймгуудаар явах үе зөндөө байлаа.
-Г.Галбадрах:Сайн ажиллажээ. Мэдээж үр дүнгээ өгч эхэлсэн байх?
-Т.Доржханд: Хууль батлагдсанаас бараг жилийн дараа сонин дээр анхны “Тендерийн урилга” хэвлэгдэж, бид ч баяртайгаар үр дүнгээ тэмдэглэж байв даа. Одоо бол бүх худалдан авалт, борлуулалт энэ хуулиар явагдаад хэвшиж орхижээ. Энэ хууль бол олон улсын жишигт нийцсэн, олон улсын байгууллагуудад түгээмэл ашигладдаг зөв системийг бий болгосон хууль. Гэрээг нь стандарт болгоод өгчихсөн. Энэ гэрээг зөв бөглөөд өгчихсөн байхад Олон Улсын арбитр дээр очоод ч “унахгүй”. Бүх үзүүлэлтүүд нь өөр өөрийн стандарттай. Зөвхөн ЗГ гэлтгүй хувийн хэвшлийн бүх байгууллага, компаниуд авч ашигладаг стандарт юм шүү дээ. Хөдөө орон нутгуудаар явж байхад социализмын үед төрдөө “үнэнч шударга” ажиллаж байсан хүмүүс, энэ хуулийг хурдан ойлгож, талархан хүлээж авч байгаа нь анзаарагдсан.
-Г.Галбадрах: Миний анзаарч байгаагаар одоо ч “Тендерийн хууль” дээр маргаанууд гарч байгаа нь хуулийг буруугаар ашиглаад байгаа юм уу? даа гэсэн эргэлзээг төрүүлдэг?
-Т.Доржханд: Харамсалтай нь одоо үед энэ хууль болон стандартыг буруугаар ойлгож, буруугаар ашиглах тохиолдлууд гарсаар байгаа. Одоо хүртэл энэ хуулийг буруушааж, шүүмжилж байгаа хүмүүс ч байгаа шүү дээ. Энэ хуульд хамрагддагүй худалдан авалтууд байдаг. Тухайлбал, Батлан Хамгаалах Яамны худалдан авалтууд нийтэд ил байх албагүй. Гэтэл улстөрчид хуйвалдаж байгаад оруулсан маш буруу заалт нь “Хөгжлийн Банк”-тай холбоотой заалт. Өөрөөр хэлбэл “Хөгжлийн Банк”-аар дамжин худалдан авалт, борлуулалт хийж байгаа бол дээрх хуульд хамрагдахгүй гэсэн утгатай заалт нь их хэмжээний хуйвалдаан завшлын боломжийг бүрдүүлсэн гэж харагддаг. Одоо маргаан дагуулаад байгаа “Бонд”-ын мөнгөөр хэн хаана, юу хийсэн бэ? гэдэг хариу нэхсэн асуулт үүний муу үр дагавар мөн. Энэ систем нь зөв байлаа ч системийг хөдөлгөж байгаа хүмүүсийн буруу ашиглалтаас мэдээллийн олон нийтэд хүртээмжтэй бус байдал үүсэх аюул бий. Үүнийг засч залруулах үүрэгтэй хяналт, шалгалтын системийг нь ч бас “завааруулж” орхих юм бол, энэ хууль нь өөрөө бусдад “муухай” харагдаж эхэлнэ.
-Г.Галбадрах: Тийм л дээ. Гэхдээ таны харж байгаагаар сул тал нь юу байна вэ?
-Т.Доржханд: Тендер шалгаруулахад тухайн салбарын стандартаа маш сайн мэддэг мэргэжилтнүүд оролцож байх ёстой. Хэрэв мэргэжилтнүүд нь үндсэн өгөгдөл, техникийн шаардлагуудыг нь мэргэжлийн түвшинд зөв гаргахгүйгээр мэргэжлийн бус хүмүүс энд оролцох юм бол нөгөө л авилгал завшлын боломжийг бий болгож орхино гэсэн үг. Жишээ нь: Зам барих тендер зарласан тохиолдолд тухайн салбарын мэргэжилтнүүд нь  тухайн замын зузаан, өргөн нь ямар хэмжээтэй байхыг хэр даацын хичнээн машин энэ замаар зорчиж болох судалгаан дээр үндэслэн гаргаж өгөх ёстой. Тэгж байж төсөв болон өртөг, эдэлгээ болон чанарын асуудал тодорхой болно гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл худалдан авах, шинээр байгуулах болон үйлдвэрлэл үйлчилгээний үндсэн стандартуудыг мэргэжлийн хүмүүс л үнэн зөв, бодитой гаргаж өгдөг.
Зургаа. ЯПОНД СУРЧ, ДАДЛАГАЖСАН  ЖИЛҮҮД
-Г.Галбадрах: Энэ асуудалтай тань санал нийлж байнаа. Дахиад өөр хууль дээр ажилласан уу?
-Т.Доржханд: Төрийн аливаа бодлогууд хуулиар дамжиж хэрэгждэг болохоор байнга л хуулийн төслүүд дээр сууж ажилладаг байсан. Томоохон санхүүгийн шинэчлэлийн хуулиуд дээр сургуульд сурч ирээд түлхүү ажилласан даа. 2002 онд дарга дээрээ орж гадагшаа явж сурах талаар саналаа хэлэв. Дарга маань зөвшөөрч дэмжсэнээр, бие даан бэлтгэж Англид сурах тэтгэлэг, Америкт суралцах Фульбрайтын, Японд суралцах Олон Улсын Валютын Сан \ОУВС\-гийн тэтгэлгүүдийг авах боломж бүрдсэн. Аав минь Япон амьдралын хэв маяг соёлд дуртай хүн байсан болохоор надад “боломж чинь олдвол Япон явж сурахыг бодоорой” гэж захиж, би түүнийг нь “заавал биелүүлнэ” гэж дотроо амласан байсан болохоор энэ удаад Японд ОУВС-ийн тэтгэлгээр суралцах боломжийг сонгосон юм. Сангийн Яаманд ажиллаж байхдаа ОУВС-ийн ажлын хэсгийн хүрээнд ажиллаж байсан мундаг чадвартай хүмүүстэй холбоотой ажиллаж байсан болохоор, ОУВС-ийн тэтгэлэг миний хувьд “нэр төрийн хэрэг” байв.  ОУВС-ын тэтгэлгээр сурахад цаашдаа энэ байгууллагад ажиллах боломж гарч магадгүй гэсэн битүү горьдлого ч надад байлаа.
-Г.Галбадрах: Аавынхаа захиасыг биелүүлж Япон явсан уу?
-Т.Доржханд: 2002 оны 9 сард Японд сурахаар явлаа. Миний суралцсан Хитоцубаши гэдэг сургууль маань эдийн засгийн чиглэлээрээ Япондоо тэргүүлдэг, төрөлжсөн сургалттай, нэр хүндтэй хүмүүс суралцаж төгссөн сургууль л даа. Энэ сургуульд “Төрийн бодлого, эдийн засгийн онол” чиглэлээр суралцаж мастераа хамгаалсан. Өмнө нь бакалавраа “Төрийн санхүү” сэдвээр хамгаалсан байсан. 2 жил тэнд сурахад япончуудын хөдөлмөрч, зарчимч, үнэнч шударга зан надад маш их таалагдсан. “Миний байх ёстой газар байна даа” гэж дотроо бодож байв. Японы Сангийн дэд сайдаар ажиллаж байсан хүн манай сургуульд багшилж байсанд аз таарч би шавь нь болсон юм. Хожим нь тэр багш маань Азийн Хөгжлийн Банкны Ерөнхийлөгчөөр ажилласан л даа. Одоо бол Японы Төв Банкны Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байгаа. Бид их дотно харилцаатай байсан төдийгүй тэр хүний дэмжлэгээр Японы Сангийн Яаманд нэг жил дадлага хийх боломж надад олдов.
-Г.Галбадрах: Энэ бол маш том боломж байжээ, миний бодлоор?
-Т.Доржханд: Японы Сангийн Яаманд дадлага хийсэн нь надад сургамжтай, маш хэрэгтэй туршлага болсон. Сангийн Яаманд татварын чиглэлээр, мөн гадаадын хөрөнгө оруулалт, гадаад харилцаа хамтын ажиллагааны чиглэлээр сонирхож дадлагажив. Япон бол ЗГ-ын хувьд, 1868 он буюу Мэйжигийн эрин үеэс уламжилж тогтсон системтэй орон. Яг л цэрэгжлийн хатуу сахилга баттай, маш өндөр мэдлэг, тэргүүлэх чадвартай мэргэжилтнүүд нь ажилладаг, төр нь тэднээрээ, тэд ч тэнд ажилладагаараа бахархаж байдаг юм билээ. Төрийн албанд ажиллахад маш олон шалгалтуудыг байнга өгч байдаг учраас хүн болгон байнга өөрийгөө хөгжүүлж байхаас өөр сонголт үгүй. Тэнд баян, ядуу гэсэн ялгаа үгүй бүгд л нэг системээр цагийн механизм шиг л ажиллана. Хариуцлага нь өндөржихийн хэрээр цалин хангамж нь ч дагаж өсч байдаг. Улстөр нь өөрчлөгдөж байдаг хэдий ч засаглал нь тэгтлээ гуйвж дайвахгүй, бодлого нь уламжлагдаж явдаг тогтсон хатуу системтэй байдаг нь тэдний хүчирхэг байхын нууц нь байх л даа. Хэрийн оролдлого энэ тогтсон системийг эвдэж чадахгүй, тийм бүтцийг тэд бий болгож чаджээ.
-Г.Галбадрах: Улстөрчдөөс хамааралгүйгээр ажиллах өөрийн гэсэн дэг жаяг, тогтсон систем гэдэг нь хамгийн чухал тогтолцоо байна шүү?
-Т.Доржханд: Японы Сангийн Яаманд ажиллахдаа миний маш сайн ойлгосон туршлага бол “Энэ системийг л Монголдоо бий болгох” санаа байв. Энэ системийг бий болгоход олон хүчин зүйл нөлөөлдөг.  Манай орны хувьд Сангийн Яаманд хайрцаглагдаад багцлагдсан улсын төсвийг УИХ-ын 76 гишүүд \өөрөөр хэлбэл 76 Сангийн сайд шиг\ өөрсдийн дур зоргоор зарцуулахыг хүсдэг. Гэтэл Японы ЗГ-аас оруулж ирж буй улсын төсвийг Парламент нь 10% иас дээш хэмжээгээр өөрчлөхийг зөвшөөрдөггүй. Тийм тохиолдолд Засгийн тэргүүн нь Парламентыг тараах хүртэл эрхтэй. Учир нь энэ төсвийг жинхэнэ мэргэжилтнүүд маш нарийн тооцоо судалгаан дээр тулгуурлан бэлтгэсэн байгаа. Нөгөө талаас ахмад хүмүүст хандах хандлага нь өөр. Тэднийг ажил, амьдралын хувьд туршлагатай гэж үздэг. Сангийн Яаманд шалгуурыг нь даваад орж ирсэн ямар ч хүнийг дараа нь ажилд орсон  хүн нас харгалзахгүй хүндэлж, үгийг нь сонсож байдаг. Нэг өдрийн түрүүнд ажиллаж байсан бол тэр ажлын хувьд илүү туршлагатай гэж тэд үздэг. Манай Сангийн Яаманд мөн ийм систем байсан юм шүү.
-Г.Галбадрах: Японы энэ дэг жаягийн талаар сонсож байсан юм байна. Захирах хийгээд захирагдах ёс зүй гэдэг нь сайн систем юм?
-Т.Доржханд: Энэ бол тушаалаар явдаг цэргийн сахилга баттай адилтгаж болох систем. Ажилтан бол даргаасаа өмнө ажилдаа ирж, өөрийн ажлаа тайлагнаж байх үүрэгтэй. Тэр хүний өгсөн үүрэг даалгавар, санал зөвлөмжийг ямар ч тайлбаргүйгээр биелүүлэн гүйцэтгэж байх ёстой. Ямар ч шалтаг шалтгааныг тэд хүлээж авахгүй, учир нь энэ бол төрийн алба, энд ажиллаж байгаа хүмүүс бол бэлтгэгдсэн боловсон хүчин.
Долоо. ШИНЭ СИСТЕМИЙГ СУУРЬШУУЛАХ ОРОЛДЛОГО
-Г.Галбадрах: Сургуулиа төгсөөд Монголдоо буцаж ирсэн үү?
-Т.Доржханд: Сургуулиа төгсөөд тэндээ үргэлжлүүлэн докторт сурах боломж байсан хэдий ч би Монгол уруугаа яарч,  үзсэн сурсанаа туршмаар санагдаад байв. Японы ЗГ-ын системийг Монголдоо “нутагшуулах” хүсэл их байлаа. Намайг буцаж ирэхэд Сангийн Яаманд Гадаадын зээл, тусламжийн бодлогын газрын дэд даргаар томиллоо. Тэгээд л Сангийн Яаманд ажиллаж байсан газар хэлтсийн дарга нар болон өөрийн үеийн залуустаа энэ санаагаа танилцуулсан. Тэр үед улстөр ярьдаг хүмүүс хэт олон хэрнээ хийдэг хүмүүс цөөхөн байлаа. Бид дээрх санааг ярилцаж ойлголцоод улстөрөөс хамааралгүйгээр дээрх системийг бий болгохын төлөө хамтран ажиллахаар шийдэцгээв. Японд сургууль төгссөн залуус цөөн биш байсан. Бид үндсэн ажлаа явуулахдаа, хүмүүстэй харилцахдаа, байгууллагынхаа дотоод соёлд дээрх системийг нэвтрүүлэхээр тохиролцсон юм.
-Г.Галбадрах: СЯ-даа буцаж ирээд хариуцаж байсан ажлын чиглэл тань юу байсан юм бэ?
-Т.Доржханд: Миний хувьд Гадаадын байгууллага болон Олон Улсын байгууллагуудаас “мөнгө босгох” ажлыг хариуцаж байсан юм. ЗГ-ыг төлөөлөн ихэвчлэн гадагшаа явж гэрээ хэлцэл хийх үүрэгтэй байлаа. Багш маань Азийн Хөгжлийн Банкны Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан болохоор намайг аль болохоор ойлгож дэмжинэ. Ийм үүргээр нилээд хэдэн жил ажиллаж, энэ чиглэлээрээ ч мэргэжиж байв. Зарчим бол зарчим л даа. Гэхдээ багшдаа асуудлыг зөв талаас нь ойлгуулсны хүчинд 2006-2007 онд АХБ-аас Монголд оруулсан 180 сая долларын зээлийг буцалтгүй тусламж болгож чадсан юм. Энэ 180 сая доллар Монголын хөгжилд тодорхой хэмжээгээр нэмэр болсонд би баяртай явдаг. 2008-2009 оны эдийн засгийн хямралын хүнд үед Японоос болон Олон Улсын байгууллагуудаас 200 гаруй сая доллар “босгосон”. Ийм жишээнүүд цөөнгүй бий.
-Г.Галбадрах: Харин энэ чинь нилээд сайн үр дүн байна шүү?
-Т.Доржханд: Сүүлд СЯ наас үүрэг болгосны дагуу “Хөгжлийн Банк” байгуулагдахад “Өрийн асуудал”аар бодлого боловсруулахад оролцлоо. Уул уурхайн үнийн хэлбэлзлээс хамааран савлаж байдаг эдийн засагтай манай орны хувьд энэ бол чухал асуудал байсан. Баялгийн үнэ өсөх үед хуримтлал үүсгэн, баялгийн үнэ унасан тохиолдолд зөв зарцуулах зорилготой “Баялгийн сан” болон, баялгаас хүн болгон хувь хүртэх боломж болон зөв зарцуулахад туслах чиглэлтэй “Ирээдүйн Өв Сангийн тухай хууль” боловсруулахад оролцов. Энэ бол үүссэн “Өр”-ийн асуудлыг зөв шийдэх системийн санаа байсан юм. Бид багаараа ажиллаж энэ санаануудаа төсөл болгон боловсруулж, хууль болгон бэлтгэсэн.  Ийм санаачлагуудад улстөрчид тэр болгон таатай хандаж байгаагүй. Энэ хуулийг батлуулах асуудал хойшилсоор байсан үед би ОУВС-д ажиллахаар томилогдлоо.

IMG_3352
Найм. ОЛОН УЛСЫН ВАЛЮТЫН САН  \ОУВС\
-Г.Галбадрах: Хэдэн онд ОУВСд ажиллахаар ирэв?
-Т.Доржханд: 2013 онд АНУ-д ОУВС-д ажиллахаар ирлээ. ОУВС бол миний мөрөөдөл байв. Энд яс үндэс, арьс өнгө ялгахгүйгээр дэлхийн хэмжээний мундаг эдийн засагчдыг нэгтгэн ажиллуулдаг. ОУВС-д ажилладаг эдийн засагчдын 95% нь Ph.D зэрэгтэй. Миний дотор бодлууд байсан л даа. Хүчтэй ЗГ байгуулж ажиллуулахын тулд хүчтэй мэргэжилтнүүд бэлтгэх ёстой. Мөн маш хүчтэй зөв систем, бас сайн стандартууд байх ёстой. Ийм байхын тулд бид дэлхийн хэмжээний бодлого тодорхойлдог нэр хүндтэй байгууллагуудад ажиллаж, бас суралцах хэрэгтэй юм. Миний энд ажиллахаар ирсэн зорилго бол товчдоо ийм байв.
-Г.Галбадрах:Ер нь ОУВС-ийн зарчим, үйл ажиллагааны чиглэлээр товч танилцуулж болох уу?
-Т.Доржханд:  Дайны дараа олон орнууд сүйрсэн эдийн засгаа босгохын тулд бүтээн байгуулалт хийх шаардлагатай байлаа.Энэ бүтээн байгуулалтуудыг санхүүжүүлэх зорилгоор Дэлхийн Банк, ОУВС-г зэрэг байгуулсан юм билээ. ОУВС-ын үндсэн зорилго нь дэлхийн санхүүгийн ертөнцийг тогтвортой байлгах, Дэлхийн Банк болохоор дэлхийн хэмжээнд ядуурлыг бууруулах чиглэлтэй. ОУВС бол дэлхийн макро эдийн засгийн бодлогод түлхүү анхаарч, Дэлхийн Банк болохоор макро эдийн засгийн бодлого дээр тулгуурлан хөгжлийн санхүүжилтийг нь гаргаж өгдгөөрөө үйл ажиллагаа нь хоорондоо уялддаг юм. ОУВС-д 100% эдийн засагчид ажилладаг бол Дэлхийн Банкинд эдийн засагчдаас гадна бусад салбарын мэргэжилтнүүд ажиллана. ОУВС нийтдээ 188 гишүүн оронтой. Эдгээр орнууддаа жил болгон эдийн засгийн үнэлгээг нь хийдэг юм. Дэлхийн эдийн засаг асар хурдан өөрчлөгдөж байгаа төдийгүй бие биедээ нөлөөлж байгаа нөлөөлөл нь их болсон болохоор эдгээр харилцааг зохицуулах зайлшгүй шаардлага бий болсон.
-Г.Галбадрах: ОУВС-д өөрийн тань хариуцаж байсан албан тушаал тань юу байсан юм бол?
-Т.Доржханд: ОУВС-гийн шийдвэр гаргадаг байгууллага нь “Захирлуудын зөвлөл”. Захирлуудын зөвлөлийн нэг суудал нь Ази Номхон далайн орнуудыг хариуцсан захирлын суудал. Би болохоор Ази Номхон далайн орнуудыг хариуцсан захирлын зөвлөхийн үүрэг гүйцэтгэдэг юм. Манайх дотроо 16 оронтой, түүнээс Монгол, Узбек, Микронез  \Австрали, Шинэ Зеландын орчмын жижиг арлын улс\ гэсэн 3 орныг нь би хариуцна. Эдгээр 3 оронтой холбоотой асуудлуудыг судалж, захирлуудын зөвлөлд оруулан шийдвэр гаргуулах үүрэгтэй. Нийтдээ 188 орныг хариуцаж ажиллах 5 зөвлөхтэй, бид орнуудаа хуваагаад хариуцдаг. Миний хариуцсан 30 орчим орнуудаас Захирлуудын зөвлөл дээр асуудал хэлэлцэгдэхэд бүс нутгаа төлөөлөн оролцдог.  Захирлуудын зөвлөлөөр ОУВС-аас гаргаж буй бүх стандарт, олон улсад хэрэглэгддэг судалгааны материалууд, бүх орнуудын эдийн засгийн үнэлгээнүүд зэрэг олон асуудлууд хэлэлцэгдэж, шийдвэрүүд нь батлагдаж явдаг юм. Эдийн засаг нь хүндэрчихсэн орнууд өөрсдөө хүсэх юм бол санхүүгийн туслалцаа, дэмжлэг үзүүлнэ.
-Г.Галбадрах: Энд хэр их ачаалалтай ажилладаг вэ?
-Т.Доржханд: Бидний өдөр тутмын ажил маань маш их мэдээлэл, ачаалал дунд өнгөрдөг. Хариуцлага нь ч тэр хэрээрээ өндөр. Тухайн асуудлаар холбоотой бүх мэдээлэл, судалгаануудыг уншиж танилцаад, өөрийн бүс нутгийн орнуудыг төлөөлж байр сууриа Захирлуудын зөвлөлд илэрхийлдэг тул сул мэдэгдэл хийж хэрхэвч болохгүй. Австрали, Шинэ Зеланд, Өмнөд Солонгос зэрэг 16 орнуудын өмнөөс мэдэгдлээ хийж, байр сууриа хамгаалдаг болохоор хариуцлага тэр хэмжээгээр өсдөг. Санал зөрвөл эсрэг талд ажлын хэсгийн баг, дэлхийн туршлагатай эдийн засагчид өөрсдийн судалгаатайгаа сууж байгаа болохоор нэлээд үндэслэл, тооцоо дээр тулгуурлаж асуудлаа хамгаалах шаардлагатай болдог. Ер нь ОУВС надад их таалагдсан, олон Монголчууд ирж ажиллаасай гэж үнэхээр хүсч байна. Би бодсон л доо. Дэлхийн хэмжээнд нэр хүндтэй олон улсын байгууллагад ажиллаж, Японы СЯ-нд дадлага хийж, Монголдоо СЯ-нд үйл ажиллагааны болон хуулийн төсөл дээр ажиллаж байсан туршлагуудаа нэгтгэж хараад цаашаа яах билээ гэж. Эргээд хартал 20 гаруй жил завгүй сурч, ажиллан дөрвөн хүүхэдтэй болсон байна. Амьдралын идэвхитэй насаа энд биш Монголдоо зориулж жаахан сурсан мэдлэг, туршлагаа улс орныхоо төлөө, бүр ядаж үр хүүхдүүдийнхээ төлөө өнгөрөөх нь илүү агуулгатай юм байнаа гэдэгт улам бүр итгээд байгаа.  Монголдоо буцаж очоод итгэл, сэтгэл, үзэл бодлоор нэгдсэн нөхдийн хамт улстөрд орж хамтдаа улс орноо босгоё гэж шийдвэр гаргаад байна даа. Тун удахгүй энэ ажлаа хүлээлгэж өгөөд Монгол руугаа буцнаа.
Ес. ХӨГЖЛИЙН ТӨЛӨӨХ САНАА
-Г.Галбадрах: Ийм шийдвэр гаргах болсон шалтгаан тань?
-Т.Доржханд: Японоос буцаж ирээд Сангийн Яаманд шинэ системийг нэвтрүүлэх чиглэлээр хамтран ажиллах тохиролцоог хийж байхдаа найз нар болон хамтран ажиллагсдадаа хандан “Улстөрд орохгүй шүү” гэж хэлж байв. Гэтэл би одоо улстөрд орох шийдвэр гаргачихаад байдаг. Монголын улстөрийн гадаад нөхцөл байдлаас бус дотоод нөхцөл байдал нь ийм шийдвэр гаргахад хүргэж байгаа. Америкт ирж ажиллаад надад анзаарагдсан зүйл нь “Монголчууд бид үнэхээр баян орон юм байна шүү дээ” гэдэг ойлголт байлаа. ОУВС-ийн гишүүн 188 орны олон үзүүлэлтүүдийг гарган харьцуулахад л ойлгомжтой. Монгол орон болон монголчууд бидэнд маш олон давуу талууд байна. Баялгийн маш их нөөц, социализмын үед бэлтгэгдсэн боловсон хүчин, одоо үед өндөр хөгжилтэй орнуудад бэлтгэгдэж буй залуус гээд. Бидний тооцоогоор 1-3 триллион долларын баялаг газрын дор булаастай байгаа.
-Г.Галбадрах: Бид ихэвчлэн баялгийн тухай яриад, хүний тухай бага анхаарч байгаа юм шиг надад санагдаж байна л даа?
-Т.Доржханд: Орчин үеийн эдийн засгийн онол, өсөлтийн эдийн засгийн загвараар хүний мэдлэг чадвар бол хөгжлийн хамгийн чухал хүчин зүйл гэж үздэг болжээ. Зарим нэг баялаг бол хязгаарлагдмал, өсөж үржихгүйгээр байж байдаг зүйл. Гэтэл үүнийг өсгөж үржүүлэн хязгааргүй баялаг болгох боломж нь хүн өөрөө юм. Тэгэхээр хүндээ хөрөнгө оруулалт хийж хөгжүүлэх хэрэгтэй юм. Бид Монгол дээрээ аваад үзэхэд их том газар нутагтай хэрнээ цөөхөн хүн амтай,  хүн амын эзэлхүүнд байгаа хувь дээр нь харах юм бол мэдлэг чадвартай хүмүүс цөөхөн байна. Ийм их баялаг, боломжийн нөгөө тал дээр тэнцвэр нь алдагдаад байгаа үзүүлэлт нь хүний хөгжил юм. Өөрөөр хэлбэл ийм их баялгийн эзэн нь болоод зөв сайнаар зарцуулах хүмүүс бэлэн бус байна. Одоогийн байдлаар бидний сул тал нь энэ болж байгаа хэрэг. Бид баялагтаа хэт шунаад хүний хөгжилдөө огт анхаарахгүй байна гэж таны хэлж байгаатай санал нэг байна.
-Г.Галбадрах: Тэгэхээр бид хүмүүсийн оюун санааны өөрчлөлт, хөгжилд илүү анхаарах хэрэгтэй болж байна, тийм үү?
-Т.Доржханд: Тийм ээ, үнэн. Өнөөдөр зээл аваад гудамж талбайгаа сайхан болгох нэг хэрэг. Гэтэл тэр гудамж талбайг үргэлж гоё сайхнаар нь байлгахад хүмүүсийн ухамсар, соёл түүнээс ч дутуугүй чухал. Хүнд оруулж буй хөрөнгө оруулалт хамгийн чухал төдийгүй үр өгөөжтэй гэдэг нь судалгаагаар батлагдаж байгаа. Тэгэхээр Монголын маань төрийн бодлого нь хүн рүүгээ чиглэж, монгол хүндээ хөрөнгө оруулахад чиглэх ёстой юм болов уу? гэж бид харж байна. Хүнээ хөгжүүлэхийн тулд бүтэц, систем нь хэрэгтэй. Үгүй бол бид бодлогын том алдаа хийчих гээд байна. Тухайлбал, Аргентин улс эдийн засаг нь өссөн боловч улстөрийн хувьд популизм хийсээр байгаад хүрч болох сайн үр дүн, боломжуудаа алдсан. Эдийн засаг нь уналтад ороод ирэх үед нэгэнт бий болгосон хэрэглээний өсөлтөө өр зээл тавьж шийдэх гэж оролдоод, сүүлдээ энэ уналтаа дэлхий дахинд зарлахад  хүрсэн гашуун туршлага бий. Энэчлэнгээр бид заавал бусдын алдааг давтаж, тэдний араас явах хэрэг байна уу?
-Г.Галбадрах: Бусад орнуудын ийм алдааг бид мэдсээр байж, давтаад байгаа нь надад ч харамсалтай санагдаж байна?
-Т.Доржханд:Монголын минь ийм жишээнүүд сэтгэл эмзэглүүлээд байна л даа. Ийм алдаануудыг засаж залруулах богино болоод дунд хугацааны бодлогын зохицуулалтууд шаардлагатай байнаа. Энэ бүхнийг ойлгож мэдсээр атлаа өөрчлөхийн тулд одоогийн албан тушаалаа эндээ хашаад яваад байх нь хангалттай биш байна. Бид шүүмжлээд дүгнээд суух биш, өөрсдөө энэ бүхэнд бодитоор оролцох шаардлага бий болж байна. Тийм болохоор тун удахгүй ОУВС-ийн ажлаа өгөөд Монгол руугаа буцах гэж шийдсэн байгаа. Энэ бол иргэн хүний хувьд миний итгэл үнэмшил, үүрэг хариуцлага минь юм.
Арав. УЛС ТӨР ДАХЬ СОНГОЛТ
-Г.Галбадрах: Монголдоо буцаж очоод улстөр дахь таны орон зай?
-Т.Доржханд: Эх оронд минь ийм хэрэгцээ шаардлага байгаа болохоор найзуудтайгаа ярилцаж зөвлөлдөөд Монголдоо ХҮН \Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам\-ыг байгуулсан юм. Монголынхоо байдлыг гаднаас нь харж дүгнэж, боломжуудыг хайж мэдэрч байгаа над шиг олон хүмүүс бий. Бид энэ талаар олон жил ярьж ойлголцож, зөвлөлдөж байлаа. Тийм болохоор энэ намд гадаадын өндөр хөгжилтэй улс орнуудад боловсрол эзэмшиж, зарим нь энэ улс орнуудад ажиллаж амьдран туршлага хуримтлуулсан олон залуус нэгдсэн байгаа. Тэд өөрсдийн ажил амьдралаа цэгцэлж чадсан, тодорхой түвшинд өөрийгөө хөгжүүлж туршлага хуримтлуулж чадсан, Монгол эх орныхоо хөгжлийн төлөө, монгол хүний зөв сайн төлөвшлийн төлөө ухамсартайгаар зүтгэж чадах залуус. Эр зориг, ухамсар, олон сайхан боломжууд биднийг нэгтгэж байгаа. Өмнө нь улстөрд орж сайн муу зүйлтэй хутгалдаж байсан хүн бараг байхгүй дээ. Би тэдэнд итгэж байгаа.
-Г.Галбадрах: ХҮН-ыг ямар хүмүүс бүрдүүлж байгаа юм бол?
-Т.Доржханд: Бид эхлээд клубуудын зохион байгуулалтад орж ажиллаж байлаа. “Цахим өртөө”, “Майнд”, “Реформ”, “ Эв Монгол”” зэрэг клубууд болон АНУ, Англи, Герман, Японд төгсөгчид голдуу нэгдэж “Үндэсний хөгжил-Монгол хүн” клубыг үүсгэн байгуулсан. Дараа нь ХҮН-ын бодлого чиглэлийг тодорхойлж үйл ажиллагааг нь удирдах болсон. Бид намыг инситути болгох систем дээр нилээд сайн ажилласан л даа. Намын удирдлагад ажиллаж буй хэн боловч алдаатай буруу шийдвэр гаргавал хариуцлагаа хүлээгээд өөрөө огцорч чаддаг байх ёстой. Намын гишүүдээс зүй бус ёс суртахуунгүй үйлдэл гаргах юм бол нам өөрөө “цэвэрлэгээ” хийдэг байх ёстой. Ийм системүүдийг намын дүрмэндээ тусгасан байгаа.  Бид эхлээд “хөдөлгөөн”-ий хэлбрээр үйл ажиллагаа явуулах саналтай байсан боловч Монголын улс төр дахь шаардлага нь нам болон бүртгүүлж үйл ажиллагаа явуулах л орон зайг үлдээсэн байв.
-Г.Галбадрах: Яагаад “Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам” \ХҮН\ гэж нэрлэсэн юм бэ?
-Т.Доржханд: Энэ бол хуучин байгуулагдаад дорвитой үйл ажиллагаа явуулж чадахгүй байсан намын нэр. Чадвартай мэдлэгтэй, зөв монгол хүнээ бий болгох нь манай намын гол зорилго. “Хүн дээд үзэл” бол манай намын гол чиглэл. Энэ намын нэрийн товчлол нь энэ агуулгад тохирч байв. Нөгөө талаасаа монгол хүн хөдөлмөр хийж байж, өөрөө хөгжиж сайхан амьдарна. Хөдөлмөрч монгол хүмүүсийг бий болгон тэднийг дэмжиж, тэдэн дээр тулгуурлан хөгжих нь төрийн бодлогын нэг хэсэг нь. Нэрийн хувьд аль ч талаасаа тохирч байлаа.
-Г.Галбадрах: Та нарын ард хэн нэгэн байгаа гэж олон хүмүүс хардаж байгаа. Тэр тусмаа нэр зааж хүмүүстэй холбож харддаг?
-Т.Доржханд: Бид нарын ард БИД байгаа. Хүмүүс янз бүрээр л хардаж дүгнэдэг л дээ. Мэдээж улстөрийн намуудын зорилго нь сонгуульд ялалт байгуулан намын мөрийн хөтөлбөр болох Монгол орны хөгжлийн төлөөх бодлого, зөв систем, түүнийг хэрэгжүүлэх арга зам, боломжуудаа олж авах явдал. “ХҮН дээд үзэл” болоод монгол хүний хөгжил нь Монгол орны хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ гэж итгэдэг, үүний төлөө зорьж яваа ямар ч улс төрийн хүчин, байгууллага, хувь хүмүүстэй хамтран ажиллахдаа бид баяртай байх болно. Хэдийгээр олон намуудад хуваагдан маргалдаж, мэтгэлцэж байгаа ч бидэнд нэг л том эрх ашиг бий. Энэ бол монгол ХҮН-ий хөгжил мөн. Монгол хүн хөгжиж байж Монгол орон зөв сайн хөгжинө. Харин  бид үүний төлөө тууштай зогсож, өөрсдийн хийж чадах зүйлээ хийх болноо.
-Г.Галбадрах: Уулзаж ярилцахад сайхан байлаа, Доржханд аа. ОУВС-ийн зөвлөх албан тушаалын талаар эхэлсэн яриа маань ХҮН-ын тухай ярилцлага болон өндөрлөж байна. Монгол хүний зөв сайн хөгжил нь Монгол орны зөв сайн хөгжилд нөлөөлнө гэсэн санаа тань надад их таалагдаж байна. Би ч бас тэгж бодож, хичээж явдаг. Сайн муу юу ч тохиолдлоо гэсэн энэ санаанаасаа бүү урваарай. Танд амжилт хүсье.
-Т.Доржханд: Танд ч бас их баярлалаа. Таны хийж байгаа санаачлагуудыг ч анхааралтай ажиглан дэмжиж явдаг шүү. Бид өөр өөр замаар явлаа ч гэсэн бидний уулзах цэг нэг гэдэгт итгэж байна. Монголоо гэсэн сэтгэлтэй, Монгол хүний сайхан чанарыг, сайн ур чадварыг харуулахыг зорьж тэдгээрээр бахархах боломжийг бидэнд олгож байгаад тань үргэлж талархаж явдаг шүү. Монгол хүн, Монгол орны нийтлэг эрх ашгийн төлөө бид хичээх болноо.
…Энэ ярилцлагын дараа тэрээр ОУВС-ийн ажлаа хүлээлгэж өгөөд Монгол руугаа явсан. Монголдоо очоод ХҮН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байгаа. Бид хааяа утсаар ярьдаг юм. Олон улсын нэр хүндтэй байгуулагуудад ажиллан Монголын хөгжлийг “гаднаас” нь харж дүгнэж байсан дүгнэлт, Монголын санхүү эдийн засгийн гол судас болох СЯ-нд ажиллаж, зорьж бүтээж байсан туршлага болгон нь Монгол орны шинэ хөгжилд хувь нэмэр болно гэдэгт би итгэж байгаа. Учир нь ажил амьдралын хувьд “боломж”-нд хүрсэн хүн болгон ийм эрсдэл хийдэггүй. Зөвхөн ярилцлага хийх гэж бус адил төстэй олон санаанууд дээр санал бодлоо солилцон ярилцаж байсны хувьд би түүнийг үнэлдэг. Монгол орны хөгжил хийгээд монгол хүний оюун санааны өөрчлөлтийн төлөө сэтгэлээ чилээн зүтгэж яваа олон залуусын нэг. Тэдэнд амжилт ерөөе.

1 2 3 9