Menu
Assign a 'primary' menu

Category Archives for "ЯРИЛЦЛАГУУД"

Jan 10

Миний олон жилийн мөрөөдөл –“Яагаад”

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

Хүний амьдралын харгуй салаа замын оногдсон хийгээд сонгосон мөрөө дагаж хөвөрдөг. Дунд сургуулийн багш, захирал, Алтны компаны менежэр, Америкийн цагаач гээд амьдралын харгуйд яваа нэгэнтэй та бvхнийг уулзуулж байна.

Харнууд Гомбосvрэнгийн Галбадрах, нийтлэлч Галаа гэхээр Америкийн  Монголчууд андахгvй.  Америк дахь Монголчуудынхаа урлаг спорт, соёл боловсролын олон арга хэмжээг зохион байгуулалцаж, сурвалжилж, хvний нутаг, далайн чанад эрдэм чадлаараа шалгаран амжилттай яваа нэгнээ олонд таниулж, оюутан залуугаас  буурь сууж, амьдрал тэгширсэн идэр насныхантай нөхөрлөж, бодол санааг нь дэмжиж явдаг нэгэн.  Тvvнчлэн амьдралаас тvvсэн бодол ухаарал, сэтгэл хөдлөл, халуун мэдрэмжээ алдалгvй уншигчиддаа хvргэж, нийтэлж хэвлvvлж яваа нийтлэлч. Тvvний тухай нэрт сэтгvvлч, МСНЭ-ийн ерөнхийлөгч Б.Галаарид  “иргэний сэтгvvл зvйн тод төлөөлөл” хэмээн vнэлсэн байдаг.

Г.Галбадрах санаачлага, хvчин чармайлт гарган “Яагаад” төсөл  хэрэгжүүлж эхэлснийг  eртөнцийг харах, харьцуулах нэгэн салхивч цонх нээлээ хэмээн дэмжиж байна. Учир юун гэвэл ардчилсан нийгэм, чөлөөт  эдийн засгийн харилцаанд шилжээд даруй 25 жил болж. Нийтийн сэтгэхүй, албаны арга барилд өөрчлөлт гарсныг vгvйсгэхгvй ч, засч шинэчилмээр зүйл захаас аван байна.
Нээлттэй нийгмийн  буянаар олон хvн амьдрал эрэн гадагшаа одсон. Тэд суугуул нутагтаа байр сууриа олохын хэрээр тухайн нийгмийнхээ  амьдралын зохицол, дэглэм, ахуй байдлыг таньж эх оронд минь ийм байгаасай гэж эргэж бодох бодолтой болдог.

Дээрх хоёрын уулзвар манай ужиг сэтгэлгээний гацаа, өөр газрын хүмүүсийн амьдралын зохицол, дэглэм, нөхцөл, бололцоог харьцуулан таниулах боломж хөрөнгө мөнгөтэй, сонин хэвлэлтэй олон хvнд байгаа.  Гэвч одоо хvртэл гарт тэмтрэгдэхээр юм алга л байна шvvдээ.
Холын Америкт яваа Г.Галбадрах маань харин “Яагаад” бид хийж  болохгуй гэж санаачлан  эхлүүлжээ.  Түүний “Яагаад” гэсэн цонхоор бид өөрсдөө хэн бэ? Бидний даган дууриаж буй ардчилсан нийгмийнхэн хэн бэ? гэдгийг танин харьцуулж, яагаад бид бусдын жишигт хvрсэн Монгол ахуйгаа цогцлоож болохгүй вэ? санаа сэдэл, амьсгалах агаар орж байгаа нь онцлог юм.

Олныг vл нуршин ярилцлагаа эхэлье.

Д.Бишүүгарам: Та багш хүн. Хүүхэд ахуйд багш, ахмад хүмүүс эрдэм номтой, эх орондоо хэрэгтэй хүн болоорой гэж сургадаг байсан. Эх орондоо хэрэгтэй байх гэдэг таны бодлоор юу вэ? Түүний утга агуулга сүүлийн үед өөрчлөгдсөн болов уу?

-Г.Галбадрах: Миний хувийн бодлоор эх оронч, эх орондоо хэрэгтэй байх нь их энгийн, хувь хүмүүсийн төлөвшил, хөгжил дээр тогтох учиртай байх. Чи өөрийгөө хэр хэмжээнд хөгжүүлж чадна, тэр хэмжээнд улс орон хөгжинө. Улс орон олон иргэдээс бүрддэг хэдий ч хөгжилд нь хамаагүй нэг ч иргэн байдаггүй. Тэгэхээр хүн болгон “биеэ засах нь” өөрт нь төдийгүй эх оронд нь хэрэгтэй, эх орондоо хувь нэмрээ оруулж байгаа хэрэг юм даа.
Бидний туулж өнгөрүүлсэн социализмын үед эх оронч, эх орондоо хэрэгтэй байх  ойлголт уриа лоозон дээр тулгуурлаж үзэл суртлын хэмжээнд боловсрогдон, намын удирдлагаар хэрэгжүүлдэг байлаа. Ардчиллаас хойш хүмүүсийн  сэтгэлгээ өөрчлөгдөн, үүргээ умартан, эрхээ ихээр эдлэх болсон үед эх оронч байх, эх орондоо хэрэгтэй байх тухай ойголт нь хэтэрхий хийсвэр, цээжээ дэлдэн хашгирах хэмжээнд очсон санагддаг.

-Д.Бишүүгарам: Бидний суугуул нийгмийн гол үзэл нь мөнгө, өөрийгөө хөгжүүлэх, ахуйн өсөлт,  өрсөлдөөн зэрэгт тулгуурладаг. Америкийн монголчуудад суугуул нийгмийн үзэл хандлага аль хэр нэвчиж вэ? Та юу гэж ажиглаж байна?

-Г.Галбадрах: Америк орон диваажин биш, хүмүүст боломж олгодог нийгэм. Нэг талаас нь харвал мөнгөний төлөөх амьдрал нь хувь хүмүүсийн мөн чанарт таагүй нөлөөтэй ч, өрсөлдөөнд ялж, өөрийгөө авч явах боломж нь өөр чанаруудыг нь хөгжүүлдэг ч байж  болох юм.
“Усыг нь ууж, ёсыг нь дагаж” байгаа монголчуудын хувьд авах гээхийн ухаанаар хандаж байгаа. Монгол хүмүүсийн цусанд байдаг “үндсэрхэг” дархлаа нь гадаадад амьдарч байгаа хэдий ч, Монголын талаар байнга “улстөржиж” байгаагаас мэдрэгддэг л дээ. Эхэн үеийн Монголчууд бидний хувьд монгол ахуй, монгол сэтгэлгээнээсээ холдож нэг их гавихгүй болов уу? Харин тэд өрсөлдөөнд ялж гаран өөрийгөө өөрчилж,  мөнгөний үнэ цэнийг мэдэрдэг болж  байгаа. Энэ бидэнд хэрэгтэй  сайн чанарууд. Харин Америкт төрж, өсч буй хүүхдүүдийн хувьд би сэтгэл жаахан түгшиж ажигладаг. Аажимдаа ахуйгаас хамааралтай гаднаа “монгол” төрхтэй, дотоод сэтгэл нь “гадаад” залуус олширч байгаад л санаа зовдог.
Америкт ажиллаж амьдарч буй  олон монголчуудтай уулзаж, санаа сэтгэлийг нь сонсож, хамтран ажилладаг.  Уулзалт болгон маш сайхан. Эргэн тойронд маань гэрэл гэгээтэй, урам зоригтой, хийж бүтээсэн зүйлтэй хүмүүс байдаг. Тэр хэрээрээ би ч өөрөө хөгжиж, задарч байгаагаа мэдэрдэг. Ийм хүмүүстэй уулзаж ярилцан, нөхөрлөж хамтран ажиллаж байхдаа амьдарлын,  хүмүүсийн, бас өөрийнхөө үнэ цэнийг ч мэдэрдэг. Энэ бас л ховорхон завшаан.

-Д.Бишүүгарам: Таны санаачлан хэрэгжүүлж эхэлсэн “Яагаад?” төслийн талаар онцлон яримаар байна л даа? Төслийн гол санаа зорилго юу вэ?

-Г.Галбадрах: “Яагаад?” төсөл миний олон жилийн мөрөөдөл, би найзууддаа тоглоом болгон “Яагаад?”-ыг хэрэгжүүлэхгүйгээр Америкаас явахгүй ээ?” гэж хэлдэг . “Яагаад” гэх асуулт оюун санааны том бренд.
Бид эргэцүүлэхдээ “Яагаад?” гэж  өөрөөсөө асууж, тулгамдсан асуудалд “Яагаад болохгүй гэж?” хэмээн өөрийгөө болон өрөөлийг зоригжуулдаг. “Яагаад?” гэдэг асуулт эзнээсээ хариу шийдэл шаардаж байдаг.
Яг одоо хүн бүр “Яагаад Монгол орон минь …?” гэдэг асуултын хариуг хайж байна. Энэ асуулт,  түүнийг дагасан шийдлийн үзүүрт Монгол улс маань улам хүчирхэгжин хөгжинө гэж итгэдэг.
Америкийн иргэддээ хандсан үйлчилгээний стандартуудыг мэдрэх бүртээ л  “Монголд минь яагаад ийм байж болохгүй гэж?” зөвхөн надад ч биш энд ажиллаж амьдарч байгаа  монголчуудад бодогддог юм. Товчдоо Америк дахь ардчиллын ололт, сайн үр дүн нь иргэдддээ хандсан үйлчилгээний  стандарт юм гэж би харж байгаа.
Энэ төслийн санааг ярьж байхад “Америкийг сурталчлах гэлээ” хэмээн олон хүн дургүйцэж байсан. Би өөрөө Америкт ажиллаж амьдарч байгаа болохоор надад байгаа боломж нь “Хүний төлөө” тогтсон энэ стандартуудыг Монголчууддаа хэлж таниулах явдал. Хэдийгээр бид энэ цуврал нэвтрүүлгээр нийгмийг өөрчилж чадахгүй ч хүмүүсийн оюун сэтгэхүй, амьдралд хэрэгтэй санаа хэлэхийг хичээж байгаа.
Бид ардчиллаас хойш олон жил зөвхөн  төр засгаа харааж, шүүмжилж ирлээ. Харин “Чи өөрөө эх орныхоо төлөө юу хийгээ вэ?” гэж хүн бүрээс асуумаар байна.  Уг нь бид өөрсдөө өөрчлөгдөж байж л Төр өөрчлөгдөх юм шүү дээ. Тэгээд л эх орныхоо төлөө хийж чадах зүйлээ хийж, бусдад ойлгуулах гэсэн  бидний эхлэл “Яагаад” төсөл юм.  Өмнө нь бага сага оролдож байсан ч амжилттай болоогүй. Харин жилийн өмнө Т.Нарантунгалаг маань  төслийг хамтран хэрэгжүүлэх санал тавьснаар бид хамтдаа зориглон ажиллаж эхэлсэн юм.

-Д.Бишүүгарам: Одоогоор ямар шатандаа явж байна? Ямар баг энд ажилладаг юм бэ?

-Г.Галбадрах: Анх Америк дахь монгол оюутнуудын үйл ажиллагааг дэмжих зорилготой байгуулагдсан “Human Prosperity” ТББ дээрээ түшиглэн эхэлсэн юм. Телевизийн мэргэжлийн бус хүмүүс болохоор эхэндээ амаргүй байлаа.  Санаа байгаад мэргэжлийн гүйцэтгэл дээр дутагдалтай зүйлүүд бишгүй гарч байсан ч бид шантраагүй.
2015 оны тав, наймдугаар сард Монголоос баг авчирч Америкт  22 нэвтрүүлгийн зураг авсан. Америк дахь зураг авалтад намайг дэмждэг найз нөхөд их тусалсан. Монгол дахь зураг авалт, нэвтрүүлгийн зохиомж, харьцуулсан өгүүлэмж, монтаж зэрэг дээр Т.Нарантунгалаг маань бүх хэцүү ачааг үүрсэн. Зөндөө сайн муу зүйлүүд тохиолдож байсан  ч Т.Нарантунгалаг маань Монголдоо сайн баг бүрдүүлсний ачаар “Яагаад” төсөл амилж манай эхний нэвтрүүлгүүд олны хүртээл боллоо. “Хийх хүнд арга нь олдоно, хийхгүй хүнд шалтаг нь олдоно” гэдэгчлэн нэгэнт хийхийг хүссэн болохоор аргаа олж ажиллацгаав.
Хамтран зүтгэж байгаа Т.Нарантунгалагтаа маш их талархаж байгаа. Түүний ажил хэрэгч, уйгагүй, алив зүйлийн гарцыг заавал олдог, хийж байгаа ажилдаа сэтгэлээ шингээдэг сайн чанраар үнэхээр бахархаж байна.  Монголд баг болон ажиллаж байгаа олон сайхан залуустаа ч чин сэтгэлээсээ талархаж байгаа. Тэдэнгүйгээр энэ төсөл босохгүй байсан шүү.

-Д.Бишүүгарам: Мэдээж энэ төслийг хэрэгжүүлснээр маш их мөнгө олж байгаа гэх хүн бий. Нууц биш бол төслийнхээ өртөг зардлыг хэлж болох уу?

-Г.Галбадрах: Хүмүүстэй хамтран ажиллах нэг зарчим надад байдаг. Энэ  нь  алив санааг хамтран хэрэгжүүлэхдээ “мөнгөний тухай, нэр алдрын тухай” бодож, тооцоолж байгаа бол хамтран ажиллахгүй гэдгээ хатуу хэлдэг.
Өмнө нь “I City Media” групптэй хамтран “Монгол хүн Монголын баялаг” цуврал нэвтрүүлэг бэлтгэхдээ ч энэ зарчмаа л баримталсан. Уран бүтээл хийхдээ “хэр зэрэг мөнгө олох”, “ямар шагнал, нэр алдар хүртэх” тухай бодож байгаа л бол хэзээ ч амжилт олохгүй. Ийм  бодол, сэтгэлээ шингээсэн бүтээл хийх боломжийг шууд л хиртүүлж, хаадаг юм. Өөртөө байгаа боломжоо шавхаад сэтгэлээ шингээж бүтээж чадвал  тэр хүсээд байгаа нэр алдар, мөнгө чинь олдож болноо. Хүний сэтгэл шингэсэн уран бүтээлийн дэргэд мөнгө, нэр алдар бол жижигхэн зүйл юм шүү дээ.
Бид Америкаас 52 нэвтрүүлгийн зураг авалт,  Монголдоо очоод яг тэр сэдвээр  52 нэвтрүүлгийн дахин зураг авалт хийж харьцуулан бүтээл хийж байгаа зардал чирэгдлийг ойролцоогоор тооцоод үз дээ. Үүнээс гадна судалгааны баг, сэтгүүлчид, найруулагч, нэвтрүүлгийн зөвлөх, уран бүтээлийн багт ажиллаж байгаа хүмүүсийн цалин хөлс олгоно. Зардал бол асар их.
Миний хувьд ашиг олно гэхээсээ зардлаа нөхөхийг л  хүсч байгаа. Оюуны бүтээл болохоор ашиг олбол сайн, олохгүй байлаа ч бидний хувьд  хүмүүст хэрэгтэй юм хийсэн  “сэтгэл ханамж” л  ашиг  болох байх даа.

-Д.Бишүүгарам: Ийм ач холбогдолтой төслийг ямар нэгэн эрх ашиг харахгүйгээр явуулах боломжгүй гэж хардах нь олон. Таны ард ямар нэгэн санхүүжүүлэгч байгаа юу? Тухайлбал Монголд  танай бэлтгэсэн “Яагаад”нэвтрүүлгийг гаргах ямар ч дэмжлэг байхгүй гэж үү?

-Г.Галбадрах: Ямар нэгэн дорвитой нийгэмд хандсан зүйл хийгээд эхэлвэл “ард нь хэн байгаа вэ?” хэмээн таамаглал, хардлага тээж байдаг өнөөгийн жишгээр  бусад хүмүүс ч надаас ингэж асуудаг.
Америкт зардал өндөр тул ганцаараа байр хөлсөлж Монголоос ирсэн багаа гэртээ байрлуулж, хөргөгчөө хүнсээр дүүргэн, өөрсдөөр хоол цайг нь хийлгэж, Хот хооронд машинаар явах зорилгоор 8 хүний суудалтай гэр бүлийн зориулалттай суудлын машин  хүртэл авсан. Дүүтэйгээ хамтарсан нэг компанитай болохоор машины бензинээс эхлээд ойр зуурын бүх  зардлаа өөрөөсөө гаргана, зарим найз нөхөд маань ойлгож сэтгэл гаргаад дэмжинэ. Т.Нарантунгалаг маань  нэвтрүүлэгт оролцож байгаа компани, байгууллагуудаас бага зэрэг мөнгө олж Монгол дахь зардлаа “аргалж” байгаа. Заримдаа мөнгө зээлэх тохиолдол бишгүй л байна.
Т.Нарантунгалаг  төсөл эхлэхээс өмнө Монгол дахь Тurkish Airlines  авиа компаниас нэвтрүүлгийн багийн Монголоос Америк явж ирэх зардлын асуудлыг ивээн тэтгэгчийн хэлбэрээр шийдсэн  тул үндсэн ажил маань эхэлсэн юм шүү. Туркийн Монгол дахь авиа компани бидэнд итгэж, биднийг дэмжсэн дэмжлэгт үнэхээр их талархаж байгаа.
Өөрсдийн боломжоо дайчлаад төслөө эхлүүлэх хэрэгтэй,  амжилттай болбол биднийг дэмжих санхүүжүүлэгч олдоно гэж тооцсон. “Би тийм юм хийх гэсэн юм, мөнгө өгөөч” гэж бусдаас гуйхаас илүүтэй “бид ийм бүтээл хийчихлээ, танд таалагдаж байгаа бол биднийг дэмжээч” гэх нь илүү бодитой хандлага юм л даа.
Бидний “Яагаад” төсөл бодитоор эхэлсэн тул дэмжих компани, байгууллага, хувь хүмүүс гарч ирнэ гэж итгэж байгаа. Учир нь Яагаад нэвтрүүлгүүд хувь хүмүүсийн тухай биш, Монголчуудын хөгжилд хэрэгтэй  байгаа зүйлийг өндөр хөгжилтэй орны амьдрал дахь сайн зохицолтой харьцуулан гаргаж Монголчууд бид яагаад ийм байж болохгүй вэ гэсэн санааг хэлж байгаа. Нөгөө талаас улс төр, бизнесээс хамааралгүй хувь хүмүүс санаачлан эх орондоо болон бусад хүмүүст  хэрэгтэй зүйл хийх гэсэн нэгэн эхлэл. Миний зээ дүү Ч.Ганжавхлангийн Монголдоо санаачлан хэрэгжүүлж буй олон сайн үйлс ч ийм санаачлагын жишээ. Харин бид хардлага тээсэн муу сэтгэлгээнээсээ салж өөрсдийн хийж чадах зүйлээр нийгэмдээ давалгаа үүсгэх хэрэгтэй байна.

-Д.Бишүүгарам: Та “Яагаад?” төслийнхээ ашиг тусыг хэрхэн үнэлж байгаа вэ?

-Г.Галбадрах: Олон монголчууд эх орноосоо гарч харийн орныг зорих гэж хүсдэгийн, харьд байгаа олон монголчууд эх орондоо очилгүй түдгэлзээд байгаа шалтгаанууд л  “Яагаад?” нэвтрүүлгийн  хэлэх санаа.
Бас энэ нэвтрүүлгийг бэлтгэх явцад гадаадад байгаа монголчууд бидний төсөөлж байснаас ч илүү сайн хандлага бий болж, бидний санал болгох гэж байсан олон санаа аль хэдийн эх оронд минь хэрэгжээд эхэлчихсэн байгааг мэдээд  баярлахын сацуу одоо л монголчууд бидэнд хэрэгтэй зөв санаан дээр нэгдэн бие биенээ дэмжин, хөгжих цаг нь ирж байгаа юм гэж бодсон.
Тийм болохоор төслийнхөө ирээдүйд сэтгэл хангалуун, итгэлтэй байна.
Цаашид “Яагаад” төслийнхөө мөрөөр “загвар төсөл” санаачилж хэрэгжүүлэх бодолтой байгаа. Энэ болгонд олон нийтийн дэмжлэг, хамтын ажиллагаа хэрэгтэй төдийгүй бид бусдын адил сайхан зүйлийг бүтээж, сайхан амьдарна гэсэн шинэ давалгаа болоосой гэж хүсч байна.
Ер нь холдоод ажихаар  монголчууд бид хийрхлийн манан дунд хөвж байгаа мэт санагддаг. Бид ханатлаа л намуудад хуваагдаж хоосон улстөржлөө, үүний үр дүн нь хаана байна? Харин одоо  иргэд бид өөрсдөө хөгжиж, улс орныхоо  хөгжил, ирээдүйг эрүүл саруул ухаанаар харах цаг болсон.

-Д.Бишүүгарам: Дараагийн нэвтрүүлгээ хаанаас бэлтгэхээр төлөвлөж байна?

-Г.Галбадрах:  “Яагаад?”  төслийн дараагийн 30 дугаарын зураг авалт  2 сард Нью-Йорк, Вашингтон ДС, Чикаго, Денвер хотуудад  6-р сард Лос-Анжелес, Сан-Франциско, Сиэтл, Лас-Вегас хотуудад хийгдэхээр төлөвлөж байгаа.
Өмнөх нэвтрүүлгүүдэд  “түүхий” зүйлүүд их бий. Зураг авалтаа яаруу сандруу амжуулахаас аваад алдаа мадаг олон.  Энэ удаад аль болох чанарт анхаарна гэж бодож байна. Чанартай бүтээл хийнэ гэхээр санхүүжилт илүү шаардагдаж байгаа.  Мөн энэ удаа нэвтрүүлгийн тухайн сэдэвт  хамаатай мэргэжлээр ажиллаж байгаа монголчууддаа түшиглэж,  санаа бодол, оролцоог нь  чухалчилна. Америкийн засаг захиргааны байгууллагуудаас нилээд оролцуулах бодол бий.
Бидний төслийн эндэх ажиллагааг Америк дахь Монгол Улсын ЭСЯ  дэмжиж байгаад их урамтай байгаа.

-Д.Бишүүгарам: Таны төсөлд дэмжлэг үзүүлье, өөрсдийн санаа бодлыг хэлье гэж олноор хандаж байна уу?

-Г.Галбадрах: “Яагаад?” нэвтрүүлэг Монгол ТВ ээр гарч олон нийтийн анхаарлыг татаж байгаад бид баяртай, бас урамтай байгаа. Удахгүй өөр 3 ч ТВ-ээр зэрэг гарч, түүний дараа сошиал ертөнцөд байршуулж аль болох олон хүмүүст хүргэж, тэдний дэмжлэгийг авахыг хүсч байгаа.
Нэвтрүүлэг  эхэлснээс хойш олон хүнээс талархал, бас санал болгосон захидлууд ирж байгаа. Тэр болгоныг анхаарч уншиж байна.
Харин санхүүжилтын хувьд нэг их урагштай биш байгаа. Би сошиал ертөнцөд нийтлэл бичиж, нэвтрүүлэг хийж бас нэвтрүүлэгт оролцсоор бараг 10 жил болжээ. Олон хүмүүс намайг ойлгож дэмждэгт урам орж  тэр хэрээрээ илүү сайн хийх гэж хичээдэг. Түүний нэг нь энэ төсөл юм.
Хүмүүс ихэвчлэн “Чи шүү, амжилт хүсье” гэж хэлж бичдэг. Одоо намайг дэмждэг хүмүүсийн санхүүгийн дэмжлэг маш их хэрэгтэй болж байна. Би энэ төслийг гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа монголчуудын хамтын бүтээл гэж боддог. За тэгээд намайг ойлгож дэмждэг дотны найзуудаа “шаналгаж” эхлээд байгаа. \инээв\

Д.Бишүүгарам: “Face book”-дээ  “Өвлийн бороо-Өвгөн, Тэнгис” нэртэй таталбар нийтэлсэн байна лээ. Харин “Өвлийн цасан-Хүүхэд нас, Хангай нутаг” гэвэл ямарханаар таталгах  бол?

-Г.Галбадрах: Юуны өмнө би зохиолч, яруу найрагч, сэтгүүлч биш гэдгээ хэлэх хэрэгтэй. Гэхдээ сэтгэлийн тэртээд урсаж буй олон бодлуудаа буулгаж бичих дуртай.  Саяхан далай дээр очоод ирэхдээ “Өвлийн бороо-Өвгөн, Тэнгис” нэртэй санаашралаа буулгасан хэрэг.
Энэ жил Вашингтонд цас ордоггүй ээ, цас орохыг хүлээгээд л байгаа.
Цас орохоор орчлон ертөнцийн бүх л зүйлс цав цагаан өнгөөр хучигдан ер бишийн үзэсгэлэн тодорч, агаар нь хүртэл сэрүү татаж тунгалагшаад сайхан шүү. Хүн болсных ийм мэдрэмжийг мэдрэхгүй бол харамсалтай яа.
Манай хангай нутаг өндөр уулстай, ташуур алдам жавартай, цас их унадаг. Хөр цасанд  гулган, хацар нүүрээ жаварт хайруулахыг ч үл тоон  баясан инээж байгаа хүүхдүүд хичнээн жаргалтай гээч. Над ийм л юм бодогдож байна.

Ярилцсанд баярлалаа.Таны ажил амьдралд сайн сайхныг хүсье.
Д.Бишүүгарам \Чикаго хот\

Dec 16

Математик бол “ТӨГС ТӨГӨЛДӨР ГОО САЙХАН”, харин софтвер бол “ЭР ЗОРИГ, ХҮЧ ЧАДАЛ”

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

Баярсайханы  Баттулга

\Цуврал ярилцлага-23\

IMG_2364

…” I City Media” групптэй хамтран “Монгол хүн Монголын баялаг” ТВ нэвтрүүлгийн дугааруудыг бэлтгэж байхдаа энэ нэвтрүүлэгт Солонгосоос оролцож байсан Б.Баттулгыг эчнээ таних юм. Түүний оролцсон дугаар надад сонирхолтой санагдсан. Түүнээс хойш Б.Баттулгыг АНУ-ын Сан-Франциско хот дахь “Цахиурын хөндий”-н GOOGLE компаны төв оффист ажиллаж байгааг дуулсан юм. Сан-Францискод ажлаар очих далимдаа Б.Баттулгатай холбогдон цаг болзож, “Цахиурын хөндий” д уулзан ярилцсанаа та бүхэнд хүргэж байна.

Нэг. НАМТРЫН ТОВЧООН

1.      11-р дунд сургууль /~1999/
2.      KTMC /2001/
3.      Inha university, Korea /2002~2006/
4.      Korea Advanced Institute of Science and Technology, Korea /2006~2008/
5.      Google /2008~/

Хоёр. КОМПЬЮТЕРТ ОЙРХОН ӨССӨН БАГА НАС

-Г.Галбадрах: Хаана төрж өсөв? Аав ээжийнхээ талаар товч танилцуулахгүй юу?

-Б.Баттулга: Би 1981 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Манай аав Завхан аймаг, ээж мань Говь-Алтай аймгийн хүн. Хоёулаа математикийн олимпиадад оролцож яваад танилцаж хожим нь Орос улсад суралцаж байхдаа гэр бүл болсон, эдийн засгийн Кибернетик мэргэжилтэй. Багадаа аав ээж хоёрын ажил дээр очиход нэг том танхимд нүсэр том компьютерүүд байсныг санадаг юм.

-Г.Галбадрах: Багаасаа л компьютерт ойрхон өсчээ дээ?

-Б.Баттулга: Намайг бага байхад манай гэрт, дээрээ олон нүхтэй бас тоотой дөрвөлжин цааснууд зөндөө их байдаг байлаа. Тэр цааснуудаар янз бүрийн тоглоом хийж тоглоно. Тэр нь одоогийнхоор бол компьютерийн “хард диск”-ны оронд хэрэглэдэг байсныг сүүлд мэдсэн. Нэг ёсондоо цаасан дээр хэвлээд хард дискны оронд компьютерт уншуулдаг технологитой байж. Багаасаа л компьютерт ойр өссөн. Аав намайг компьютер дээр суулгах дургүй. “Чи тэртэй тэргүй 10-р ангиа төгсөөд программ бичих болно, харин одоо математик сайн судла” гэж аав зөвлөнө.

-Г.Галбадрах: Дунд сургуульдаа хаана суралцаж байсан юм бэ?

-Б.Баттулга: 3 дугаар ангидаа гэртээ санамсаргүй радиогоор 11-р сургуулийн математикийн ангийн тухай сонсоод шалгалт өгч элсэн орсон. Би өөрийгөө их азтай гэж боддог. Үе үеийн хамгийн шилдэг багш нараар хичээл заалгасан. Энхжаргал багш, Эрдэнэсувд багш, Адьяасүрэн багш нар анги удирдаж, хичээл зааж байсан. Сүүлд Солонгост суралцаж байхдаа ч мөн адил хамгийн шилдэг багш, профессор нараар хичээл заалгаж байлаа.

-Г.Галбадрах: Тэр үед математикийн улсын олимпиадад оролцож байсан багш сурагчдын дунд чамайг “11-ийн Баттулга” гэдэг нэрээр олон хүмүүс мэддэг юм билээ. Олимпиадуудад амжилттай оролцож байсан уу?

-Б.Баттулга: Олон Улсын математикийн олимпиадаас “мөнгө”, “хүрэл” медаль авсан. Харин улсын математикийн олимпиадаас 2 “алт”, 1 “мөнгө”, 1 “хүрэл” медалиуд авч байв. Физик, мэдээлэл зүйгээр бас улсын хэмжээний медалиуд бий.  Сургуулиа төгсөөд КТМС-д software ангид элсэж орлоо.

Гурав: МЭДЭЭЛЛИЙН ТЕХНОЛОГИЙН СОНГОЛТ

-Г.Галбадрах: 10-р ангиа төгсөөд КТМС-т software ангийг сонгож авах шалтгаан нь юу байсан юм бол?

-Б.Баттулга: Ер нь бол дунд сургуулиа төгсөөд софтверийн чиглэлээр суралцья гэж бодож байсан. Үүнийхээ дагуу 10-р ангиа төгсөхдөө Олон улсын мэдээлэл зүйн олимпиадад оролцлоо. Өмнө нь мэдээлэл зүйн олимпиадад Монголоос оролцолгүй олон жил завсардсан үе байв. Тэр жил аз таарч манайхаас баг оролцох боломж бүрдсэн. Жагдагдорж багш тэр жил зардлыг дааж, удирдаж авч явсан юм. Тэмцээнээс ирснийхээ дараа, дараа жилийн олимпиадад оролцох хүүхдүүдийг бэлтгэх хэрэгтэй юм байна гэж бодлоо. Ингээд тэр жил тэмцээнд явсан багаас 3 нь KTMC-д элсэн орж бас дараа жилийн багийг бэлдсэн. Нэг маань КТМС багш болж олон жил Монголын багийг үргэлжлүүлэн бэлдсэн дээ.

-Г.Галбадрах: Чи Солонгост бакалаврын зэргээр суралцсан уу? Ямар сургууль юм бэ?

-Б.Баттулга: Би Солонгост INHA их сургуульд 4 жил компьютерийн мэргэжлээр суралцаж, математик чиглэлээр давхар мэргэжил эзэмшиж төгссөн. INHA их сургуульд ирж байгаа Монгол оюутнууд сонгон шалгаруулалтаар ирдэг байсан болохоор Солонгос оюутнуудаас илүү сайн суралцдаг байсан шүү.

-Г.Галбадрах: Энэ сургуулиа төгсөөд ямар сонголт хийв?

-Б.Баттулга: Сургуулиа бакалавр зэргээр төгсөөд Солонгосын топ сургууль болох KAIST-д хиймэл оюуны чиглэлээр магистрийн зэргээ хамгаалсан. Тэнд сурч байхдаа АНУ-ын Беркелей дэх Калифорнийн Их Сургуульд түр ирж суралцаж байлаа. Тэр үеэд америк оюутнууд Google-ийн талаар л ярьдаг байсан үе. Тэр үед л “Сургуулиа  төгсөөд “Google-д ажиллах” ёстой юм байна” гэж бодсон. Солонгост буцаж ирсний дараа, Google-д шалгалт өглөө. Тэр жилүүдэд, Солонгост мөн адил оюутнуудын хамгийн их орохыг хүсдэг компаны жагсаалтыг Google тэргүүлж байсан үе. Тэр жил манай сургуулиас 2 оюутан тэнцэж орсон юм.

Дөрөв. GOOGLE -ийн ИНЖЕНЕР

-Г.Галбадрах: Хэдэн он байсан юм бэ?

-Б.Баттулга: 2008 онд Google-ийн Солонгосын салбарт  ажиллаж эхэлсэн. Хайлтын системийн алгоритм, “trends detection” болон “showtimes” гээд олон төслүүд дээр ажиллаж байв. Сөүлд ажиллаж байхдаа шууд хэрэглэгчид хүрдэг бүтээгдэхүүн дээр их ажилласан. Бүх шийдвэрүүд туршилт, статистик, судалгаан дээр үндэслэж гардаг. Олон жилийн турш 6 тэр бум хүнд үйлчилгээ үзүүлж судалгаа хийх боломж олдсон, үүнээс маш их зүйлийг сурч авсан гэж боддог. Хэрэглэгчид ямар өөрчлөлтийг хэрхэн хүлээж авахыг таамаглах, мэдрэмжтэй болдог юм билээ.

-Г.Галбадрах:  Google компаны Солонгосын салбараас Америкийн “Цахиурын хөндий” дэх төвд шилжиж ирэх шалтгаан тань юу байсан юм бол?

-Б.Баттулга: АНУ-д ирэх гол шалтгаан нь дэлхийн мэдээллийн технологийн “Тархи” нь болсон Silicon Valley буюу Цахиурын хөндийн уур амьсгалыг мэдрэхийг хүссэн. Алсдаа Монголын IT startup компануудын өрсөлдөх чадварыг өсгөхыг хүсвэл Цахиурын хөндийд ажилласан туршлага болон танилын хүрээгээ нэмэгдүүлэх нь хэрэгтэй гэж бодож байгаа. Ажлынхаа хажуугаар энэ чиглэлээр санаа тавьж цаг заваа зориулж байгаа.

-Г.Галбадрах: Чиний анзаарч байгаагаар Google компаны бусад компаниудаас ялгарах онцлог нь юу байгаа бол?

-Б.Баттулга: Google-ээр дамжиж анх олны анхаарлыг татаж байсан онцлог соёл одоо бол шинээр төрөн гарч байгаа компаниудад стандарт болсоор байгаа. Хамгийн онцлог зүйл нь инженерт суурилсан компаны бүтэц юм. Бидний мэддэг “дарга” гэсэн мэргэжил энд байхгүй. Компаны бүхий л шийдвэрүүд болон үйл ажиллагааг инженерүүд тооцоо судалгаан дээр үндэслэж гаргана. Энд менежер хүн  бүтээгдэхүүнтэй холбоотой ямар нэгэн шийдвэр гаргах эрхгүй, харин инженерүүдийг тав тухтай ажиллах боломжоор хангаж өгөх үүрэгтэй.Өөрөөр хэлбэл инженер болон менежерүүдийн үүрэг хариуцлагын ялгааг сайн гаргаж өгдөг гэсэн үг. Google-ийн vise president гэсэн цолтой хүмүүсийн ихэнх нь биечлэн код бичдэг инженерүүд байдаг.

-Г.Галбадрах: Энэ харин сонирхолтой мэдээлэл байна. Чи одоо Google дээ ямар чиглэлийн ажил хариуцаж байна вэ?

-Б.Баттулга: Одоо хэрэглэгчийн дараагийн үйлдлийг таамагладаг ерөнхий систем бүтээж байгаа. Ерөнхий систем гэдэг нь дэд бүтэц гэж хэлж болно. Маш олон багууд манай систем дээр түшиглэн өөрсдийн бүтээгдэхүүнээ хөгжүүлдэг. Бид хэрэглэгчийн дараагийн үйлдлийг урьдчилан таамаглаж бусад багууд бидний таамаглал дээр үндэслэн төрөл бүрийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнүүдийг хөгжүүлдэг. Дэд бүтэц дээр ажиллах нь шууд хэрэглэгчид хүрдэг бүтээгдэхүүн дээр ажиллахаас маш өөр байдаг.

-Г.Галбадрах: Урьд нь чиний хариуцаж гүйцэтгэж байсан ажлаас одоогийн энэ ажил тань ямар ялгаатай байна вэ?

-Б.Баттулга: Урьд нь зөвхөн өөрийн ажиллаж байгаа тухайн бүтээгдэхүүнээ хэвийн ажиллуулахад болдог байсан бол, одоо хэдэн арван бүтээгдэхүүн манай систем дээр ажиллаж байгаа учраас олон зүйлийг давхар бодолцох хэрэгтэй болдог. Хэзээ ч системийн хэвийн ажиллагаанд алдаа гарч болно. Өдөр шөнө харгалзахгүй 10 минутын дотор асуудалд хариу өгөх ёстой, хэрэв үгүй бол асуудал дараагийн шатны аваарын түвшинд шилжээд явна. Систем хөгжүүлэхийн хажуугаар нүсэр системийг хэвийн ажиллуулах ёстой болохоор илүү их ачаалалтай байдаг.

Тав. СОФТВЕРИЙН ҮЙЛДВЭРЛЭЛ

-Г.Галбадрах: Софтвер бол бидний өдөр тутмын амьдралд нилээд орон зайг эзэлж орж ирж байгаа нь анзаарагдаж байна шүү?

-Б.Баттулга: Хүмүүс софтверийн хөгжил, хүчин чадлыг маш дутуу үнэлдэг. Цаашдаа софтвер хүн төрөлхтний хөгжилд маш том байр суурийг эзлэх болно. “Интернет”, “Мобайл” гээд бидний амьдралыг орвонгоор эргүүлсэн том хувьсал өөрчлөлтүүд бүгд софтвер дээр суурилсан. Одоо дэлхийн топ компаниудын хэд нь софтверийн компани болж хувираад байгааг харахад илүү ойлгомжтой байх. Apple, Google, Microsoft, Facebook, Alibaba, Amazon гээд тоолж баршгүй. Энэ тоо цаашдаа улам өсөх болно. Тун удахгүй хүн төрөлхтнийг “Хиймэл оюун”, “bio informatic” гээд үүнээс том өөрчлөлтүүд хүлээж байгаа. Эдгээр нь мөн л софтверийн салбар юм. Хүн төрөлхтний амьдралын хэв маягийг орвонгоор нь өөрчлөж шинэ хүчирхэг тоглогчдийг бий болгоно. Софтверийн салбарт шинэ зах зээл, шинэ боломжууд олноороо бий болно. Магадгүй нийгэм тэр чигтэй софтвер дээр суурилсан байхаар төсөөлж ч болох юм.

-Г.Галбадрах: Тийм ээ. Мэдээллийн технологийн хөгжлийн хурдац гүйцэгдэхийн аргагүй хурдтай байнаа. “Хиймэл оюун ухаан”-ы үйлдвэрлэлийн талаарх яриа тань сонирхолтой байна шүү?

-Б.Баттулга: Мэдээллийн технологийн томоохон компаниуд, яг тухайн үйлдэл дээрээ хүний уураг тархинаас илүү үзүүлэлттэй хиймэл тархинуудыг бүтээгдэхүүндээ ашиглаж эхэлж байна. Жишээлэхэд: зураг таних, яриаг текст болгох гээд тодорхой үйлдлүүдийг машин хүнээс илүү гүйцэтгэж чаддаг болсон.  Энэ бол зөвхөн эхлэл. Одоохондоо энэ технологиуд маань нилээд үнэтэй том хэмжээний тооцоолох төвүүд шаардаж байгаа. MIT, Stanford гэсэн томоохон сургуулиуд хүртэл, Google, Facebook болон Amazon дээр түшиглэн судалгаа хийхээс дангаараа хүчин чадал нь дутаж байх жишээтэй. Удахгүй хиймэл оюунд тусгайлан зориулагдсан хямд үйлчилгээнүүд болон тусгай зориулалтын хямд компьютерүүд худалдаанд гарч эхлэх болно. Тэр үед хиймэл оюунд суурилсан ямар шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнүүд шинээр төрөн гарахыг таахын аргагүй. Тэр үеэс жинхэнэ утгаараа машинууд хүнийг орлож эхэлнэ.

-Г.Галбадрах: Мэдээллийн технологийн хөгжлийн хурдацтай “хөл нийлүүлэх”, үгүйдээ л “ойртож очих” хэрэгцээ шаардлага, монголчууд бидэнд зайлшгүй бий болж байна?

-Б.Баттулга: Үүний тулд бид софтвер инженерүүдийнхээ тоог эрс өсгөх шаардлагатай болж байна. Жинхэнэ мэргэжлийн түвшинд тасралтгүй 10 жил хөгжүүлэлт хийсэн монгол инженер хэд байгаа бол? Монгол улсын хэмжээнд 20 хүрэхгүй хүн байгаа болов уу? гэж бодож байна. Алсдаа, аль ч улсын хөгжил энэ тооноос шууд хамаарах болно. Миний хувьд мэргэжлийн түвшинд код бичээд дөнгөж 8 жил л болж байна. Бидний үед софтверийн чиглэлээр олон оюутан төгссөн боловч, ихэнх нь дундаасаа шантарсан эсвэл “дарга” гэсэн тодотголтой болж хөгжүүлэлтээ орхисон байдаг. Одоогоос арван жилийн дараа дахиад л хорь хүрэхгүй мэргэжлийн инженертэй сууж байвал яах вэ? гэдэг асуулт маш их санаа зовоож байна. Тиймээс энэ салбарт дөнгөж хөл тавьж байгаа 90-ээд оны залууст үлгэр дуурайлал болж тэднийг 10 жилийн дараах жинхэнэ мэргэжилтнүүд болгох нь миний үүрэг гэж бодож байгаа. Хэрэв бид хорь биш хорин мянган жинхэнэ мэргэжилтэнтэй болчихвол Монголоос төрөн гарах аварга софтвер компаниудыг хэн ч зогсоож дийлэхгүй болно доо. Энэ бол бидний ирээдүйн зорилго мөн.

-Г.Галбадрах: Софтвер инженерийн чиглэлээр мэргэжил эзэмшихэд суурь мэдлэг нь математик байх уу? Монголын математик сургалтын аргачлал, үр дүн нь чамлалтгүй юм уу? гэж надад анзаарагддаг юм. Энэ талаар чиний бодол?

-Б.Баттулга: Софтвер инженерүүд дунд математикийнхан нилээд бий. Монголын математик сургалтын түвшин олон улсын хэмжээнд нилээд дээгүүрт тооцогддог байсан. Харин сүүлийн үед жаахан буураад байгаа юм уу? гэлтэй байгаа. Үүнийг улам сайжруулах шаардлагатай. Софтвер инженерүүдийг ажиглахад 2 янз байдаг. Нэг нь математикт дур сонирхолтой хүүхдүүд алгоритмаар дамжин софтверт сонирхолтой болсон байдаг. Нөгөө хэсэг нь багаасаа софтверийг хакер талаас нь илүү сонирхож орсон байдаг. Эдгээр хүмүүсийн чадвар хоорондоо ялгаатай, гэхдээ жинхэнэ амжилтанд хүрч байгаа инженерүүдэд энэ хоёр чадвар хосолсон байдаг.

-Г.Галбадрах: Софтверийг товчоор тайлбарлавал?

-Б.Баттулга:  Математикийг бол “Төгс төгөлдөр, гоо сайхан”тай, харин софтверийг бол “Эр зориг, хүч чадалтай зүйрлэж болно.” Би Их Сургуульд 6 жил суралцаж нэг хоёр жил  Google-д ажилласны дараа л үүнийг ойлгож мэдэрч байгаа юм. Математикийн гоо сайхантай харьцуулбал Софтвер гэдэг чинь хачин царай муутай амьтан. Гэхдээ софтверт өөр юунд ч байхгүй эр зориг хүч чадал бий. Эргээд бодоход, би бас софтверээс матетикийн гоо сайхныг хайж их төөрөлдсөн юм шиг билээ. Үүнийг л сайтар ойлгосны дараа л софтверт чин сэтгэлээсээ дурлаж байгаа юм.\инээв\

Зургаа. ХӨГЖЛИЙН ЧИГ ХАНДЛАГА

-Г.Галбадрах: Бидний өдөр тутмын хэрэглээ болсон гар утас, зөөврийн компьютер, фейсбуук болон хэрэглээний олон программууд аажимдаа хувь хүний хөгжил, хувь хүний мөн чанарт муугаар нөлөөлж болзошгүй мэт надад санагдаад байдаг юм. Уураг тархиа ажиллуулахаас хэтэрхий бэлэнчлэх сэтгэлгээнд уусаж, аажимдаа хэрэгтэй хэрэггүй мэдээллүүдийн цуглуулга болж ч магадгүй? гэж заримдаа надад бодогддог юм.

-Б.Баттулга: Мэдээллийн технологи, гарцаагүй бидний амьдралд болон бие мах бодид маш ихээр нөлөөлж байгаа. 80-аад оныхон болон 90-ээд оныхны хооронд гэхэд л сэтгэлгээний маш их ялгаа ажиглагддаг. Зарим чадварууд байхгүй болж ч байгаа байх. Гэхдээ бидний тархины нэг хэсгийг компьютер орлож болж байхад тэр чадварын шаардлага байхгүй л болов уу? Харин ч хүн төрөлхтөн шинэ орчинд ийм хурдан дасан зохицож өөрчлөгдөж байгаа нь гайхалтай. Жишээлээд хэлэхэд, хүн төрөлхтөн анх гутал хийж өмссөн гэж бодъё. Тэр үед ч мөн адил гуталнаас болоод орчин үеийн хүүхдүүдийн хөл муудаж байна гэж санаа зовж байсан болов уу? Харин одоо бол гутал хүн төрөлхтөнд муугаар нөлөөлсөн гэж ярих хүн байхгүй.

-Г.Галбадрах: Монгол залуус софтвер чиглэлийн компаниуд байгуулаад хамтарч ажиллахаар зорьж байгаа тухай чи дээр дурдсан. Мэдээж энэ маш хэрэгтэй эхлэл гэдэгтэй би санал нийлж байна. Та нарын ойрын зорилт тань юу вэ?

-Б.Баттулга: Бид Цахиурын хөндийг хөрөнгө оруулагчдаар дүүрэн газар гэж ойлгодог. Хүнтэй 30 минут яриад л хэдэн сая долларын хөрөнгө оруулалт авсан талаар зөндөө сонсож байсан байх. Тэр нь нэг талаар үнэн, мөн олон зүйл шаардалгүй хөрөнгө оруулалт хийдэг нь ч үнэн. Гэхдээ нөгөө талаас хэн ч хамаагүй жаахан худлаа яриад хөрөнгө оруулалт авах боломжтой гэж ташаа ойлгодог. Тэд ямар нэг санаанд биш, ямар нэг бизнес төлөвлөгөөнд биш “хүн”-д хөрөнгө оруулдаг. Хөрөнгө оруулагчдийн хувьд “Чи хэн бэ?” гэдэг хамгийн чухал. Тэдэнд хэн хэдгээ харуулж чадаагүй бол сохор зоос ч олдохгүй. Тиймээс бид алхам алхмаар “хэн” гэдгээ таниулж, тасралгүй ахиж байгаагаа харуулах ёстой. Тиймээс энэ салбарт ажиллаж байгаа хэд хэдэн шинэ залуусыг дэмжин ажиллаж байгаа.

-Г.Галбадрах: Чи ер нь 90-ээд оны залууст их найдвар тавиад байнаа даа?

-Б.Баттулга: Тэгэлгүй яахав. Бидний үеэс мэргэжлийн инженер дэндүү цөөхөн гарсан учраас, томоохон зүйл бүтээх боломж тун бага байгаа. Тиймээс дараагийн үед найдлага тавьж тэдэнд туслаж дэмжих нь чухал. Бидний үеийнхэн болж өгвөл энэ салбарын мэргэжлийн хөрөнгө оруулагч болохыг хичээх ёстой мэт санагддаг?

-Г.Галбадрах: Мэдээж энэ салбарыг хөгжүүлэхийн тулд, Төр Засгаас ч бодлогоор дэмжих хэрэгтэй байх?

-Б.Баттулга: Төр засаг оролцохгүй байх нь хамгийн том тус дэм болж байгаа хэрэг гэж хэлж болно. Мэдээллийн технологи нь цаг минутаар өөрчлөгдөж байдаг зүйл харин хууль журам хэзээ ч үүнийг гүйцэх боломж байхгүй. Жишээлэхэд Солонгос улсын тухайд олон жилийн өмнө “хамгийн мундаг цахим төлбөр тооцооны аргачлал гаргалаа” гээд үүнийгээ хуульчилж орхисон. Харин салбарын мэргэжилтнүүд энэ хууль Солонгосын мэдээллийн технологийг 10 жилээр ухрааж уналтанд оруулсан гэж үздэг. Сүүлд ерөнхийлөгч нь ард түмнээсээ уйчлалт гуйж энэ хуулийг хүчингүй болгосон. Хууль, дүрэм журам энэ салбарыг хурдыг гүйцдэггүй.

-Г.Галбадрах: Тэгэхээр алив хөгжлийг хуулиар зохицуулж, хязгаарлаж болдоггүйн жишээ юм уу даа?

-Б.Баттулга: Тийм гэж хэлж болно. Ялангуа Солонгос Улсын тухайд маш олон буруу хууль журмаас болж энэ салбрын өрсөлдөх чадвараа эрс бууруулсан. Цагтаа, Гар утсаар, онлайн тоглоомоор дэлхийд тэргүүлж байсан. Үүнийгээ засахын тулд саяхнаас “Software Policy Research Center” гэж хэдэн зуун судлаачид, инженерүүдээс бүтсэн судалгааны төвийг Ерөнхийлөгчийн дэргэд байгуулж энэ төрлийн буруу хуулиудаа засахыг эрмэлзэж байна.

-Г.Галбадрах: Бас энэ салбрын өрсөлдөөн чухал үүрэг гүйцэтгэх байх гэж бодож байна?

-Б.Баттулга: Өрсөлдөөнийг бий болгох нь маш чухал. Монгол хүүхдүүд бүгд л багадаа ноцолдож барилдаж үздэг. Тэр дундаас үнэхээр хүчтэй, зоригтой, авьяастай хүүхдүүд нь тунаж үлдээд бөх болдог. Бүх нийтийг хамарсан энэ их өрсөлдөөний дундаас бөх болж байгаа учраас Монголоос сумогийн аваргууд төрж байгаа хэрэг. Бид энэ зарчмаар, багаасаа өндөр өрсөлдөөн дунд инженерүүдээ бэлтгэдэг болгох хэрэгтэй санагддаг.

-Г.Галбадрах: Энэ санаа тань надад таалагдаж байна. Нөгөө талаасаа софтверийн хөгжлийн ирээдүйн төлвийг ч бид анхаарахгүй байж болохгүй юм шиг?

-Б.Баттулга: Өнгөрсөн хугацаанд үйлдвэрийн автоматжуулалт, байгууллагын бүтэц дээр тулгуурлаж бизнесийн өрсөлдөх чадварыг сайжруулсаар ирсэн. Харин одоо бол бизнесийн бүх салбарт софтверийн тусламжтайгаар маш их optmiization хийх боломжтой эрин үе ирж байна. Uber үүний тод жишээ юм. Uber бол Цахиурын хөндийгөөс софтвер инженерүүдийн төрүүлсэн 40 тэрбум долларын таксины компани. Amazon, Airbnb, Tesla, Square гээд маш олон ийм жишээг татаж болно. Цахиурын хөндийгөөс одоо  бизнесийн бүхий л салбаруудыг эзэлж эхэлж байна. Хиймэл оюуны үе эхлэх үед мэдээллийн технологийн бус салбар гэж үндсэндээ үгүй болно.

Долоо. БИД БАЯЛАГТАЙ ОРОН МӨН ҮҮ?

-Г.Галбадрах: Сонирхолтой төсөөлөл байна. Монголын хөгжлийн талаар анзаарч, дүгнэж байгаа юу?

-Б.Баттулга: Монголд маань одоо уул уурхайн салбартаа илүү анхаарлаа хандуулаад, тэндээс мөнгө орж ирэхээр бусад салбруудаа хөгжүүлнэ гэж төсөөлөөд байх шиг байгаа юм. Яг үнэндээ Монголын байгалын баялагийн хэмжээг бусад баялагтай орнуудтай тоо хэмжээгээр нь харьцуулахад үнэхээр юу ч байхгүйтэй адил шүү дээ. 200 треллон куб мерт байгалын хийтэй Орос, 300 биллион баррель нефьттэй Венесуэл, Арабын орнууд бол өөр хэрэг. Дэлхийн хэмжээнд их хэмжээний газрын тос, байгалийн хий зэргийг л “баялаг” гэж тооцож байна шүү дээ. Ийм том хэмжээний газар нутагтай  мөртлөө манайх шиг хоосон газар дэлхий дээр ховор байх шүү. Баялаггүй дээрээ ус ч, хүн ч алга байна. Бид “дэндүү их баялагтай” гэж бодох нь төөрөгдөл мэт санагддаг. “Бидэнд байгалийн баялаг байхгүй” гэж бодоод хөгжлийг өөр өнцгөөс харах нь хамаагүй дээр юм шиг надад заримдаа санагддаг юм.

-Г.Галбадрах: Бид энэ талаар санаа тавьж бодохгүй, анзаарахгүй байгаа. Харин залуус та нар өөр талаас нь харах хэрэгтэй болж байгаа шүү дээ?

-Б.Баттулга: “Байгалийн баялагтай орон” гэдэг өнөөгийн хэлц үгийг залуус бид ор тас мартах хэрэгтэй мэт санагддаг. Яаж богино хугацаанд инженерийнхээ тоог зуу дахин, мянга дахин өсгөх вэ гэдгийг л бодох хэрэгтэй мэт. Үүний тулд бид өөрсдөө бусдад үлгэр дуурайлал болж дагаж дуурайх хүслийг төрүүлэх ёстой байх.

-Г.Галбадрах: Уулзаж ярилцахад таатай байлаа. Чиний ярианаас хөгжлийн тухай огт өөр төсөөлөл авлаа, миний хувьд. Бас мэдээллийн технологийн дэлхийн хэмжээний салбруудад ажиллаж байгаа монгол залуусын нэгдэл, хамтын ажиллагааны оролдогуудын талаар сонсож мэдэрч байхдаа баяртай байгаа шүү. Хэзээ нэгэн цагт та нарын энэ хичээл зүтгэл амжилтад хүрнэ гэдэгт итгэж байна. Та нарт амжилт хүсье.

-Б.Баттулга: Уулзаж ярилцсан танд ч бас баярлалаа. Мэдээллийн технологийн хөгжил, софтвер хөгжлийн талаар өсч өндийж байгаа монгол залууст ойлгуулж сурталчлах хэрэгтэй байна. Та бид 2-ын ярилцлага энэ санаанд бага боловч нэмэр болох байх гэж найдаж байна. Бид өөрсдөө бас хичээх хэрэгтэй болж байна.

…Софтвер дээр суурилсан дэлхийн хөгжлийн ирээдүйн чиг хандлагын талаар тайлбарласан түүний яриа сонирхолтой төдийгүй уламжлалт хөгжлийн тухай миний бодлыг ч өөрчилсөн. Уул уурхайн баялагтаа  дулдуйдаж биш, шинэ үеийн залуусын уураг тархины хөгжил дээр Монголын хөгжлийг төсөөлж харсан нь, түүний төлөө өөрийн чадах зүйлээ хийж эхэлж байгаа нь надад сайхан сэтгэгдэл төрүүллээ. Өнгөрсөн зун тэрээр Монголынхоо 14 залуусыг дагуулан Хонг Конгод болсон мэдээллийн технологийн “Хөрөнгө оруулалт”-ын арга хэмжээнд оролцож тэдэнд  энэ талаар мэдлэг мэдээлэл авах боломжийг олгосон нь бодит ажлуудын нэг нь. Монголын дунд сургуулиудын сурагчдад код бичихийг зааж сурган, мэдээллийн технологи болон софтверт дурлуулан олон олон софтверийн инженерүүдийг бэлтгэх нь алсдаа Монголын хөгжлийг дэлхийн түвшинд аваачих том боломж гэж тэрээр үзэж байгаа юм. “Цахиурын хөндий”-д ажиллаж байгаа монгол залуус болон АНУ-д суралцаж байгаа олон монгол залуус ч энэ талаар санаа тавьж “зуны сургалт”-уудыг зохион байгуулж, оюутан сурагчдыг хэрэгтэй мэдээллээр хангах ажлуудыг санаачлан хийж байгаа. Дэлхийн хэмжээний компаниудад ажиллаж байгаа монгол залуус  Монголын хөгжлийг “байгалын баялаггүй”, харин “хүн баялаг” тайгаар харж байгаа нь хамгийн үнэтэй санаа. Энэ бүхэнд Б.Баттулгын хувь нэмэр их байгаа. Чамд их баярлалаа, бас амжилт ерөөе, Б.Баттулгаа.

Dec 10

“ФЕЙСБУУКИЙН ЗАЛУУ ИНЖЕНЕР” Энхболдын Хонгор

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

Facebookn campustiin uudend bairlah sambar

…Сан-Франциско дахь “Цахиурын хөндий”-д байршин мэдээллийн технологийн “тархи” нь болж байгаа олон компаниудын нэг болох Фейсбуук компанид 4 монгол залуус ажилладаг. Мэргэн өдгөө Европт ажиллаж байгаа бол Хонгор, Өлзийбаяр нар АНУ-н Калифорни муж дах төв оффист, Сайнбаяр New York-д тус тус  ажиллаж байна. Ажаад байхад “90-ээд оны” монгол залуус энэ салбрын орон зайд нилээд “хүч түрэн” орж байгаа мэт. Дэлхийн хэмжээнд хүчтэй хөгжиж, аажим аажмаар бизнесийн цахим орон зайг эзэлж байгаа мэдээллийн технологийн  мундаг салбруудад ажиллаж байгаа монгол залуустай уулзаж ярилцах, тэдний санаа бодол болон амьдралын замналыг нь бусдад хүргэх зорилготой байгаа болохоор энэ удаад Э.Хонгортой уулзаж ярилцсанаа та нарт хүргэж байна. Э.Хонгор ид залуу насандаа хэрнээ, Фейсбуук компанид орж ажиллаад жил гаруй хугацааг элээж байгаа аж. Бид хоёрын яриа бусад ярилцлагуудыг бодвол товч, тодорхой байлаа.

ӨРНҮҮЛСЭН ТОВЧ ЯРИА

-Г.Галбадрах: Гэр бүлийнхээ талаар танилцуулахгүй юу? Хаана төрсөн бэ?

-Э.Хонгор: 1992 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Аавыг минь  Энхболд гэдэг, цахилгааны инженер мэргэжилтэй. Ээжийг минь Оюунчимэг гэдэг модны инженер мэргэжилтэй. Аав минь хувиараа бизнес эрхэлж, ээж минь МҮХАҮТанхимд ажилладаг. Би дээрээ ахтай, доороо дүүтэй айлын дунд хүү.

-Г.Галбадрах: Харин сургуульд бол?

-Э.Хонгор: Баянзүрх дүүргийн 84-р сургуульд элсэж ороод 10-р анги төгстлөө суралцав. Дунд сургуульдаа тийм ч мундаг хүүхдүүдийн тоонд орохгүй дээ. Математик, физикийн хичээлдээ нилээд сонирхолтой байсан. Нийгмийн талын хичээлүүддээ тийм ч сайн биш байсан даа. Математик физикийн олимпиадуудад оролцож байсан ч улсын хэмжээнд тийм ч мундаг амжилт гаргаж байгаагүй. Харин сургууль болон дүүргийнхээ хэмжээнд бол дажгүй л оролцож байсан байх.

-Г.Галбадрах: Байгалын ухааны хичээлүүдэд сонирхолтой байсан тань одоогийн мэргэжлээ сонгоход нөлөөлсөн байж таарах нээ?

-Э.Хонгор:Намайг 10-р анги төгсдөг зун Мобиком корпораци “Мэдээллийн технологийн жишиг сургууль” байгуулах төслөө 24-р сургууль дээр хэрэгжүүлэх болсныг сонсоод тэнд элсэн орж суралцсан. Иж бүрэн компьютерийн лабораторитай мундаг сургууль байв. Би багаасаа математикийн хичээлд дуртай, олимпиадад оролцдог компьютерт нилээд сонирхолтой байсан болохоор энэ сургуульд суралцахаар шалгалт өгөөд тэнцсэн юм. Энэ сургуульд ороод анх удаа л жижиг программууд дээр ажиллаж, компьютерийн программын талаар анхны мэдэгдэхүүнтэй болж байгаа юм. Улмаар програмчлалд илүү татагдан нэг онлайн вэб сайт олоод түүнийг сонирхон бие дааж нилээд зүйл сурсан даа. Энэ сургуульд суралцаж байхдаа мэдээлэл зүйн олимпиадад оролцож улсын олимпиадад шалгарч оролцсон ч ямар нэг амжилт үзүүлээгүй.

-Г.Галбадрах:Дунд сургуулиа төгсөөд ямар сонголт хийв?

-Э.Хонгор: 2008 онд 11-р ангиа төгсөөд МУИС-ийн Математик Компъютерийн Сургуульд программ хангамжийн инженерийн ангид элсэж оров. МУИС-д орсон цагаасаа программчиллын олимпиадад нилээд оролцсон. МУИС дээр Багаболд гэж багш маань биднийг удирдан баг болж олон улсын чанартай тэмцээнүүдэд оролцохоор бэлтгэж эхэлсэн. Бид багаараа ч, хувиараа ч дотоод гадаадын олон ч уралдаан тэмцээнүүдэд оролцож байв. Онлайн тэмцээнүүд ч их болж байсан юм. МУИС-д суралцаж байх 4 жилийн хугацаандаа Улсын олимпиадаас 1 алт, 3 мөнгөн медаль авсан юм байна. Олон улсын хэмжээнд ACM-ICPC гэх нэр хүндтэй тэмцээн байдаг ба олон үе шаттай явагддаг. Эхлээд улсаасаа, дараа нь бүсийн хэмжээнд гэхчилэн шалгарч оролцоно. Бүсийн ангилалд Ази тивд гэхэд 20 орчим бүсийн тэмцээн \Япон, Солонгос, Хятад, Энэтхэг зэрэг орнуудад\ болдог. Дэлхийн хэмжээнд 50-60 орчим бүсэд хуваагддаг юм болов уу даа. Анх удаа 2009 онд Шанхайд болсон бүсийн тэмцээнээс багаараа хүрэл медаль авч байсан нь Монголчуудын анхны медаль байсан. Олон улсын тэмцээнд 3 удаа оролцсоноос 2 хүрэл, харин сүүлийн удаа 2011 онд нилээд амжилттай оролцож мөнгөн медаль авсан.

-Г.Галбадрах: Энэ бол муугүй амжилт байна шүү? Харин МУИС-аа төгсөөд?

-Э.Хонгор: 2012 онд МУИС-аа төгсөхөөсөө арай өмнө Мобиком корпорацид программ хангамжийн инженерээр ажил орлоо. Тэндээ хагас жил орчим ажиллаад л АНУ-д мастерт суралцахаар ирэв. Айяова мужид нэг их том биш сургууль л даа. Компьютерийн шинжлэх ухааны магистрын хөтөлбөр нь нэлээд өвөрмөц боломжтой байсан. Давуу тал нь болохоор сургуульдаа нэг жил суралцаад сүүлийн 2 жил нь компаниуд дээр дадлагын хэлбэрээр ажилладаг юм. 2012 оны 10 сард элсэж ороод 2013 оны 6 сард судлах хичээлээ дуусгасан. Суралцаж байхдаа онлайн тэмцээнүүдэд оролцож байв. Сургуулиа төгсөхөөсөө өмнө 2013 оны 2 сард Америкийн Коллежийн оюутнуудад зориулсан нээлттэй тэмцээнд оролцоод 5-р байр эзэллээ. Уг тэмцээнийг зохион байгуулсан HackerRank компани нь уг уралдаанд эхний 10 байр эзэлсэн оюутнуудыг “Цахиурын хөндий” д танилцах аялалд оролцуулахад тэр компаныг үүсгэн байгуулагч нь биднийг удирдан авч явж байсан юм. Тэр хүнтэй танилцаж ярилцах боломж олдсон ба, улмаар надад компанидаа ажиллахыг санал болголоо.

-Г.Галбадрах:Тэр компанидаа очиж ажилласан уу?

-Э.Хонгор: Тэгээд 2013 оны 6 сард хичээлээ дуусгангуутаа энэ компанид ирж ажилласан. Энэ компани нь Америкийн салбартаа 5 ажилтантай, Энэтхэгийн салбартаа 10 ажилтантай, дөнгөж эхлэх байсан start up компани байсан. Энэ компанид 2014 оны 12 сар хүртэл гэдэг чинь 1 жил хагас орчим хугацаанд ажиллаа. Энэ компанид ажиллаж байхдаа маш их зүйлийг сурсан даа. Цөөхөн ажилтантай компани болохоор маш олон төрлийн төслүүд дээр гардан ажилласан.

-Г.Галбадрах: Фейсбуукт хэзээ ирж ажилласан юм бэ?

-Э.Хонгор: 2014 оны 12 сард ажлаасаа гараад 2015 оны 1 сараас Фейсбуукт ажиллаж эхлэв. 2014 оны 10 сараас л “Start Up компанид ажиллаж үзлээ, одоо бол мэдээллийн технологийн том компанид ажиллаж үзэх хэрэгтэй байна” гэж бодож байлаа. Фейсбуук, Гүүгль, Палантир 3 компанийг сонгож ажлын ярилцлага өгөөд 3 уулангаас нь ажлын урилга авсан. Нэгэнт том компаныг сонгох хүсэлтэй байсан болохоор Гүүгль, Фейсбүүк хоёр дээр сонголт маань үлдсэн. Миний хувьд энэ сонголт нилээд хэцүү байсан л даа. Аль аль нь топ компани. Компаниудаа судалж, хүмүүстэй зөвлөлдөж, эцсийн эцэст компаны соёл ажиллах зарчмын хувьд Фейсбүүк илүү таалагдсан болохоор сонгосон юм.

-Г.Галбадрах: Фейсбуук компаны давуу тал нь юу байв, чиний сонголтоор?

-Э.Хонгор: Фейсбүүкт ажиллахаар шинээр ирж байгаа инженерүүд 8 долоо хоног сургалтад суудаг юм. Код бичихээс эхлүүлээд фейсбүүкт хэрхэн ажиллах талаар бидэнд зөвлөж сургана. Мөн энэ үедээ энд хичнээн багууд ажилладаг байна, тэр багууд дээр очиж танилцаад өөрийн сонирхол чадвараа илэрхийлж, өөрөө сонголт хийх боломжийг олгодог. Тэгэхээр хувь хүн өөрийн сонирхол хүсэлтээрээ ажлаа ч, багаа ч сонгож ажиллах боломжтой. Ихэнх компаниудын хувьд, анх ажилд орохдоо апплейкешн бөглөхдөө багаа сонгодог. Гэтэл хамтран ажиллах багаа тухайн хүн өөрөө судлах боломж хязгаарлагдмал учраас сэтгэл ханамж бага байх тохиолдол байдаг. Фейсбүүкийн хувьд бусад компаниудаас ялгарах онцлог нь энэ юм болов уу? гэж харж байна.

-Г.Галбадрах: Том төслүүд дээр багаар ажиллах нь хамгийн чухал байдаг байх? Яг л цагны механизм шиг.

-Э.Хонгор: Мэдээллийн технологийн компанид ажилд орох ярилцлагад ороход программчиллын асуудал шийдвэрлэх, багаар ажиллах чадварт илүү анхаардаг юм. Бодлого сайн бодно гэдэг чинь сайн ажиллах баталгаа бас биш юм. Багаар ажиллах чадвар чухал. Баг дээр өөрийн санаа бодлоо хэрхэн илэрхийлэх чадвар, бусадтай хэрхэн ойлголцож хамтран ажиллах чадвар зэргүүдээс гадна хувь хүний зан чанар их нөлөөлдөг юм. Аль нэгэн төсөл дээр асуудлыг хэсэгчилж хувааж аваад хийхдээ багаараа байнга уулзан мэдээлэл солилцон зөвлөлдөж байдаг юм. “Миний хийж байгаа ажил ийм түвшинд явж байна, чинийх яаж холбогдож яаж хийх хэрэгтэй вэ?” гэхчилэн байнга л санал солилцоно. Учир нь хүн бүрийн хийж байгаа ажлууд нөгөөгөөсөө заавал хамааралтай байдаг болохоор. Эцэст нь энэ бүхнийг нэгтгээд харахад нэг л том төсөл босч ирдэг юм. Ер нь ийм том төслүүдийг нэг хүн дангаараа хийнэ гэж байхгүй, тийм боломж ч байхгүй.

-Г.Галбадрах: Фейсбуук программыг хүн болгон л ашиглаж байна. Фейсбуукийн цаашдын хөгжлийн талаар ч сонирхож байгаа байх?

-Э.Хонгор: Фейсбүүк бол олон нийтэд зориулж сошиал медиа чиглэлээрээ хөгжиж байгаа. Фейсбүүк гарч ирээд хүмүүсийн амьдралын хэв маягийг өөрчилсөн шүү дээ. Өмнө нь хамаатан садан, найз нөхөд, бусад хүмүүстэй тэр болгон харилцаж чаддаггүй байсан бол фейсбүүкийн ачаар тэдэнтэй өдөр тутам хамгийн ойр дотно харилцаж байна. Мөн адил сонирхолтой хүмүүс найз нөхөд болж санал бодол, сонирхолоо хуваалцаж байна. Хувь хүмүүсийн мэдээллийг нэг дороос үзэж танилцах боломжтой боллоо. Энэ бүхэн бол нилээд том өөрчлөлтүүд. Одоо бол фейсбүүк дэлхий дахины хэмжээнд интернетийн хүртээмж, хурдыг нэмэгдүүлэх боломжийн талаар нилээд ажиллаж байгаа. Том улс хотуудаас гадна алслагдсан жижиг суурин тосгод зэрэг газруудад интернетийг яаж хүртээмжтэй болгох вэ? гэдэг бол том асуудал. Энэ тал дээр Гүүгль болохоор хөөрдөг бөмбөлөг ашиглаж байхад, Фейсбүүк нисдэг дрон ашиглаж байна.

-Г.Галбадрах: Фейсбуук бол бидний амьдралын нэгэн хэв шинж болж орхиж. Хэрэглээний хувьд хүмүүс янз бүрийн хандлагатай байх шиг?

Facebookn campus-n view
-Э.Хонгор: Фейсбуукийг янз янзаар ашиглан хэрэглэж байгаа тэрбум орчим хүн байгаа. Энэ дотор мэдээллийг үүсгэдэг хүмүүс байна, мэдээллүүдийг уншиж өөртөө ашигладаг хүмүүс байна, зарим нь хэрэгтэй хэрэггүй мэдээллүүд дунд маш их цагийг өнгөрөөдөг хүмүүс байна. Яаж ашиглах нь хувь хүмүүсийн л асуудал. Хэрвээ фейсбуукийг үр дүнтэй ашиглая гэвэл өөрийн сонирхол хүслээрээ сонголт хийх боломжууд байгаа. Энэ дотор чинь өчнөөн олон группууд байдаг. Ууланд аялах сонирхолтой бол тийм группууд байна, математик сонирхдог бол тийм групп бас байна. Тэгэхээр энэ дундаас өөртөө хэрэгтэй сонирхолтой мэдээлэл болон группуудээ сонгож, зөв ашиглах нь чухал байх. Түүнээс тэр олон хэрэгтэй хэрэггүй мэдээллүүд дунд хүний оюун ухаан ядарна шүү дээ.

-Г.Галбадрах: Фейсбуукт чиний хариуцан ажиллаж байгаа чиглэлийг сонирхвол?

-Э.Хонгор: Friending багт ажилладаг. Найз гэдэг бол Facebook-н хамгийн чухал функцуудын нэг ба өөрийн найзуудаа Facebook-ээс олж тэдэнтэйгээ холбоотой байна гэдэг нь тухайн хэрэглэгчдийн хувьд маш чухал асуудал. Миний ажилладаг баг энэ бүтээгдэхүүнийг хариуцан ажилладаг юм.

-Г.Галбадрах: Саяхан Гүүглийн Баттулгатай ярилцаж байхад, мэдээллийн технологийн ирээдүйн хөгжилд “90-ээд оны” залуус илүү амжилт гаргах байх гэж бодож байгаагаа ярьж байсан. Та нарын үеийнхэнд байгаа давуу талаа чи яаж харж байна вэ?

-Э.Хонгор: Өнгөрсөн зун Цахиурын хөндийд мэдээллийн технологийн компаниудад 4 найз минь ирж дадлага хийгээд явлаа. Тэдэнтэй хамт байгаад анзаарахад “90-ээд оныхон”-ы давалгаа ирж яваа нь мэдрэгдэж байна. Хэдэн жилийн өмнөөс манай үеийнхний олон залуус Америк болоод бусад орнуудад суралцахаар их явцгаасан л даа. Одоо тэд сургуулиа төгсөөд том том компаниудад сонголт хийн ажиллаж эхэлж байгаа. Бидний үеийнхний давуу тал нь интернэтийн эрин үед сурч байгаа нь байх. Би өөрөөрөө жишээд тэгж боддог юм. Өөрөөр хэлбэл мэдээллийн нээлттэй, хүртээмжтэй байдал бидний сул талыг нөхөж чадсан. Харин одоо бол зөв л ашиглах хэрэгтэй болж байна.

-Г.Галбадрах: Өөрийнхөө ирээдүйн талаар?

-Э.Хонгор: Би энэ компанид орж ажиллаж байгаа азтай тохиолдлоо ашиглан инженерийнхээ хувьд маш их зүйлийг сурч хөгжихийг хүсч байгаа. Одоо бол би жил хүрэхгүй хугацаанд ажиллаж байгаа болохоор танд тайлбарлаж ярих зүйл харьцангуй бага байна л даа. Энэ боломжоо ашиглаад миний ойрын зорилт бол товчхондоо “Чадварлаг инженер” болох. Дараагийн том зорилтууд гээд ярихаар одоо бол эрт байна, гэхдээ бодож байгаа зүйлүүд бол бий. \инээв\

-Г.Галбадрах: Чи фейсбуукт инженерээр орж ажиллах хүртэл бага биш хугацааг туулжээ. Одоо эргээд харахад чамд ойлгогдож байгаа зүйл тань юу байна вэ?

-Э.Хонгор: Бага байхдаа мөрөөдөж байсан зүйлүүд бол бий, Microsoft шиг том компанид орж ажиллахсан гэдэг ч юм уу? Харин мэдээлэл зүйн тэмцээн уралдаанд оролцож байхдаа боломжоо жаахан харж эхэлж байгаа юм. Наашаа ирэх гэж зорьж байхад миний англи хэл тийм ч сайн байгаагүй. Хэрэв англи хэлний түвшин сайн байсан бол “том сургууль” сонгох байсан ч байж магадгүй. Гэхдээ би үүндээ харамсдаггүй. Одоо энд ажиллаж байхдаа юу гэж бодож байна гээч! Ийм том компаниудад орж ажиллахад топ сургуулиудын нэгт сурсан бол боломж арай их байж магадгүй. Гэхдээ “том” биш сургуульд сурч байгаа ч өөрт байгаа боломжоо ашиглаад сурах зүйлээ л сайн сурч чадвал бүх боломж адилхан байна гэдгийг сайн ойлгосон. Тэгэхээр хувь хүний background ямар ч бай зорилго тавиад сурах зүйлээ л сайн сурах нь өөрт хэрэгтэй юм. Өөрөө л хичээх юм бол боломжууд хаана ч байдаг.

-Г.Галбадрах: Өөртөө олдсон боломжоо ашиглаад Монголдоо хийхээр бодож байгаа зүйл байгаа юу?

-Э.Хонгор: Боломж олдвол Монголдоо очихдоо бага насны хүүхдүүдэд код бичиж сурахад нь туслах бодол бий. Миний мэдэж байгаагаар Мэргэн ах 2 удаа Монголд ЕБС-н сурагчдад чиглэсэн сургалт явуулсан юм. Америкт ийм туршлагууд зөндөө байгаа. Харин бид Монголдоо энэ талаар анхаарал тавих хэрэгтэй байна. Мэдээллийн технологи бол дэлхийд тэргүүлэх салбар болох нь ойлгомжтой болж байна. Тэгэхээр монголчууд бид анхаарч чиглэх хэрэгтэй. Тэр тусмаа хүүхдүүдийг бага наснаас энэ чиглэлд анхаарч хөгжүүлбэл зүгээр байх. Тэгж байж л энэ салбарт илүү олон монголчууд орж ирэх болно. Мэргэжил сонгох тал дээр монголчууд бидэнд сул тал байгаа. Олдсон мэргэжлээ сонгож ордог, гэтэл тэр нь тэр хүний амжилт гаргах салбар нь мөн ч юм уу? биш ч юм уу? гэвэл эргэлзээтэй. “Дургүйд хүчгүй” гэгчээр дургүй зүйлдээ хүн амжилт гаргаж чадахгүй шүү дээ. Аль болох бага наснаас нь чиглүүлж байвал зүгээр юм шиг надад санагддаг юм.

-Г.Галбадрах: Энэ талаар хувь хүмүүс гэлтгүй, Төрийн бодлогыг хэмжээнд анхаармаар санагдаж байгаа юм?

-Э.Хонгор: Жишээ нь, дунд сургуулиудад зохион байгуулагддаг математикийн хичээлийн олимпиадын талаар хүн болгон мэднэ, түүнд оролцох нь нэр төрийн хэрэг. Үүнийгээ дагаад математикийг маш олон хүүхэд сонгон суралцдаг, өрсөлдөөн ч их. Харин мэдээлэл зүйн олимпиадын талаар мэдлэг мэдээлэл маш дутмаг. Заавал мэдээлэл зүйн гэлтгүйгээр software чиглэл рүү хандсан сургалтууд, уралдаан тэмцээн олныг зохион байгуулж байвал зүгээр байна. Энэ чиглэл рүү олон хүүхдийг татаж чадвал энэ чиглэлээр хангалттай олон чадварлаг боловсон хүчин бэлтгэгдэнэ. Тэгж байж л магадгүй хэдэн жилийн дараа “Цахиурын хөндий” д олон монгол залуус ирж ажиллах болно доо.

-Г.Галбадрах:Тийм ээ сайхан санал байна. Уулзаж ярилцахад сайхан байлаа. Чамд болон чиний үеийнхний өмнө том ирээдүй байгаа гэдэгт итгэж байна. Та нарт амжилт ерөөе.

-Э.Хонгор: Танд ч бас их баярлалаа. Би ажиллаж эхлээд удаагүй байгаа болохоор өөрийн хэмжээнд л ярилцлаа. Цаашид сайн инженер болохын тулд хичээх болноо. Бас “Цахиурын хөндий”-н монгол залуус өөрсдийн нетворктой болж олон хүмүүст туслах санаа ажил хэрэг болно гэж бодож байгаа. Яваандаа энд монголчууд бид олуулаа болох байхаа.

…Өдгөө Apple, Google, Facebook, Microsoft, Intel, Amazon, IBM зэрэг мэдээллийн технологийн “акул” компаниудад монголчууд ажиллаж байгаа. Тэнд ажиллаж байгаа монгол залуусын тоо ч жилээс жилд нэмэгдэх төлөвтэй. Энэ бол Монгол орны ирээдүйн хөгжилд хүчтэй нөлөөлөх том боломж гэж би харж байгаа юм. Тэр тусмаа Монголын шинэ үеийн залууст ийм боломжийг мэдрүүлэх нь бидний хийх ёстой ажил, хүлээх үүргийн нэг нь мөн. 23-хан настай Э.Хонгор бид хоёрын яриа товчхон боллоо. Бид ийм залуусыг “мундаг” гэж хөөргөн магтахаас илүүтэй, бусад залууст үлгэр жишээ болгох нь хэрэгтэй байна. Э.Хонгор шиг олон олон залуус дэлхийн мэдээллийн технологийн салбарт орж ирэн өөрийн орон зайгаа бий болгоно гэдэгт итгэлтэй байна. Заавал топ сургууль гэлтгүй, сонгож элссэн сургуульдаа сурч чадах зүйлээ өөрийн боломжоороо сурч чадвал ямар ч том компаниудад орж ажиллах боломж нээлттэй байгааг Э.Хонгор бидэнд ойлгуулж байна. Ийм олон олон монгол залуус хоорондоо нэгдэн, өөр өөрсдийн боломжоо нэгтгэн хамтарч ажиллах нь Монгол орон төдийгүй монголчууд бидний хөгжилд ч дэмтэй. “Цахиурын хөндий”-н монголчуудаас ийм санаачлага гарч эхэлж байгаад ч бид баяртай байгаа. Хонгор оо, чиний өмнө сайхан сайхан ирээдүй, Монгол орны хөгжлийн төлөөх үүрэг хариуцлага ч бас байгаа шүү. Амжилт ерөөе.

Feb 26

Музей бол олон нийтийн, судалгааны төв

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

…Нью-Йорк хотод хэд хэдэн удаагийн арга хэмжээнд оролцохдоо М.Болорцэцэг бид хоёр байнга тааралдаж уулзалддаг. Өнгөрсөн оны сүүлчээр оюутнуудын арга хэмжээн дээр М.Болорцэцэгийн тавьсан илтгэлийг сонсоод багагүй сонирхов. Бидний бага зэрэг мэддэг палеонтологи мэргэжил, нилээд хэмжээнд мэдэх болсон Батаарын тухай яриа нь Монголын музейн талаар сэтгэлдээ тээж явсан шаналгаат бодлыг минь сэргээж орхисон. Арга хэмжээний дараа бид 2 уулзахдаа ярилцлага хийх санаагаа хэлж бид хугацаагаа тохиролцсон. Энэ оны 1 сарын дундуур Нью-Йоркод түүний ажилладаг Америкийн Байгалийн Түүхийн Музейг үзэж сонирхонгоо ярилцсан ярилцлагаа та бүхэнд хүргэж байна.

Нэг. НАМТРЫН ТОВЧООН

1996 онд ШУТИСын Геологийн сургуулийг Эрэл Хайгуулын Инженер мэргэжлээр Бакалаврын зэрэгтэй тѳгссѳн. Мѳн тус сургуульд палеонтологийн Магистр зэргийг Монголын эртний шүрийг судалж хамгаалсан.
1996-1997 онд Геологийн Тѳв Лабораторын Палеонтологийн секторт эрдэм шинжилгээний ажилтан
2005 онд Нью Йорк хотын их сургуулийн философийн Магистр зэрэгтэй.
2007 онд Америкийн Байгалийн Түүхийн Музейд Монголын Цэрдийн Галавын хѳхтѳн амьтныг судлаж Докторын зэргээ хамгаалсан.
2007 оноос одоо хүртэл Монголын Динозавр Судлалын Хүрээлэн ТББ үүсгэн байгуулагч. Тэргүүн.
2008 онд Монтана Мужийн Их Сургуульд судлаач,
2009 онд Ѳмнѳд Жеоржийн мужийн их сургуульд геологийн профессор
2010-2014 Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн суурин тѳлѳѳлѳгч.
2013 онд Монголын Үлэг Гүрвэлийн Тѳв Музейн дэд захирал, ерѳнхий палеонтологч
2013 одоо хүртэл Соёл Спорт, Аялал Жуулчлал/Боловсрол, Соёл, Шинжлэх Ухааны Яамны Палеонтологи, Археологийн музейн шинэчлэл тѳсѳлд зѳвлѳх
2013 одоо хүртэл Америкийн Байгалийн Түүхийн Музейд судлаач

1997 он одоог хүртэл Сээр Нуруутан Амьтдыг судалдаг Палеонтологийн Нийгэмлэгийн гишүүн
1999 он одоог хүртэл Америкийн Геологийн Нийгэмлэгийн гишүүн
2012 он одоо хүртэл Цахим Ѳртѳѳ Холбооны гишүүн
2013 одоо хүртэл Монголын Музейн Нэгдсэн Холбооны Удирдах Зѳвлѳлийн гишүүн
2014 одоог хүртэл Америкийн Музейн Нэгдсэн Холбооны гишүүн

Explorer, Earth Award, Wings WorldQuest, New York, NY (2009)
http://www.wingsworldquest.org/minjin
Emerging Explorer, National Geographic Society (2010)
http://www.nationalgeographic.com/explorers/bios/bolortsetseg-minjin/

Хоёр. ПАЛЕОНТОЛОГИЧИЙН ОХИН

-Г.Галбадрах: Уламжлал болсон, хаана төрж, хэрхэн өсөв гэсэн асуултаар яриагаа эхлэх үү?
-М.Болорцэцэг: Би Улаанбаатар хотын 3-р хороололд төрж өссөн. Үндсэндээ “хорооллын хүүхэд”. Тэр үеийн хэллэгээр “Нийслэлийн тэргүүний 13-р сургууль” -д сурч байв. Бусдын л адил сурна. 1990 онд 13-р сургуулиа “онц” төгссөн. Дунд сургуулиа төгсөөд ШУТИС \ТИС тэр үеийн нэршлээр\ -ийн геологийн ангид элсч оров.

-Г.Галбадрах: Яагаад геологийн ангийг сонгосон юм бол, тэр тусмаа эмэгтэй хүүхэд?
-М.Болорцэцэг: Монголын анхны палеонтологичид 1960 аад онд Орост бэлтгэгдсэний нэг нь миний аав юм шүү дээ. Москвагийн алдарт МГУ-д палеонтологич мэргэжлээр суралцаж төгссөн. 400 аад сая жилийн өмнө манай Монгол чинь эх газар бус, далайн дор байсан болохоор далайн амьтдын олдворууд их хэмжээгээр олддог. Тэр дундаас эртний шүрийг аав судална. Баяраа ах маань бас палеонтологич мэргэжилтэй, гэхдээ геологи тал руугаа мэргэшсэн. Тэгэхээр намайг геологийн мэргэжил сонгоход аавын минь нөлөө их байсан байх.

-Г.Галбадрах: Аавын тань нөлөө их байжээ. Гэхдээ палеонтологийн мэргэжлийн анги гэж ТИС-д байсан уу?
-М.Болорцэцэг: Намайг ТИС-д ороход палеонтологийн анги байгаагүй болохоор геологийн ангийг сонгосон. Багаасаа хөдөө их явж байсан болохоор геологийн ангийг сонгохдоо “хөдөө явдаг ажил” гэдэг талаас нь бас сонирхож сонгосон \инээв\. Геологи бол их гоё мэргэжил л дээ. Геологич болсноор газар дэлхий хэрхэн бий болсон болоод бидний эргэн тойрон, дэлхийд болж байгаа янз бүрийн байгалийн үзэгдлийг тайлан таних, мѳн эрдэс, чулуулаг, ашигт малтмалын хэрхэн үүсэж бий болсон талаар танин мэдэж, судалснаар их ѳргѳн мэдлэгтэй болдог. Геологи болон палеонтологийн чиглэлээр манай аав хичээл ордог гол багш нь болохоороо манай ах бид хоёрын магистрийн ажлыг удирдав. Тийм болохоор аав минь зөвхөн бидний аав байгаад зогсоогүй багш, судалгааны ажлын удирдагч, эрдэмтэн байлаа. Монголд яг палеонтологийн чиглэлээр судлаач мэргэжилтэн болоход амаргүй. Тэр талын мэргэжилтэн цөөхөн боловч, нөгөө талаасаа аавыгаа түшиж ийм мэргэжлийг эзэмшсэндээ би бас азтай. Палеонтологийн талаар болон динозавруудын талаар бусад хүүхдүүдтэй харьцуулахад би нилээд багаасаа тодорхой ойлголттой болсон байв.

-Г.Галбадрах: Аавыгаа дагаж судалгааны экспедицэд явдаг байсан уу?
-М.Болорцэцэг: Тэр үед геологийн болон палеонтологийн судалгааны Оросын экспедицүүд Монголд судалгаа их хийдэг байлаа. Аав минь тэр экспедицүүдэд ах нарыг минь дагуулж их явна. Ээж болохоор намайг “эмэгтэй хүүхэд” гээд явахыг зөвшөөрдөггүй. Ээж минь тэр үед Төмөр Замын Техникумд орос хэлний багшаар ажиллаж байсан юм. Зун болохоор механикийн ангийн оюутнуудыг хөдөө ажилд их авч явна. “Оюутан сурагчдын гавшгай отряд” ч билүү тийм нэртэй. Тэгээд хөдөө очиж малын хашаа, зоорь барих гээд нилээд их бүтээн байгуулалтын ажилд оролцдог. Аав минь хоёр ахыг дагуулаад Оросын экспедицэд явдаг болохоор ээж маань дүү бид хоёрыг оюутнуудтай хамт “зуны ажил” д авч явна. Зөвхөн ажил хийлгээд байх биш, тэр нутгийн байгалийн үзэсгэлэнт болон түүх дурсгалт газруудаар дагуулж аялуулна. Тийм болохоор хөдөөгийн байгаль орчин, хүмүүсийн амьдралын хэмнэл, түүх дурсгалууд нь миний сэтгэлд их ойр байсан.

-Г.Галбадрах: Хөдөө ч сайхан л даа. Тэгээд ч хөдөө өссөн хүүхдүүд нүүдэлчин зан заншил, байгальдаа ойр байдаг сан.
-М.Болорцэцэг: Хожим нь хөдөөний хүүхдүүд “Би тэр аймгийн, тэр сумын тийм газар төрсөн” гээд нутаг усаа нэрлээд дуудахад нь сэтгэл дотроо жаахан атаархдаг байж билээ. Би болохоор өөрийнхөө тухай “Тэддүгээр төрөх эмнэлгийн тэддүгээр тасгийн тийм орон дээр төрсөн” гэж сайрхалтай биш \инээв\. Монгол хүн төрсөн нутгаа нэрлэж дуудахад нэг л гоё сонсголонтой сонсогддог. Оюутан болчихоод хөдөө явж байсан чинь манай ангийн нэг хүүхэд нэг газар очоод “Энэ миний төрсөн бууц байна, Би төрсөн бууцан дээрээ хөрвөөнөө” гээд л газар хөрвөөж байхад бас л сайхан санагдаж байв. Бид нар болохоор ” Төрсөн газар дээрээ хөрвөөнөө” гээд эмнэлгийн орон дээр тонгочоод байлтай биш \инээв\. Ингээд бодохоор монголчуудын маань байгаль дэлхийтэйгээ хүйн холбоотой байгаа нь, бусад үндэстнүүдээс ялгагдах нэг онцлог юм болов уу даа.

-Г.Галбадрах: Тийм шүү. Гэхдээ аавынхаа мэргэжилд ойр өссөн болохоор чамд бас бусдаас илүүрхэх боломж байсан л байх?
-М.Болорцэцэг: Аавынхаа ажил дээр болохоор шинэ жил, хүүхдийн баяраар бэлэг авах гэж очно. Аав минь жижгэвтэр өрөөнд сууна. Тавиурууд дээр нь палеонтологийн үзүүлэн загварууд зөндөө. Төрсөн өдрөөр найз нар маань манай ирэхэд аав минь бидэнд динозаврийн тухай диафильм үзүүлнэ. Тэгэхээр найзууд маань хүртэл динозаврийн тухай бага бус ойлголттой болсон байх. Тэр үед динозаврийн тухай хүүхдүүдэд зориулсан ном, тоглоом байдаггүй байлаа шүү дээ. Байгалийн түүхийн музейд байгаа сүүлээ чирсэн Батаарын ясыг хүн болгон мэддэг байсан байх. Аав минь зуны 3 сар хайгуулын экспедицээр яваад, өвөлдөө судалгааны ажлаараа Орос руу явдаг. Түүнээс бусад цагтаа биднийг дагуулж Ленин клуб \тэр үеийн нэршлээр\ т кино үзүүлнэ, бас музей, үзэсгэлэн их үзүүлдэг байж. Энэ нь биднийг багаасаа л соёл, урлагийн чиглэлээр тодорхой хэмжээний ойлголт, хүмүүжилтэй болохоод сайнаар нөлөөлсөн байх. Гэрт байгаа аавын номын санд геологи, палеонтологийн чиглэлийн орос номнууд их байдаг. Хүүхэд болохоор зургуудыг нь эргүүлж үзэж, хэрдээ сонирхоно. Тийм болохоор бусад хүүхдүүдийг бодоход энэ чиглэлийн мэргэжилд арай ойр байснаараа азтай.

Гурав. ПАЛЕОНТОЛОГИЙН СУДАЛГАА

-Г.Галбадрах: Палеонтологийн судалгаа ихэвчлэн говь хийгддэг байсан болохоор говьд их очдог байсан уу?
-М.Болорцэцэг: Би Монголын говьд оюутан байхдаа экседицээр явж байсныгаа оруулаад тооцоход 20 иод жил ажиллаа. Эхлээд геологийн судалгаагаар явж байснаа хожим нь палеонтологи буюу эртний амьтан ургамлын судлал руу ороод тэр болгондоо говьд л ажиллав. Анх удаа говьд очоод гүрвэлээс айж зугатааж байсан бол дараа нь тэр гүрвэлээ барьж аваад сонирхож судалдаг болсон. Говь үнэхээр гоё нутаг, тийм болохоор би говь нутагт үнэхээр дуртай. Ер нь Монголд минь зөвхөн говь гэлтгүй, байгалийн үзэсгэлэнт газрууд их байнаа. Бид одоо л үүндээ анхаарлаа хандуулахгүй юм бол хожим нь харамсах цаг ирж магадгүй.

-Г.Галбадрах: Тийм шүү, санал нэг байна. Тэр тусмаа өнөөгийн Монголд ашигт малтмалын орд ихээр нээгдэж байгаатай холбоотой говийн бүсэд оршиж байгаа ховор олдворуудын хувь заяа ч эргэлзээтэй болж байна.
-М.Болорцэцэг: Одоогоор Монголын говьд эрдэс баялгийн алт, зэс, нүүрс гээд их хэмжээтэй нөөцүүд илэрч байна. Нөгөө талаасаа говь бол эртний амьтдын болоод түүхийн олдворуудыг маш ихээр хадгалж байгааг ч мартаж болохгүй. Энэ хоёрын аль алиных нь талаар анхаарч зөв бодлого баримталж, зөв шийдвэр гаргахгүй бол Монголын говь нутаг үндсэндээ их хэцүү байдалд орж магадгүй байгаа. 2005 онд Оюутолгойн орчмоос динозаврын өндөг олдсон. Оюутолгойн хамгийн анхны босоо цооног нь газрын хөрс рүү 20 метр орчим ухаж байхад нь динозаврын өндөгнүүд гарч ирсэн юм билээ. Оюутолгойгоос бидэн рүү утасдсан. Тэгээд манай аав, Сэрчмаа багш бид 3 очиж 20 иод өндөгнүүдийг цэвэрлэж, баримтуулж аваад ШУТИС-д хүлээлгэж өгсөн. Түүнээс ч олон өндөг гарсан юм билээ, заримыг нь хувь хүмүүс авсан бололтой байв.

-Г.Галбадрах: Тэр ямар төрлийн динозаврын өндөгнүүд байсан юм бол?
-М.Болорцэцэг: Динозаврын өндөгнүүд амьтдыг ангилдагтай адил өөрийн гэсэн ангилалтай. Өндөгнүүдийг хараад шууд тийм динозаврын өндөг байна гэж хэлэх боломжгүй. Хэлбэр болоод гаднах хээ болон ѳндѳгний хальсны бүтцээр нь ангилна. Өндѳгний хальсны хөндлөн зүсэлтийг нь электрон микроскопоор харж судалж байж аль ангилалд багтахыг нь тодорхойлдог. Оюутолгойгоос олдсон өндөгний хальсыг би өөрөө судлаад олон улсын хурал дээр илтгэл тавьсан. Оюутолгойн компаниас соёлын ѳвийг хамгаалахтай холбоотой хөтөлбөр боловсруулсан юм билээ. Уурхайг ашиглах явцад ийм олдворууд олдвол, уг олдворуудыг судлах боломжийг судлаачдад олгоно гэсэн утгатай.

-Г.Галбадрах:Энэ талаар хуулинд тусгасан байдаг биз дээ?
-М.Болорцэцэг: Уул уурхайн үйл ажиллагаа эхлэхээс өмнө археологи, палеонтологийн мэргэжлийн хүмүүс очиж ямар олдворууд, түүхэн дурсгалт зүйл байгаа эсэхийг нь судалж, үнэлгээ гаргах ёстойг хуульчилсан байдаг. Энэ талаар ШУА ийн мэргэжилтнүүд явж, судалж тогтоодог юм билээ. Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумаас олддог динозаврууд дэлхийд алдартай. Эдгээр динозаврууд энэ музейд хадгалагдаж байгаа. Энэ музейн палеонтологийн экспедиц 1990 оноос хойш одоог болтол ажиллаж байгаа. Энэ хугацаандаа Гурвантэс сумын нутгаас өндгөө дарсан динозаврын олдвор олсон нь манай энэ музейд байгаа төдийгүй маш ховор, үнэ цэнэтэй олдворт тооцогддог. Гэтэл энэ нутгуудаар нинжа нар хувиараа, зарим компаниуд дур зоргоороо ухаж төнхөж байгаа нөхцөлд ийм ховор чухал олдворуудад аль хэдийн аюул нүүрлэчихсэн байгаа. Тийм олдворуудыг олоод хулгайгаар зарж борлуулан, тэд нь дуудлага худалдаагаар өндөр үнэтэй зарагдаж байгаа тохиолдлууд ч цөөн биш байгаа.

-Г.Галбадрах: Тийм ээ, энэ бол санаа зовоосон асуудал. Геологчийн мэргэжлээс хэдийд палеонтологичийн мэргэжил рүү хөрвөсөн юм бэ?
-М.Болорцэцэг: Би ШУТИС-ийг геологийн инженерийн мэргэжлээр төгсчихөөд “ажиллая” гэж бодож байсан л даа. Гэтэл аав минь намайг үргэлжлүүлж сурахыг санал болгосон.Тэгээд л палеонтологийн чиглэлээр аавтайгаа хамт шүр судлаж, магистраа хамгаалав. Магистраа хийж байхдаа Геологийн Төв Лабораторид эрдэм шинжилгээний ажил хийж байсан. Аав тэнд палеонтологийн секторыг хариуцаж байсан юм. 1990 оноос хойш Америкийн Байгалийн Түүхийн Музейгээс судалгааны экспедиц Монголын говьд ажиллаж байв. 1996 онд намайг магистраа хамгаалж байхад, тэр экспедицтэй хамтран ажиллаж байсан академич Дашзэвэг гуай, манай ааваас палеонтологийн олдвор хайж байгаа газрынхаа геологийн зураглал хийж өгөхийг хүсчээ. Аав хариуд нь намайг “палеонтологийн чиглэлээр магистр хамгаалж байгаа” гээд мэргэжлийнх нь хүн учир авч явах санал тавьж. Тэр үед ер нь геологийн хээрийн ажилд эмэгтэй оюутан дадлага хийхэд галт тогоо бариулах нь нийтлэг байсан болохоор тийм юмуу намайг тогоочоор явж болно гэсэн гэхээр нь сэтгэл дундуур байсан ч палеонтологийн экспедицид ажиллах анхныхаа боломжийг алдахыг хүсээгүй л дээ. Гэхдээ хѳдѳѳ очсон хойноо тогооч хийхээс нь татгалзаад хээрийн судалгаанд нь илүү их цагаа зарцуулж их зүйл сурсан.

-Г.Галбадрах: Яг палеонтологийн мэргэжлийн талаар би сайн мэдэхгүй байна л даа. Энэ талаар арай дэлгэрүүлж тайлбарлавал?
-М.Болорцэцэг: Палеонтологийн шинжлэх ухаан нь эртний амьдралыг судалдаг. Эртний амьдрал байсан гэдгийг бид олсон нээсэн олдвороор тухайн үеийн амьдралыг сэргээн босгодог. Энэ салбар ер нь геологи болон биологийн шинжлэх ухаан дээр их суурилагддаг. Судалж байгаа амьтдаас хамаараад сээр нуруутан ба сээр нуруугүйтны судалгаа гэж хуваагддаг юм. Сээр нуруугүй амьтан гэвэл миний судалж байсан шүр орох жишээтэй. Чулуулгийн насыг, агуулагдаж байгаа амьтны олдвороор нь харьцангуйгаар тогтоож болдог. Би энэ чиглэлээр мэргэшиж байсан л даа. Энэ экспедицид оролцоод сээр нуруутан амьтдын талаар арай дэлгэрэнгүй ойлголттой болж байгаа юм. Сээр нуруутан амьтдыг судлах бол заавал анатоми мэдэх шаардлагатай. Би ХААИС дээр очиж анатомийн багшаар нь хувиараа анатомийн хичээл заалгаж байв. Энэ бол миний хувьд бие дааж өөрийн ирээдүйнхээ төлөө гаргасан анхны шийдвэр байх \инээв\.

-Г.Галбадрах: АНУ-д хэзээ яаж ирсэн юм бэ?
-М.Болорцэцэг: Энэ экспедицэд ажиллаж байхад хээрийн судалгааны арга аргачлалд нилээн чамгүй мэдлэгтэй байсан маань нѳлѳѳлсѳн байх. Би ѳмнѳ нь хэлж байсан геологи нь палеонтологийн шинжлэх ухааны суурь болдог гээд. Геологийн мэдлэгтэй байх нь олдвороо хаанаас олох, олдвор агуулсан чулуулгаа таньж мэдэхэд хэрэгтэй байдаг. Эхний жил экспедицийн америкчууд намайг палеонтологийн мэргэжилтэй болохыг мэдээд, дараа жилийнхээ экспедицэд ажиллахыг санал болгосон. Тэдний хувьд энэ чиглэлээр оюутан сонгож, Америкт сургаж бэлтгэх сонирхолтой байсан юм билээ. Дараа жил нь би магистраа төгссөн байсан болохоор тэд намайг АНУ-д суралцах санал тавьж, би ч уухайн тас зөвшөөрлөө. Тэгээд 1997 онд АНУ-д сурахаар ирсэн.

Дөрөв. МУЗЕЙ БОЛ ОЛОН НИЙТЭД ЗОРИУЛСАН БОЛОВСРОЛЫН ТӨВ

…Түүний ажилладаг Америкийн Байгалийн Түүхийн музей надад маш сайхан сэтгэгдэл төрүүлэв. Тэр өдөр музей дүүрэн хүмүүстэй зэрэгцэн “Монголын” гэх тодотголтой палеонтологийн олон олдворуудыг үзэж сонирхох үе “Үлгэрийн ертөнц” мэт л надад санагдаж байлаа. Хүүхдүүдэд зориулсан тусгай танин мэдэхүйн танхим, хүмүүс шөнө хонож болдог тусгай зориулалтын асар том танхим, элдэв шоу зохион байгуулдаг танхимууд, шинээр гарсан үзэсгэлэнгийн танхимуудаар бид хоёр сонирхонгоо ярилцлагаа үргэлжлүүлж байв. “Музей бол уйтгартай газар биш, хүмүүсийн хувьд олон сайхан мэдрэмжийг авч, танин мэдэх, мэдлэг авах, чѳлѳѳт цагаа ѳнгѳрѳѳх, өөрийн хоббигоо зорилготой хөгжүүлж болох олон нийтийн боловсролын том төв. Музейг насан туршийн боловсрол олгодог газар ч гэж бас тодорхойлдог. Судалгаа шинжлэх ухааны бодит үр дүнгээ үзэсгэлэн, олон нийт, боловсролын ажлаараа дамжуулан олон нийтэд хүргэдэг.” гэж хэлсэн түүний яриатай санал нийлсэн.

-Г.Галбадрах: Энд ямар сургуульд зорьж ирсэн юм бэ?
-М.Болорцэцэг: 1997 онд энд ирэхдээ “Эрдэмтэн солилцооны хөтөлбөр” шугамаар ирсэн юм. Ирээд хэлний курст 6 сар суухдаа, Их Сургуульд орох шалгалтанд нь давхар бэлтгэв. Хэд хэдэн сургуулиудад элсэх материалаа явуулаад Нью-Йоркийн Их Сургуульд орлоо. Энэ музейгээс надад 5 жил суралцах тэтгэлэг өгсөн юм. Энэ музейд судалгаа, эрдэм шинжилгээний чиглэлээрээ 4 Их Сургууль харьяалагддаг. Энэ 4 сургуулийн аль нэгэнд нь шалгалт өгөөд тэнцвэл, музейгээс олгодог тэтгэлэгт хамрагдах боломжтой. Ийм хэлбэрээр музей их сургуулийн харилцан холбоог бий болгодог. Ингэснээр энэ хѳтѳлбѳрт хамрагдаж байгаа докторын зэрэг хийж байгаа хүмүүс хичээлээ их сургууль дээрээ ороод, судалгаагаа музей дээр хийж, сан хѳмрѳг дахь олдвор, дээжүүдийг судлаж, музей дэх судалгааны номын санг хэрэглэх түүнчлэн музейн эрдэмтэн судлаач нартай хамтран тѳсѳл хэрэгжүүлж, бүтээл бичих зэрэг асар их боломж олддог.

-Г.Галбадрах:Их том боломж юм байнаа. Энэ тэтгэлгийн талаар арай дэлгэрүүлж тайлбарлаж болох уу?
-М.Болорцэцэг: Би энэ тэтгэлэгт хамрагдсан болохоор жил бүр тайлангаа энэ музейд гаргаж өгнө, нөгөө талаасаа би жил тутам судалгаа хийж олон улсын хурлуудад оролцож, бүтээл хэвлүүлэх, сууж байгаа хичээлүүд дээрээ сайн дүнгүүд авсан байх учиртай. Гэхдээ би судалгааны ажлаа энэ музейн эрдэмтнээр удирдуулж, энэ музейд судалгааны ажлаа хийх зарчимтай. Гол хичээлүүдээ сонгож авч сургууль дээрээ хичээлдээ суучихаад, бусад бүх цагт нь эндэх өрөөндөө судалгааны ажлаа хийдэг. Зун болгон экспедицээр Монгол руугаа явж олдворуудаа цуглуулаад, энд авчирч судална.

-Г.Галбадрах: Анхнаасаа энэ музей чамайг өөрийн музейдээ судлаачаар бэлтгэж байсан юм байна гэж ойлголоо. Одоо ажиллаж байгаа Байгалийн Түүхийн музейнхээ талаар танилцуулаач?
-М.Болорцэцэг: Одоо миний ажиллаж байгаа Нью-Йорк дахь Америкийн Байгалийн Түүхийн музей бол Америктаа төдийгүй дэлхийд нилээд томд тооцогддог. 1869 онд анх байгуулагдаж байсан, үйл ажиллагааныхаа цар хүрээ, нэр нөлөөгөөрөө нилээд өндөр зэрэглэлд үнэлэгдэнэ. Үйл ажиллагааны хувьд боловсролыг их чухалчилж үздэг, судалгаа шинжлэх ухааны ажил бас чухал, олон нийтэд зориулсан үйл ажиллагаагаа байнга зохион байгуулдаг. Товчхондоо хэлбэл, олон нийтэд боловсрол олгох ажилдаа шинжлэх ухааныг байнга ашигладаг гэж гэж ойлгож болно. Энэ музей 19-р зуунд судалгаа шинжилгээний экспедицүүдийг бараг тив болгонд явуулж, палеонтологи, геологи, антропологи, археологи болон этнографийн цуглуулга хийсэн нь одоо сан хѳмрѳгтѳѳ 32 сая гаран олдвор, эд өлгийн зүйлтэй болсон байна.

-Г.Галбадрах: Гайхамшигтай санагдаж байнаа. Тэгэхээр ийм музейнүүд өөрсдийн тогтолцоо, бодлоготой байдаг хэрэг үү?
-М.Болорцэцэг: Археологи, Антропологи, Этнографи, Палеонтологи, Геологи, Сансрын зэрэг чиглэлээр үзмэрүүд нь ангилагдана. Ийм сан хөмрөггүйгээр судалгаа хийх боломжгүй. Их хөрөнгө зарцуулж, ийм сан хөмрөгийг цуглуулаад, уг сан хөмрөгийг судлах мэргэжилтнүүд судлаачдаа бэлтгэж байна. Сан хѳмрѳгийг нь дэлхийн булан болгоноос эрдэмтэн судлаачид ирж судлаж байна. Судалгааныхаа үр дүнг олон нийтэд үзмэр болон олон нийтийн хѳтѳлбѳрѳѳрѳѳ дамжуулан танин мэдүүлж, олон нийтэд боловсрол олгож байгаа. Ийм боловсролыг олон нийтэд олгож байгаа арга нь бас чухал. Зүгээр л шилэн хоргоны цаанаас үзүүлээд байх уу? эсвэл олон нийтэд хүргэх бусад олон аргуудыг сонгож олох уу? гэдэг бол бодлогын асуудал. Энэ нь үзэгчийг байнга музейд хэрхэн татах вэ гэдэгтэй холбоотой. Үзэгчгүй бол музей оршин тогтнохгүй. Музей бол хүмүүсийн хувьд уйтгартай газар биш, харин тэдний сонирхол, танин мэдэхүйг байнга өдөөж байдаг газар. Бага насны хүүхдүүдэд музейгээр дамжуулан шинжлэх ухааны мэдлэг өгдөг.

Тав. МОНГОЛДОО ИЙМ МУЗЕЙ БАЙГУУЛАХААР ЗОРЬЖ БАЙНА

-Г.Галбадрах: Музейн талаар ярьсан зүйлтэй тань санал нэг байна.
-М.Болорцэцэг: Би оюутан байхдаа энэ музейн экспедицид оролцож байхдаа нэг асуудал дээр сэтгэл дундуур байв. Энэ экспедици Монголоос ийм их олдворууд олж цуглуулаад байгаа хэрнээ яг тогтоож харах юм бол, Монголд төдийлэн ашигтай бус. Ялангуяа манай боловсон хүчинг бэлтгэх тал дээр. Хуучин Оросын экспедиц Монголд ажиллаж байхад манай салбрын анхны палеонтологчдыг бэлдэж, боловсон хүчинд анхаарал тавьж байсан. Гэтэл энэ музей 20иод жил ажиллаад залуу боловсон хүчин бий болгох дээр дэмжлэг ѳгѳхгүй байна. Би ѳѳрѳѳ хүртэл энэ асуудлыг удаа дараа тавиад байгаа. Тэгэхээр үүн дээр ШУА анхаарах хэрэгтэй байна. Энэ музейд анх орж ирээд л миний сэтгэлд “Монголдоо ийм музейтэй болох хэрэгтэй юм байнаа” гэдэг бодол, итгэл зорилго болж суусан. 2000 онд би энд өгсөн ярилцлагадаа яг энэ санаагаа л хэлсэн. Олон жилийн өмнө шүү дээ. Энэ бодол минь миний санаа сэтгэлээс огт гараагүй болохоор 2007 онд “Монголын Динозавр Судлалын Хүрээлэн” нэртэй ТББ байгууллаа. Товчхондоо бол манай байгууллагын зорилго нь, Монголдоо дэлхийн түвшинд хүрсэн палеонтологийн музей байгуулах, музейд ажиллах залуу боловсон хүчнүүдийг бэлтгэх, Монголоос олдсон динозавруудын олдворуудыг цуглуулан олон нийтэд үзүүлж, тэдэнд энэ талаар боловсрол олгох мѳн олдвортой газруудыг хамгаалах ажилд засгийн газартай хамтран ажиллах зорилготой.

-Г.Галбадрах: Сайхан санаачлага байна. Гэхдээ миний бодлоор бол чи ганцаараа зүтгэхээс илүүгээр өөртэйгээ адил хүсэл зорилготой залуусыг баг болгож бэлтгэх хэрэгтэй байх?
-М.Болорцэцэг: Би эндэх сургуулиа төгсөөд Монтанагийн Их Сургууль дээр судлаачаар нэг жил ажиллав. Тэр хугацаанд Монтанагийн музейтэй хамтран төсөл хэрэгжүүлэхдээ 2 монгол оюутныг энэ чиглэлээр сургаж эхэлсэн. Тэр музейд динозавр судлалаар ажилладаг Жак Хорнер гэдэг эрдэмтэн намайг ойлгож дэмжсэн. “Монголоос олдсон олдворууд дээр монголчууд бид давуу эрхтэй ажиллах ёстой. Бас ийм олдворуудыг Монгол руу буцаах хэрэгтэй” гэсэн санаан дээр бид нэгдэж байлаа. Яг үнэндээ Монголоос олдож байгаа ховор олдворууд ийм музейнуудын нэр хүндийг өргөж байна, тэр төсөл дээр ажиллаж байгаа гадаадын эрдэмтдийн кареерийг ч өсгөж байна. Тэгвэл Монгол дахь үр дүн нь хаана байна вэ? гэвэл тодорхой бус. Тэд илүү монополь байдлаар ажиллаж байгаа биз дээ? Жак бол “Юрийн галвын цэцэрлэг” кинонд зөвлөхөөр ажиллаж байсан, Америктаа нилээд нэр хүндтэй динозавр судлаач. Бид хамтран ажиллаж мөнгө босгон, оюутнуудыг сургаж байгаа. Мэргэжил нэгт байгууллага, залуу судлаачдад туслах зорилгоор ШУАын Палеонтологийн Төвд одоо ажиллаж байгаа зарим залууст судалгааны ажил хийх боломжийг олгож, заримд нь хэлний курст суралцах тэтгэлэг хүртэл олгож дэмжиж байсан. Мөн Монголдоо “Магистрийн тэтгэлэгийн Сан” байгуулж 6 оюутанд тэтгэлэг олгосон. Тэднээс Уянга гэдэг бүсгүй Харвардын Их Сургуульд геологийн чиглэлээр докторт, бас Онон гээд оюутан маань Японд Нагояагийн Их Сургуульд докторт, Монтанагийн Их Сургуульд З. Бадамхатан нар палеонтологийн чиглэлээр үргэлжлүүлэн сурч байгаа.Мөн бас нэг оюутан У.Баасанжав маань шинээр байгуулагдсан “Үлэг Гүрвэлийн Төв Музей” д эрдэм шинжилгээний ажилтан болсон байгаа.

-Г.Галбадрах: Энэ бол маш бодитой ажил байна шүү дээ?
-М.Болорцэцэг: 2009 онд Монголынхоо хүүхдүүдэд хандсан сургалтуудыг зохион байгуулж эхэлсэн. Олдвор ихээр олддог говийн сумуудын хүүхдүүдийг хамруулаад 3 өдрийн сургалт хийлээ. Хүүхдүүдэд палеонтологи болон динозаврын талаар тайлбарлаж, олдворт газруудад аваачиж танилцуулав. Энэ сургалтуудыг зохион байгуулахад Өмнөговь аймаг дахь “Байгалд ээлтэй багачуудын холбоо”-г санаачлагч Х. Түмэндэлгэр ах их тус болсон. “Монголын Урлагийн Зөвлөл”-ийнхэн (МУЗ) манай “Хайрцаг дахь динозавр” сургалтыг нилээд сонирхсон. Динозаврын талаар хүүхэд мэдлэг авахад тус болох материал бүхий хайрцагнууд нь сургуулиудаар аялах зориулалттай. Бид ийм 3 хайрцаг бэлтгэсэн байсныхаа 1 хайрцгийг нь говийн сургуулиар аялуулахаар түр үлдээсэн. Ер нь бол “Монголын музейнууд ийм маягаар үзмэрүүдээ хүүхдүүдэд хүргэж, таниулж болох юм байна” гэдэг санааг МУЗд танилцуулж, тэд “Хайрцагтай музей” гэдэг төслѳѳ эхлүүлсэн.

-Г.Галбадрах: Энэ бас сайхан санаачлага байна. Тэр тусмаа өнөөгийн монголын хүүхэд залуусын боловсрол, мэдлэгт их анхаарах шаардлагатай болж байгаа нь үнэн шүү?
-М.Болорцэцэг: Монголын хэд хэдэн музейнуудэд энэ төслийн санааг дэмжин хэрэгжүүлж эхэлж байгаа гэсэн. МУЗ бидний санаачлагыг дэмжээд динозаврын сургалтын 2 хайрцаг хийх тэтгэлэг бидэнд ѳгснѳѳр бид Даланзадгадын музей болон Улаанбаатар дахь Байгалын түүхийн музейд зориүлан хийсэн байгаа. 2010 онд музейн ажилтнууд болон сургуулийн багш нарт зориулан Монголдоо сургалт зохион байгууллаа. Монголд байгаа музейнуудын хувьд үзмэрүүд нь ер өөрчлөгддөггүй болохоор хүн нэг удаа үзсэн бол дахин үзэх сонирхолгүй болдог. Ер нь аль ч музей сан хѳмрѳгийнхээ дѳнгѳж 10 хүртэл хувийг л үзмэрт тавьж олон нийтийн хүртээл болгодог, тэгэхээр ихэнх сан хѳмрѳгт байгаа зүйлүүдийг олон нийт үзэх боломж тун байдаг. Тиймээс эндэх музейнууд сан хѳмрѳгт байгаа зүйлээ олон нийтэд таниулахад нүүдлийн ийм сургалтын хайрцаг сургуулиудаар аялуулдаг. Ингэснээр музейг үзэх сонирхолыг хүүхэд багачуудад бий болгож, тэд ээж аав нараа дагуулан музей ирж үзэх нь музейн хувьд олон нийтийг музей руу татах нэг боломж болдог. Түүнээс гадна аялан явах ийм сургалтын хайрцагууд нь музейгээс алслагдсан сургуулиудад музейн талаар сурч мэдэж авах боломж бий болж байна гэсэн үг. Монголын музейнүүд боловсролын үйл ажиллагаа явуулахад байнга санхүүжилт дутагдалтай байдаг. Музей орж ирсэн орлогоо ѳѳрсдѳѳ зарцуулах боломжтой болвол энэ чиглэлийн үйл ажиллагаа амжилттай явагдана. Манайд ийм эдийн засгийн эрх чѳлѳѳг музейд бий болговол музей Монголд хѳгжинѳ гэж бодож байна.

-Г.Галбадрах:Тийм шүү. Нөгөө талаас музейн зориулалтын барилга байгууламж хэрэгтэй болно?
-М.Болорцэцэг: Би Монтанагийн Их Сургууль дээр ажиллаж байхдаа архитектурын мэргэжлийн багштай нь уулзаад, музейн барилгын зураг төсөл, загвар хийлгэх талаар санал солилцсон л доо. Тэр багш маань биднийг дэмжиж, сургуулийн захиргаанаасаа зөвшөөрөл авсны үндсэн дээр төгсөх ангийн оюутнуудаар ийм загварыг хийлгэхээр дэмжсэн. Би төгсөх курсийн оюутнуудтай уулзаж палеонтологийн музей ямар байх, лаборатори, сан хөмрөг, хэмжээ болон цахилгаан дулааны асуудлыг яаж шийдэж болох талаар өөрийн санаа бодлоо тэдэнд тайлбарлав. Тэд надаас барилга барих газраа сонгохыг хүссэн. Би хотын төвд ойрхон гэж Хүүхдийн парк, хотын төвөөс зайдуу боловч төв замд ойрхон гэж Налайх орчимд газар сонгож санал болголоо. Тэд шууд интернетээр тэр газруудын зураглалыг татаж авч, Монголын цаг уурын нөхцөл байдлын мэдээлэл зэрэг нарийвчилсан судалгааны мэдээллүүд дээр түшиглэн 10 орчим загвар гаргаж өгсөн. Тэр загваруудаас сонгож барилга барих зардлаа босгох санаатай байсан л даа. Гэтэл Монголын ШУА бас музей барих асуудлыг хөөцөлдөж байсан юм билээ. Тэд миний загваруудыг сонирхож үзсэнээ 2, 3 загварыг сонгож авч ѳѳрсдийн байгуулах музейдээ хэрэглэнэ гэсэн.

-Г.Галбадрах: Сонирхолтой түүх байна. Гэхдээ үлдсэн загварууд нь та нарт байгаа биз дээ?
-М.Болорцэцэг: Анхдагч загваруудаас гадна сүүлд нь халаалт, цахилгааныг нар болон салхины тусламжтайгаар шийдэх аятайхан загварууд орж ирсэн. Тэр загварууд бидэнд байгаа л даа. Музей байгуулахаар санаачилж зүтгэсэн ажлууд маань ерөнхийдээ ийм түвшинд явж байна. Барилгыг барих мөнгөө босгох ажил маань хувийн амьдралын ачааллаас минь шалтгаалаад хэсэгтээ завсарласан байгаа. Би чинь эмэгтэй хүний хувьд хувийн амьдралын асуудлууд дээрээ анхаарал тавих хэрэгтэй шүү дээ \инээв\. Гэхдээ аажимдаа болж бүтнээ. Бас тэр үед Батаарын асуудал ч гарч ирээд анхаарлаа хандуулах, нилээд ажиллах шаардлагатай болсон л доо.

Зургаа. АЛДАГДСАН БАТААРЫН ТҮҮХ

-Г.Галбадрах: Олны анхаарлыг татсан батаарын түүх яаж эхэлсэн юм бэ?
-М.Болорцэцэг: 2012 оны 5 сард би Вашингтон ДС д ажлаар явж байлаа. Ажлаа дуусгаад Нью-Йоркод буцаж ирээд 5 сарын 17 нд орон нутгийн мэдээллийг харж байгаад санамсаргүйгээр энэ тухай мэдсэн юм. Энэ дуудлага худалдаа 5 сарын эхээр зарлагдсан байсныг би өөр хотуудаар явж байгаад мэдээгүй өнгөрсөн байлаа. Дуудлага худалдааны талаарх мэдээллийг сонсмогцоо интернет рүү ороод мэдээллүүдийг нь лавшруулан судлав. Тухайн компаны каталоги руу нь орж бүх мэдээллүүдийг судлахдаа, энэ динозавр Монголоос олдсон олдвор байж магадгүй гэж таамаглав.Тэгээд тэр дороо Ерөнхийлэгчийн зөвлөхөөр ажиллаж байсан Ц.Оюунгэрэл руу э-майл бичлээ. Өмнө нь Ц.Оюунгэрэл гишүүнтэй “динозавр буюу Батаарын талаар олон нийтэд хэрэгтэй мэдээлэл бичиж хүргээч” гэж санал болгоод бид хамтарч анхаарлаа хандуулж байсан юм.

-Г.Галбадрах: Чиний хувьд юунаас үндэслэж уг Батаарыг Монголоос олдсон олдвор байж магадгүй гэж сэжиглэсэн хэрэг вэ?
-М.Болорцэцэг: Ер нь судалгааны практикаас ажихад Монголоос олдож байгаа динозаврын яснууд нь харьцангуй цайвар өнгөтэй, хойд Америк болон бусад орнуудаас олдож байгаа яснууд нь бараан өнгөтэй байдаг юм. Дуудлага худалдаа явуулах гэж байгаа компани нь тэр батаарын олдворыг төв Азиас олдсон олдвор гэж танилцуулсан байлаа. Дуудлага худалдаа явуулж байгаа мэдээллүүдээс анзаарахад хэзээ ч Монголоос олдсон олдвор гэдэггүй, ихэвчлэн төв Азиас олдсон гэж мэдээлдэг юм. Хятад болохоор 2010 оноос энэ чиглэлийн олдворуудтай хамаатай хуулиа “чангалсан”. Тэгэхээр сүүлийн үед Монголоос олдсон ийм олдворуудыг төв Азиас олдсон олдвор гэж нийтэд мэдээлэх магадлал өндөр байв.

-Г.Галбадрах: Монголын Засгийн Газраас энэ асуудалд хэрхэн хандав?
-М.Болорцэцэг: Ц. Оюунгэрэл гишүүн миний э-майлыг хүлээж аваад, шууд Ерөнхийлэгчид танилцуулсан юм билээ. Над руу “Чи боломжтой бүх л арга хэмжээг авч дуудлага худалдааг зогсоохыг оролдооч, бид анхаарлаа хандуулж байна” гэж бичсэн байсан. Дуудлага худалдаа 5 сарын 20 нд болох учраас энэ асуудлыг хөндөж, саатуулахад бидэнд 3 хоногийн хугацаа л үлдсэн байв. Тэгээд л Монголын палеонтологийн чиглэлээр ажиллаж байсан гадаад эрдэмтнүүддээ захидал бичиж, дуудлага худалдааг зохион байгуулж байгаа компаны ерөнхий захиралд нь өөрийн ТББ -ын бланк дээр албан бичиг бичиж илгээлээ. Дараа нь шууд л дуудлага худалдаа явуулах компаны ерөнхий захиралтай утсаар холбогдож ярьсан. Гол санаа нь “Энэ дуудлага худалдаанд оруулах гэж байгаа олдвор тань Монголоос хууль бусаар гарсан олдвор байнаа. Тэгэхээр танай компани хууль бус олдворыг зарах гэж байна. Бид энэ олдворыг Монголоос олдсон гэдгийг гарал үүслээр нь батлах шаардлагатай тул та нар дуудлага худалдааг хойшлуулж өгнө үү?” гэсэн агуулгатай.

-Г.Галбадрах:Тэд саналыг тань хэрхэн хүлээв авав?
-М.Болорцэцэг: Ерөнхий захирал нь надтай хуульчаа холбож өгөв. Гэтэл тэд их л сонин, “Танай Монгол улс чинь 1921 онд тусгаар тогтносон улс, гэтэл энэ олдворууд 70-80 сая жилийн настай. Бараг л та нарт хамаагүй юм биш үү?” гэсэн утгатай хариуг бичгээр ирүүллээ. Дахиад л Ц.Оюунгэрэлтэй холбогдож “Бид яаралтай хуульч авч ажиллуулах шаардлагатай юм байна” гэлээ. Харин тэд ЭСЯ -аар дамжуулаад хуульч олж өгсөн. Ерөнхийлэгч үүрэг өгч, яаралтайгаар БСШУЯ ны сайд Отгонбаяраар ахлуулсан “ажлын хэсэг” гаргасан. Хуульчийн тусламжтайгаар дуудлага худалдааг 10 хоногийн хугацаатай хойшлуулах шийдвэрийг, дуудлага худалдаа болох өдрийн өглөө гаргуулж амжсан. Үндсэндээ тэр 3 өдөр унтах завгүй ажилласан даа. Их ч ядарсан.

-Г.Галбадрах: Энэ бол чиний хувьд Монголынхоо өмнө хийсэн сайн үйлс гэж бодож байна. Харин яг нүдээр хараагүй мөртлөө энэ олдвор Монголынх гэдэгт тийм итгэлтэй байсан хэрэг үү?
-М.Болорцэцэг: Дуудлага худалдаа болохын урд өдөр нь би тэр Батаарыг орж харсан л даа. Хажуугаас нь хараад л шууд Монголынх гэдгийг мэдсэн. Олон жил говьд ажилласан туршлага, мэдлэг маань ийм үед л их хэрэг болсон доо. 6 сарын 5 нд уг Батаарын гарал үүсэл нь Монголынх мөн үү? биш үү? гэдгийг тогтоох мэргэжлийн баг оруулахыг зөвшөөрлөө. Канадаас нэг эрдэмтэн, Монголын ШУА -ын палеонтологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэн Х.Цогтбаатар гуай бид 3 тэр ѳдѳр шинжээчээр орсон юм. Өглөөний 10 цагаас оройн 6 цаг хүртэл хугацаанд бүх зүйлийг нягталж, баримтжуулаад хүлээлгэж өгсөн. 3 эрдэмтэд тус тусдаа дүгнэлтээ гаргаж өгсөн. “Монголынх мөн” гэдэг нь батлагдсан учраас шүүхийн шийдвэр гарч уг олдворыг хурааж авч бидэнд хүлээлгэж өгсөн юм.

-Г.Галбадрах: Батаарыг Монголд аваачсан тухай мэдээллүүдийг харж байсан. Гэхдээ Монголд аваачтал нилээд хугацаа, ажиллагаа шаардагдсан уу?
-М.Болорцэцэг: Монгол руу ачуулахын тулд нэг бүрчлэн бүртгэж, тусгай сав баглаа боодол бэлтгэж дараа жилийн яг ойн дээрээ Монгол руу ачигдсан. Жилийн дотор маш хурдан шийдэгдсэн юм шүү. Уг олдворыг хадгалж, зарах гэж байсан америк иргэнд эрүүгийн хэрэг үүсгэж, гэрт нь очиж нэгжлэг хийхэд Монголын 5 динозаврын олдворууд гарсан. Бас өөр хүний нэр дээр хадгалж байсан 17 динозавр, нийтдээ 22 динозаврын олдворууд хураагдсан юм шүү дээ. Тэр болгон дээр ажилласан, амаргүй байсан. Бүтэн олдсон зарим олдворуудыг нь тэд салгаж олон хэсэг болгосон, зарим нь эвдрэлтэй зэрэг асуудлууд байсан болохоор ажиллагаа их байлаа. Тэр бүгдийн баглаа боодлуудыг шийдэж Монгол руу ачуулав. Тэр ачаанууд өнгөрсөн оны 10 сард Монголдоо очсон.

-Г.Галбадрах: Бид энэ мэдээллүүдийн талаар сонсоогүй юм байна. Үндсэндээ бага биш хэмжээний музей байгуулах хэмжээний олдворуудыг Америкаас Монголдоо аваачжээ.
-М.Болорцэцэг: Сая бас 7 динозаврын олдворууд илэрлээ. Францад бол шууд л Монголын олдвор гэж зарлаад нилээдийг зарж байна. Америкт энэ тал дээр биднийг дэмжиж сайн ажиллаж байгаа. Бид энэ тал дээр багагүй туршлага хуримтлуулж амжлаа \инээв\. Гэтэл өөр бусад орнуудад бидний мэдэхгүй ийм арилжаа хичнээн явагдаж байгааг мэдэхгүй л байгаа шүү дээ.

Долоо: БИДЭНД БОЛОМЖ БАЙГАА

-Г.Галбадрах:Би бол чамаар бахархаж байнаа. Сайн мэргэжилтэй бас сэтгэлтэй мэргэжилтнүүд л ийм зүйлийг хийж чадах байх. Цаашдаа бидэнд ийм л боловсон хүчнүүд хэрэгтэй болж байна даа?
-М.Болорцэцэг: Бидний хувьд боловсон хүчнээ бэлтгэх нь хамгийн чухал асуудал. Энэ талаар бага зэрэг ахиц гаргах гэж зүтгэж л байна. Бид сайн боловсон хүчинтэй байхгүй л бол хичнээн олдворуудаа цуглуулаад үр дүн нь тийм сайн байж чадах билүү? Монголд олдвор хайж байгаа экспедиц болгонд монгол залуусаа дагалдуулж ажиллуулаад, тэдний зардлаар сургаад бэлтгээд байсан бол бид сайн боловсон хүчинтэй болж чадах л байжээ гэж надад бодогддог юм. Уг нь гэрээн дээрээ тусгадаг. Харин гэрээгээ хэрэгжүүлэх хянах тал дээр монголчууд бид өөрсдөө хариуцлагагүй, хайнга байсных байх.

-Г.Галбадрах: Монголын музейнуудын өнөөгийн төрх байдлын талаар мэргэжлийн хүний хувьд анзаарч байгаа зүйлс байгаа байх?
-М.Болорцэцэг:Монголын музейнуудын хувьд сан хөмрөгтөө “амь оруулах” хэрэгтэй байна. Сан хөмрөг нь хаалттай байгаа учраас бид үзмэрүүдээ алдаад байна, тэгээд ч зогсохгүй юу алдаж байгаагаа ч мэдэхгүй шахам байна. Олон нийт энэ талаар мэдлэг мэдээлэлтэй байна гэдэг чинь уг үзмэрүүдийг хамгаалах нэг арга нь мөн. Миний бодлоор Монгол дахь музейнуудын сан хөмрөгийг олон нийтэд нээлттэй болгох нь шинэчлэл хийх хамгийн эхний алхам гэж бодож байгаа. Мэдээллийн технологийн ийм өндөр хөгжлийн үед музейд байгаа сан хөмрөгийн мэдээллүүдээ интернет дээр тавьж болно. Хэрэв энэ талаар хүмүүс мэддэг болчих юм бол энэ сан хөмрөгөөс гадаадад авч гараад дуудлага худалдаагаар зарах гэж байгаа, эсвэл дэлгүүрийн лангуун дээр зарагдах гэж тавигдсан ховор үнэт олдворуудаа бид таньдаг болно биз дээ? Саяхан Францад манай өндөр гэгээн Занабазарын бүтээл дуудлага худалдаагаар зарагдчихлаа. Бид ингээд алдаад байж болохгүй шүү дээ. Хэрэв тэр бүтээл Монголын аль нэгэн музейн сан хөмрөгт бүртгэлтэй байсан бол бид эргүүлээд авах боломж бүүр их бий.

-Г.Галбадрах: Тийм ээ, музейн сан хөмрөгийн тухайд бид дэндүү хуучирсан сэтгэлгээтэй байгаа байх шүү?
-М.Болорцэцэг: Музейн сан хөмрөгөө амь оруулахын тулд судлаачдаа бэлтгэх хэрэгтэй. Зөвхөн Монголын судлаачид гэлтгүй гадаадын судлаачид ч сан хөмрөгөө үзүүлж судлуулах хэрэгтэй. Судлахыг хүссэн, үзэхийг хүссэн хүн болгонд нээлттэй байж бид сан хөмрөгөө хамгаалж чадна. Музейн сан хөмрөгийг хамгаална гэдэг олон давхар цоожтой хаалганы цаана биш, олон нийтийн оюун ухаан, ой санамжинд оршиж байхыг хэлдэг. Тэгж байж олон нийтэд мэдлэг олгох олон төрлийн арга хэмжээг санаачилж болно. Төрөл бүрийн үзэсгэлэн, шоу арга хэмжээг зохион байгуулдаг болно. Энэ бол улс орны хувьд бодлогын гол асуудал нь байх ёстой.

-Г.Галбадрах: Америкийн музейнүүд санхүүжилтээ хэрхэн шийддэг юм бол?
-М.Болорцэцэг: Америкт улсын музей ховор. Вашингтон ДС-д байдаг Смитссоны институт бол улсынх гэж тооцогддог. Улс хэзээ ч 100 хувь санхүүжүүлдэггүй. 70-80 хувийг нь санхүүжүүлээд үлдсэн санхүүжилтээ өөрсдөө олж үйл ажиллагааныхаа зардалд зарцуулна. Үйл ажиллагааны зардал нь голдуу боловсрол, олон нийтийн хѳтѳлбѳрүүдтэй холбоотой. Улсаас орж ирсэн санхүүжилт нь ажилчдын цалин болон урсгал зардлыг нь даадаг. Манай музейн хувьд жилд 5 сая хүн үзэж байна. Нэг хүн 22 доллар төлөөд үздэг гээд бодохоор багагүй мөнгө. Гишүүнчлэл гэж байна. Шинэ үзмэр нээхдээ гишүүддээ эхлээд үзүүлнэ. Их мөнгөтэй хүмүүс компаниуд ивээн тэтгэдэг. Түүнээс гадна маркетингийн бодлогоор олон үйл ажиллагаа явуулж мөнгө олж болно. Музей олон нийтэд зориулсан олон үйл ажиллагаа явуулж байгаа нь Засгийн Газрын үйл ажиллагаанд дэм болдог учраас татварын хөнгөлөлтүүдийг эдэлдэг юм.

-Г.Галбадрах: Бидэнд музейнүүдийн хувьд их боломж байгаа гэдэг яриатай тань адил бодолтой байна. Бид байгалийн баялгаа ашиглах гэж яарч адгахаас бус хайрлан хамгаалж, бусдад үзүүлэн таниулж энэ хэрээрээ эдийн засгийн хувьд сайн үр дүнд хүрч болох талаар огт тооцож ярихгүй байнаа?
-М.Болорцэцэг: Миний ажиллаж байгаа энэ музейгээр жишээд бодоход, Монголд минь бүр ч илүү боломжууд байгаа. 20-р зууны эхээр Эндрюсийн экспедици маш их мөнгө зарцуулаад Монголын говиос маш үнэтэй олдворууд олж ирж үзмэрүүдээ баяжуулж байсан бол, одоо ч бид судлаад ашиглах юм бол Монголд минь тэр чигээрээ Байгалийн Түүхийн музей байгуулах бэлэн олдворууд байж байгаа. Өөрийн нутагтаа палеонтологийн олдворгүй шахам Япон, Солонгосууд динозаврын музей байгуулаад жуулчдад үзүүлээд мөнгө олж чадаж байна. Эдийн засгийн хувьд ашигтай учраас тэд мөнгөөр олдворуудыг худалдаж аваад музей байгуулж байгаа хэрэг. Тэгээд ч монголчууд бид маш их түүх, өвөрмөц зан заншил, өв уламжлалтай үндэстэн. Бидэнд маш их боломж байгаа.

-Г.Галбадрах:Уулзаж ярилцахад сайхан байлаа. Түүнээс гадна чиний сэтгэлдээ тээж, бас зорьж хэрэгжүүлж байгаа бүхний тухай энэ ярилцлагаас л би өөрөө ойлгож бахархаж байна. Бид хоёрын ярилцлагаас олон олон залуус боломжийг мэдрэх байх. Түүнээс гадна Монголдоо байгуулахаар зорьж хичээн зүтгэж яваа Байгалийн Түүхийн музей хэзээ нэгэн цагт үүд хаалгаа нээж монголчууд бидний бахархлын нэг нь болж чадна гэдэгт итгэж байна. Чамд амжилт хүсье, би чадах боломжоороо дэмжих болно.
-М.Болорцэцэг: Тантай уулзаж ярилцсандаа баяртай байна. Би ч бас таны зорьж зүтгэж яваа үйлсийг тань дэмждэг. Хүн болгон мэргэжилдээ бас сэтгэлдээ үнэнч явахад хийж чадахгүй, хийх боломжгүй зүйл гэж үгүй. Таны ерөөсөнчлөн хэзээ нэгэн цагт Монголдоо музейгаа нээх болно. Бас олон залууст Монгол эх орноороо бахархаж, бас хайрлах уужим сэтгэлийг бид хамтдаа бий болгож чадна. Танд ч бас амжилт ерөөе.

…Дэлхийн хэмжээний ийм том музейд судлаачаар ажилладаг шинжлэх ухааны доктор, Монголдоо Байгалийн Түүхийн музей байгуулах гэж зорьж тэмүүлж бүтээсэн бүхэн, хулгай луйврын замаар хил давж арилжигдаж байгаа Батаарыг Монголдоо буцаахын төлөөх тэмцэл, энэ бүхэн түүний сэтгэлийн цараа. Хэдийгээр М.Болорцэцэгийг таньдаг хэдий ч, энэ ярилцлагын дараа түүгээр маш их бахархсан. Тэр маш холыг харж, үр дүнг нь сэтгэлдээ багтааж яваа эрдэмтэн судлаач бүсгүй. Өдий хүртэл хийж бүтээж, зорьж тэмүүлж яваа бүхнийг нь бид дэмжих хэрэгтэй юм гэж бодогдсон. Учир нь энэ бүхний ард монгол бахархал оршиж байгаа. Түүнд алдар цол, хуурай магтаал хэрэггүй. Зүгээр л хийж бүтээж байгаа бүхнийг нь хүн бүр боломжоороо дэмжихэд л болно. Чамд амжилт ерөөе, М.Болорцэцэг ээ. Сайн үйлс хэзээд бүтдэг.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Jan 15

Хариуцлагатай уул уурхай

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

…АНУ-ын Аризона мужийн Тусон (Tucson) хот дахь SGS Metcon / KD Engineering хэмээх уул уурхайн компанид ахлах инженерээр ажилладаг Г.Нацагдорж бид хоёр уулзаж ярилцахаар тохиролцоод багагүй хугацаа өнгөрөөсний эцэст тэдний хотод очиж гэрт нь зочлох боломж тохиолоо. Дэлхийн уул уурхайн салбарт нөлөө бүхий Австрали, Америк улсуудад мэргэжлээрээ ажиллаж байгаа түүнтэй өөрийнх нь тухай, уул уурхайн мэргэжлийн тухай, Монголын уул уурхайн өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар багагүй зүйл ярилцсанаа ийнхүү сийрүүлэв. Г.Нацагдорж нь АНУ-ын Аризона мужийн уул уурхайн зөвлөх инженер бөгөөд АНУ, Австралийн их дээд сургуулиудад уул уурхайн мэргэжлээр суралцаж төгссөн анхдагчдын нэг юм.

Нэг. НАМТРЫН ТОВЧООН

2011–Одоо Алхлах металлургич инженер, Tucson, AZ. USA
2010–2011 Graduate research fellow, Murdoch University, Perth, Australia
2009–2011 Graduate Diploma, Murdoch University, Perth, WA. Australia
2006–2008 Магистр, ШУТИС, Улаанбаатар, Монгол Улс
2001–2008 Металлургич инженер, Эрдэнэт Үйлдвэр
1997–2001 Bachelor of Science, Colorado School of Mines, Golden, CO. USA
1996–1997 Interlink English Language School, Golden, CO. USA
1993–1996 Дипломын инженер, Техникийн их сургууль, Улаанбаатар, Монгол Улс
1983–1993 10 жилийн сургууль

Хоёр. УУЛ УУРХАЙТАЙ ХОЛБОГДСОН ЗАМ

-Г.Галбадрах: Хаана төрж, хэрхэн өсч өндийв?
-Г.Нацагдорж: Би Сэлэнгэ аймгийн Зүүн Хараа хотод төрж өссөн. Бага нас минь бусдын нэгэн адил эгэл жирийн, санаа зовох зүйлгүй, их л хоромхон хугацаанд болоод өнгөрсөн мэт санагддаг. Аав минь УБ Төмөр Замын модны үйлдвэрт жолооч, ээж минь дунд сургуульд ажилладаг байв. Би айлын том хүү, нэг эрэгтэй, хоёр эмэгтэй дүүтэй. Айлын том хүү болоод ч тэр үү аав минь намайг тээвэрт их авч явна. Ер нь бага насны минь ихэнх хэсэг аавтай хамт тээврийн машины кабинд өнгөрсөн байх. Намайг 10 настай байхад аав минь бурханы оронд заларч, амьдралын өөр нэгэн хуудас эхэлсэн дээ. 1988 онд буюу 6-р ангиа төгсдөг зун гэр бүлээрээ Зүүн Хараагаас Булган аймгийн Өлзийт хороо руу нүүж тэндээ 2 жил сурч, амьдарсан. Төрөл саднууд маань Эрдэнэт хотод ажиллаж амьдардаг байсан болохоор ээжид минь тус дэм болж намайг төв газар бараадуулсан нь тэр. Тэгээд 8-р ангид ордог жилээ Эрдэнэт хотод шилжиж ирэв. Эрдэнэт хотын 5-р 10 жилийн сургуулийг 1993 онд суралцаж төгссөн.

-Г.Галбадрах: 10-р ангиа төгсөөд ямар сонголт хийв?
-Г.Нацагдорж: Одоо эргээд харахад бидний үеийнхэн нийгмийн шилжилтийн хамгийн хүнд үед, ирээдүйд ямар мэргэжилтэй, ямар хүн болох вэ гэдэг сонголтоо хийж байж гэж санагддаг. 1993 онд их дээд сургуулиуд төлбөртэй болж эхэлж байсан үе. Тэр үед их дээд сургуульд элсэж байгаа оюутнууд төрийн сангийн зээл, байгууллагын зардал, хувийн зардал гэсэн гурван хувилбараар сургалтын төлбрөө хийх сонголттой байсан юм. Тэр жил тухайн үеийн нэрээр Техникийн Их Сургуульд Эрдэнэт Үйлдвэрийн захиалгаар уул уурхайн баяжуулалтын инженер, мэргэжилтэн бэлтгэхээр болж оюутан элсүүлж таарч. Тэгээд л уул уурхайн талаар юу ч мэдэхгүй хэрнээ “Сургуулиа төгсөөд ГОК-д ирэх юм байна” гэсэн ойлголттойгоор энэ мэргэжлийг сонгосон доо. Энэ мэргэжлийг сонгоход бас нэг нөлөөлсөн зүйл бол сургалтын төлбөрийг Эрдэнэт Үйлдвэрээс төлөх явдал байв. Энэ бүгд нийлээд аз завшаан ч байсан уу, төөрөг тавилан ч байсан уу “Уул уурхайн баяжуулагч” гэдэг сайхан мэргэжлийг сонгосон.

-Г.Галбадрах: Тэр үед Монголд хөгжиж эхэлж байсан уул уурхайн салбарт мэргэжилтэн бэлтгэх төрийн бодлого байжээ. Гэхдээ бас тийм мэргэжилтнүүдийг “гадагшаа” сургах чиглэл ч барьж байсан байх шүү?
-Г.Нацагдорж: Тийм, төрийн бодлого гэхээсээ илүү Эрдэнэт Үйлдвэрийн тухайн үеийн удирдлагууд ирээдүйд уул уурхайн боловсруулалт, баяжуулалтын чиглэлийн мэргэжилтнүүдийг бэлтгэх шаардлага бий болохыг харсан байх. Тиймдээ ч ТИС-д баяжуулалтын мэргэжлээр шинэ элсэлт авч сургаж байгаад дараа нь гадаадын их дээд сургуульд нарийн мэргэжлээр суралцуулах төлөвлөгөөтэй байсан шиг байгаа юм. Манай анги 3-р курс төгсөхөд Эрдэнэтээс суралцаж байсан оюутнуудаас гурван оюутныг АНУ, дөрвөн оюутныг ОХУ-ын уул уурхайн сургуульд үйлдвэрийн санхүүжилтээр явуулж суралцуулахаар болж АНУ явж суралцах гурван оюутны нэг нь болох сайхан завшаан тохиосон юм. Бид гурав 1996 онд АНУ-ын Колорадо мужийн Уул Уурхайн Сургуульд ирж нэг жил хэлний бэлтгэлд суралцаад үргэлжлүүлэн 2001 он хүртэл үндсэн мэргэжлээрээ суралцаж төгссөн. Бидэнтэй хамт Колорадогийн уул уурхайн сургуульд мөн хоёр монгол залуу Эрдэнэт Үйлдвэрийн санхүүжилтээр суралцдаг байлаа. Би шинэ мянганы эхэнд АНУ-ын уул уурхайн сургуулийг дөрвөн жил суралцаж бакалаврын зэрэгтэй төгссөн анхдагчидын нэг гэдгээрээ бахархдаг.

-Г.Галбадрах: Чиний эзэмшсэн мэргэжил тань юу юм бэ?
-Г.Нацагдорж: Эзэмшсэн мэргэжил бол эрдэс боловсруулалт, эрдэс баяжуулалт. Тэр дотроо би гидрометаллургийн аргаар өнгөт болон үнэт металлыг хүдэр, баяжмалаас хэрхэн уусгах, ялган авах чиглэлээр мэргэшин ажиллаж байна.

-Г.Галбадрах: Сургуулиа төгсөөд?
-Г.Нацагдорж: Нэгэнт Эрдэнэт Үйлдвэрийн зардлаар суралцсан болохоор төгсөөд шууд л Эрдэнэтдээ очсон. 2001–2008 онуудад Эрдэнэт Үйлдвэрийн хөгжлийн хэлтэст нийт долоон жил гаруй хугацаанд сайхан хамт олонтой ажилласан. Их сургуулийн хэдэн жилээс илүүтэй ажил, амьдрал дээр энэ хамт олноос суралцсан болгон минь мэргэжил болж надад шингэсэн байхаа.

Гурав. ЭРДЭНЭТ МИНИЙ АЖЛЫН ГАРАА

-Г.Галбадрах: Тийм шүү, сургуулиа төгсөөд ажил, амьдрал дээрээс мэдлэгээ бэхжүүлэх нь сайн мэргэжилтэн болох эхлэл гэдэгтэй санал нийлж байна. Харин ямар чиглэлээр ажлаа эхэлж байсан юм бол?
-Г.Нацагдорж: 2001 онд сургуулиа төгсөөд Эрдэнэт Үйлдвэрт металлургич инженер гэдэг албанд ажлын гараагаа эхэлсэн. Тэр үед Эрдэнэт Үйлдвэр үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж, технологийн шинэчилэл, бүтээгдэхүүний гүн боловсруулалт, судалгаа шинжилгээний асуудал хариуцсан “Хөгжлийн Хэлтэс” гэж шинэ хэлтэс байгуулаад удаагүй байсан юм. Тус хэлтэст орж үйлдвэрийн үндсэн цех хэлтсүүдээс цуглаж бүрдсэн шилдэг инженерүүдтэй хамт ажиллах завшаан олдсон. Манай хэлтсийн захирлаар Ш.Батсайхан гэж ОХУ-ын Уралын Политехникийн Дээд Сургуульд металлургийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан эрдэс боловсруулалт, металлургийн маш өндөр мэдлэг, туршлагатай хүн ажиллаж байсан. “Хөгжлийн хэлтэс” 2002 оноос эхлэн баяжуулах үйлдвэрийн гаргадаг зэсийн баяжмал, баяжуулах үйлдвэрийн шаардлагад тэнцдэггүй бага агуулгатай балансын бус болон исэлдсэн хүдрийг хамтад нь боловсруулж цэвэр зэс үйлдвэрлэх үйлдвэрийн цогцолборыг барьж байгуулах төслийн туршилт судалгааны ажлыг маш эрчимтэй хийж эхэллээ. Энэ төслийн технологийн сонголт, туршилтын ажил дээр л голлон ажилладаг байсан.

-Г.Галбадрах: Эрдэнэтийн зэсийн хүдрээс эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх оролдлого, санаачлага гаргаж байсан хэрэг үү?
-Г.Нацагдорж: Ер нь манай Эрдэнэт Үйлдвэрийн үе үеийн удирдлагууд, инженерүүд зэсийн баяжмалаа боловсруулж эцсийн бүтээгдэхүүн гаргах санаачлагыг 1978 онд үйлдвэр ажиллаж эхэлсэн цагаас эхлээд л гаргасаар ирсэн. Зэсийн баяжмал боловсруулж цэвэр зэс үйлдвэрлэхэд “хайлах”, “уусгах” гэсэн үндсэн хоёр аргйг хэрэглэдэг. Хайлах технологийг хэрэгжүүлэхээр нэг бус удаа удаа туршилт судалгаа хийж, төсөл боловсруулсан боловч төслийн хөрөнгө оруулалт, шинэ үйлдвэрээс гарах хэт их хэмжээний хүхрийн хүчлийн үйлдвэрлэлээс болоод хэрэгждэггүй байж. Харин хүдэр, баяжмалаас зэсийг уусган ялгаж авах технологиуд 80–90-ээд онд дэлхий дахинаа эрчимтэй хөгжиж, үйлдвэрлэлд нэвтэрч эхэлсэн байдаг. Уусгах аргаар цэвэр зэс гаргадаг үйлдвэр бол бидний сайн мэдэх “Эрдмин” үйлдвэр байгаа шүү дээ. Энэ бол уусгах технологи хэрхэн найдвартай ажилладгийн хамгийн тод жишээ.

-Г.Галбадрах: Сонирхолтой юм байна, уусгах аргын тухай арай дэлгэрүүлэхгүй юу?
-Г.Нацагдорж: Усан уусмалаар баяжуулах буюу гидрометаллургийн арга нь хүдэр, баяжмал дотор байгаа зэсийн эрдсийг хүчлийн шингэрүүлсэн уусмалаар уусгаж зэсийг нь усан орчинд шилжүүлэн түүнийгээ цэвэршүүлж, цахилгаан химийн аргаар катодын цэвэр зэс гарган авах технологи юм. Уусгах технологийн давуу тал нь зэсийн баяжмал, баяжуулах технологид тохирдоггүй хаягдаж үлддэг хүдрээ боловсруулахын зэрэгцээ, нөгөө асуудал болоод байдаг их хэмжээний хүхрийн хүчлийг гаргахгүйн дээр хямд өртөг зардлаар үйлдвэр байгуулах боломжтойгоороо онцлогтой. Энэ чинь л бидний нөгөө яриад байдаг байгалийн баялагаа хаягдалгүй, иж бүрнээр нь ашиглая гэдэг байхгүй юу. Мэдээж энэ бүгдийг сайн судалгаа, туршилт, тооцоо хийсний эцэст хэрэгжүүлнэ л дээ.

-Г.Галбадрах: Энэ төсөл дээр ямар баг ажиллаж байсан юм бол?
-Г.Нацагдорж: Энэ хосолсон төслийг Эрдэнэт Үйлдвэрийн захиалгаар АНУ-ын METCON Research / KD Engineering, Австралийн Bateman Engineering зэрэг компаниудаас туршлагатай инженерүүдийг нь ээлжлэн урьж авчирч удирдуулдаг байсан. Монгол талаасаа “Хөгжлийн хэлтэс”-т шинээр орсон бидний хэдэн залуучууд үндсэн ажлуудад нь оролцож, гардан хийдэг байлаа. Энэ нь бидэнд маш их туршлага болсон. Туршлагаар ч зогсохгүй Эрдэнэт Үйлдвэр дээр маш сайхан металлургийн лабораторитой болж, дээр дооргүй л гидрометаллурги буюу уусгах технологийн талаар төсөөлөл, зөв ойлголттой болцгоосон.

-Г.Галбадрах: Тэгээд энэ төсөл хэрэгжсэн үү?
-Г.Нацагдорж: Судалгаа, туршилтын ажлууд 2002–2005 оны хооронд хэд хэдэн үе шаттайгаар баяжмалаас цэвэр зэс гаргах, хүдрээс цэвэр зэс гаргах чиглэлээр хийгдэж, төслийн бичиг баримт болоод аргачлалын хувьд бэлэн болсон байсан ч дэмжигдэж хэрэгжээгүй.

-Г.Галбадрах: Харамсалтай. Гэхдээ тэгж боловсрогдож бэлэн болсон тэр төслийг одоо анхаарч хэрэгжүүлж болох уу?
-Г.Нацагдорж: Мэдээж тэр үеэс хойш техник, тоног төхөөрөмж, материалын үнэ өртөг зэрэг нь өөрчлөгдсөн болохоор энэ бүгдийг шинэчилж тооцоод, урд хийгдсэн туршилтын үр дүнгийн тайланг ашиглахад болохгүй юм байхгүй. Тэр үед хийгдсэн туршилт судалгаануудыг маш их өртөг зардал гаргаж нэлээд өргөн хүрээг хамруулан олон цэгээс дээж авч хийсэн болохоор туршилтын үр дүнгийн тайлан ерөнхийдөө манай Эрдэнэтийн Овооны орд газар уусгалтын технологид хэр тохиромжтой, хэдий хэмжээний металл авах боломжтой эсэхийг тодорхой гаргасан байгаа.

-Г.Галбадрах: Нэгэнт төсөл тань зогссон болохоор өөр сонголт хийх хэрэгтэй болсон байх?
-Г.Нацагдорж: Ер нь хүн чинь цаг ямагт өмнөө зорилго тавьж, өөрийгөө хөгжүүлж боловсруулж байх хэрэгтэй. Төслийн ажил дээр биднийг удирдан ажиллаж байсан гадаадын инженерүүдийг хараад тэдний мэддэгийг мэдэж, түүнээс ч илүүг сурах хүсэл төрсөн дөө. Тэр хүсэлдээ хөтлөгдөн АНУ, Австрали, Канад зэрэг уул уурхай өндөр хөгжсөн орнууд руу явж үргэлжлүүлэн суралцъя гэж шийдээд, судалж хөөцөлдсний эцэст 2009 оны эхээр Австрали орон руу гэр бүлээрээ явах боломж гарч явцгаасан. Австралид очиж гидрометаллургийн чиглэлээр Murdoch Их Сургуульд суралцахын зэрэгцээ сургуульдаа судалгааны ажил хийж 2 жил шахам ажиллав.

-Г.Галбадрах: Австралид гэр бүлээрээ явсан гэлээ. Гэр бүлээ танилцуулахгүй юу?
-Г.Нацагдорж: Миний эхнэрийг Пүрвээгийн Буянжаргал гэдэг. Бид нэг сургуульд суралцаж төгссөн, ижил мэргэжилтэй. Оюутан болсон цагаасаа хойш л бие биенээсээ холдолгүй хамт байгаа. Манай хүн чинь бас банк санхүүгийн мэргэжилтэй. Банкныхаа мэргэжлээр л голлон ажилладаг. Энэ олон жил гадна дотно амьдрахад эхнэр минь ар гэрийн албаны ихэнх хүндийг үүрч, сайн зөвлөх, найдвартай туслах минь байсан учраас миний өдий зэрэгтэй яваагийн гол учиг юм.

-Г.Галбадрах: Америк руу ирэх болсон шалтгаан тань?
-Г.Нацагдорж: 2011 онд METCON / KD Engineering команиас ажиллах санал авснаар АНУ-д ирсэн. Би чинь өөрөө үйлдвэрлэл, инженерийн чиглэлийн хүн болохоор Их сургууль, Институтэд удах нь надад зохимжгүй л дээ, нэг талаасаа. Нөгөө талаасаа Их сургуульд ажиллана гэдэг чинь PhD зэрэг авч профессор болох эсвэл өндөр хэмжээнд бэлтгэгдэн судалгааны ажлаар дагнан ажиллах явдал юм. Гэтэл миний хүсэл сонирхол чинь үйлдвэрлэл, инженерийн чиглэл байхгүй юу. Тэгээд л саналыг шууд хүлээн авч ирсэн. Ирээд энэ компанидаа бараг дөрвөн жил ажиллаж байна.

Дөрөв. УУЛ УУРХАЙН ЛАБОРАТОРИ

-Г.Галбадрах: Америкт ирээд ажилдаа хэр гаршин ажиллаж байна?
-Г.Нацагдорж: Өмнө нь 2003–2005 онд энэ компанийн инженерүүдийн удирдлаганд ажиллаж, бие биенээ сайн таньж мэддэг байсан болохоор ирээд хамт ажиллахад их дөхөмтэй байлаа. Ажлын хувьд бол өөрийн мэргэжил болохоор их сонирхолтой байдаг. Хамгийн гол нь барууны стандартаар уул уурхайн технологийн төсөл тооцоо, металлургийн туршилт судалгаа хэрхэн хийгдэж, ямар үе шаттай явагддаг болохыг дунд нь орж ажлаад тэндээс суралцахад их сайхан байна.

-Г.Галбадрах: Ажилладаг компанийн чинь хувьд?
-Г.Нацагдорж: 1982 онд Mr. Joseph Keane нарын 3 найз хамтарч KD Engineering гэж компаныг байгуулж өнгөт болон үнэт металлын уусгалт, баяжуулалтын туршилт судалгаа, инженеринг, зураг төслийн үйл ажиллагаа явуулж эхэлж байж. Энэ чиглэлээр 30 гаруй жил ажилласны эцэст 2013 онд METCON Research / KD Engineering компанийг дэлхийн аварга том компаниудын нэг SGS компани худалдаж авсан. Тус компани нь дэлхий даяар нийт 1,650 орчим салбартай, 80 мянга гаруй ажилчинтай судалгаа, шинжилгээ, стантартчилалын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг олон улсын компани юм.

-Г.Галбадрах: Лабораторийнхаа үйл ажиллагааны чиглэлийг товч тайлбарлаж болох уу?
-Г.Нацагдорж: Манай компанийн металлургийн лаборатори, инженерингийн департмент нь үнэт болон өнгөт металлын хүдрийг баяжуулах, тэдгээрийн хүдэр болон баяжмалыг уусган эцсийн цэвэр метал бүтээгдэхүүн гаргаж авах технологийн схем зохиох, техникийн шийдэл дезайныг боловсруулах, горим тохируулах чиглэлээр баяжуулалт, гидрометаллургийн төрөл бүрийн туршилт судалгаа хийхээс гадна үйлдвэрийн инженерийн тооцоо, урьдчилсан техник эдийн засгийн үндэслэлийг NI 43–101 стандартын дагуу хийж гүйцэтгэдэг. Өөрөөр хэлбэл уул уурхайн үйлдвэрийн төслийг туршилтаас нь эхлээд урьдчилсан техник эдийн засгийн үндэслэл хүртлэх бүх шатны ажлыг хийдэг гэсэн үг.

Тав. УУЛ УУРХАЙН “ЗӨВЛӨХ ИНЖЕНЕР”

…Тэрээр саяхан АНУ-ын “уул уурхайн зөвлөх инженер”-ийн эрхээ авсан бөгөөд миний анзаарч байгаагаар АНУ-д ажиллаж байгаа монголчуудын хувьд анхных байх. Ямартай ч монгол залуу АНУ-ын “уул уурхайн зөвлөх инженер” болж байгаа нь дэлхийн уул уурхайн салбарт хүлээн зөвшөөрөгдөж, үнэлэгдэж байгаагийн баталгаа хэмээн би бэлэгшээж байна. Уул уурхайн салбар ирээдүйтэй хөгжиж эхэлж байгаа Монгол орны хувьд энэ бол бас нэгэн боломж юм.

-Г.Галбадрах: АНУ-д уул уурхайн зөвлөх инженер болоход ямар шаардлага, шалгуур тавьдаг юм бэ?
-Г.Нацагдорж: Зөвлөх инженерийн эрх авахад дараах үндсэн дөрвөн шаардлагыг хангасан байх хэрэгтэй. Үүнд:

ABET буюу инженер, технологийн итгэмжлэлийн зөвлөлөөс итгэмжилсэн их дээд сургуулиудад суралцаж төгссөн байх.
NCEES буюу инженерийн болон хэмжил зүйн шалгаруулалтын үндэсний зөвлөлөөс зохион байгуулдаг инженерийн үндсэн суурь шинжлэх ухааны (Fundamentals of Engineering) шалгалтанд тэнцсэн байх.
4–5 жил мэргэжлээрээ ажилласан, ажлын туршлагатай байх.
NCEES-ээс зохион байгуулдаг зөвлөх инженерийн (Professional Engineer) салбар мэргэжлийн шалгалтанд тэнцсэн байх.

Энэ шаардлагуудыг биелүүлж байж тухайн үйл ажиллагаа явуулж байгаа муждаа бүртгэгдэж зөвлөх инженерийн эрх авах боломжтой. Нэг мужаас эрхээ авсан тохиолдолд АНУ-ын бусад мужийн инженерийн зөвлөлд бүртгүүлээд шилжүүлэх эсвэл давхар бүртгүүлээд байх боломжтой.

-Г.Галбадрах: “Уул уурхайн зөвлөх инженер” болсны сайн тал нь юу вэ, хувь хүн талаасаа?
-Г.Нацагдорж: Энгийнээр хэлэхэд албан ёсоор “инженер” гэж нэрлэгдэх эрхтэй болох юм. Өмнө хэлсэн шаардлагуудыг бүрдүүлж мужийн техникийн зөвлөлд бүртгүүлснээр тухайн мужид зөвлөх инженерийн үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй болдог. Өөрөөр хэлбэл өөрийн мэргэжлийн чиглэлээр хийгдэж байгаа инженерийн ажлын төлөвлөгөө, тайлан, ажлын гүйцэтгэлийг орон нутгийн засаг захиргаа, гүйцэтгэгч байгууллагын өмнөөс олон нийт, оршин суугчдын эрүүл мэнд, аюулгүй байдалд сөрөг нөлөө үзүүлэхгүй гэдгийг батлан даах үүрэг хариуцлага хүлээж байгаа явдал юм. Зөвлөх инженерийн эрх авснаар мэргэжлийн зөвлөлгөө өгч, туслалцаа үзүүлэх, металлургийн лаборатори байгуулж бие даасан үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй болж байгаагаараа давуу талтай. Хэдий мэргэжлийн чиглэлээрээ бие даан үйл ажиллагаа явуулах өргөн боломж бүрдэж байгаа ч түүнтэй зэрэгцээд өндөр үүрэг хариуцлага давхар оногдож байгаа юм.

-Г.Галбадрах: Харин улс орны хувьд?
-Г.Нацагдорж: Мэдээж олон жилийн туршлага хуримтлуулсан, зөвлөх инженерийн үндсэн шалгууруудыг давж эрхээ авсан мэргэжлийн хүмүүсээр ямар нэгэн ажлыг хянуулж, баталгаажуулж байж хэрэгжүүлэх нь алдаа мадаггүй биш юм аа гэхэд ядаж эрсдэл багатай байна. Улс орон, орон нутгийн засаг захиргааны үндсэн үүрэг нь ард түмний эрүүл ахуй, тав тух, байгаль орчны бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах явдал биз дээ. Тийм болохоор энэ улс орнууд чинь мэргэжлийн хүмүүстээ өндөр шаардлага, шалгуур тавьж, тэдэндээ итгэл өгч, хариуцлага үүрүүлдэг юм байна.

Зургаа. БИДЭНД АЖ ҮЙЛДВЭР ХЭРЭГТЭЙ

-Г.Галбадрах: Хайлах болоод уусгах үйлдвэрийн гол ялгаа нь юунд байна вэ?
-Г.Нацагдорж: Орд газрыг ерөнхийд нь авч үзвэл дээд өнгөн хэсэгт орших эрдсүүд олон жилийн турш байгалийн үзэгдэлд өгөршин хувирч химийн урвалд орж задрахад дөхөм болсон байдаг. Харин гүн рүүгээ болох тусам анх үүссэн хэлбрээрээ, хувиралд ороогүй байдаг бөгөөд химийн урвалд оруулж задлахад хүндрэлтэй.
Уусгах технологи нь химийн аргаар хялбар уусдаг исэлдсэн хүдрийг уусган боловсруулахад илүү тохиромжтой ба сүүлийн 20–30 жил улам боловсронгуй болж, уусгахад хүндрэлтэй сульфидын хүдэр болон баяжмалыг ч боловсруулахад хэрэглэгдэж байгаа.
Харин хайлах технологийн хувьд олон жилийн турш үйлдвэрлэлд хэрэгжиж, батлагдсан, найдвартай технологи хэдий ч, энэ аргыг зөвхөн зэсийн баяжмалыг боловсруулж цэвэр зэс гарган авахад хэрэглэх бөгөөд баяжуулах үйлдвэрт тохирдоггүй бага агуулгатай хүдэр болон исэлдсэн хүдрийг боловсруулах боломжгүй.

-Г.Галбадрах: Тэгэхээр баяжмалыг хайлах технологи нь нилээд түгээмэл юм уу даа гэж надад санагдаж байна.
-Г.Нацагдорж: Дэлхийн хэмжээнд жилд 20 орчим сая тонн зэс үйлдвэрлэгддэгийн 30 орчим хувь нь уусгах технологиор, үлдсэн 70 орчим хувь нь хайлах технологиор боловсруулагддаг.

-Г.Галбадрах: Оюу Толгой төсөл дээр эцсийн бүтээгдэхүүн боловсруулахаар зоригловол, хайлах технологи нь тохиромжтой юу?
-Г.Нацагдорж: Хайлах технологи олон жилийн турш хөгжиж ирсэн баталгаатай технологи ба үйлдвэрийн хүчин чадал өндөр байх тусмаа нэгж бүтээгдэхүүнд ноогдох өөрийн өртөг, хөрөнгө оруулалт буурах ерөнхий хандлага байдаг. Тийм болохоор Оюу Толгойн хувьд зэсийн баяжмалаа хайлах аргаар боловсруулах нь илүү үр дүнтэй болов уу? Хэдий тийм ч, зэсийн баяжмал хайлахад асар их хэмжээтэй хүхрийн хүчил дагавар бүтээгдэхүүн хэлбрээр үүснэ гэдгийг бодолцох хэрэгтэй. Нэг тонн зэсийн баяжмал боловсруулахад нэг тонн орчим хүхрийн хүчил гарна. Тэгэхээр тэр их хэмжээний хүхрийн хүчлийг яах вэ? Хятад улсын зах зээлд гаргаж зарах уу? эсвэл Монголдоо химийн үйлдвэрлэл хөгжүүлж дотооддоо хэрэглэх үү? Энэ бүхнийг тооцож, зах зээлээ судалж байж л шийдэх асуудал.

-Г.Галбадрах: Монголд өнөөгийн нөхцөлд Сайншандын Аж Үйлдвэрийн Цогцолборыг байгуулах нь ашигтай, ашиггүй гэж санал зөрөөд байна л даа.
-Г.Нацагдорж: Монголдоо уул уурхайн боловсруулах үйлдвэр байгуулж түүнийг дагалдсан химийн үйлдвэр, нэмүү өртөг шингээсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг бусад аж үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж байж л бид хөгжинө. Тийм болохоор аж үйлдвэрийн цогцолбор барьж байгуулах нь маш зөв. Энэ бүхнийг цогцоор нь ул суурьтай тооцох хэрэгтэй. Энд тодруулж хэлэхэд “цогц”, “цогцолбор” гэдэг үгүүдийг зөвхөн цогцлоон босгох гэдэг талаас нь биш “иж бүрнээр нь”, “нийтээр нь” гэдэг талаас нь ойлгож нэг үйлдвэрийнх нь хаягдал, дагавар бүтээгдэхүүн, эцсийн бүтээгдэхүүн нөгөөгийнх нь түүхий эд болж байхаар хооронд нь маш нарийн уялдуулж байгуулбал аль аль талдаа хэмнэлт гаргаж болно.

Долоо. УУЛ УУРХАЙ ДАХЬ ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ОРОЛЦОО

-Г.Галбадрах: Миний хувийн бодлоор бол, бид аль болох зөв тооцоолж, боломжоо шавхаад ч болов боловсруулах үйлдвэртэй болох нь хэрэгтэй юм шиг?
-Г.Нацагдорж: Боловсруулах үйлдвэр байгуулах нь маш чухал. Энэ чинь аж үйлдвэр хөгжих үүд хаалга нээгдэж байна гэсэн үг шүү дээ. Оюу Толгойн баяжуулах үйлдвэртэй ойролцоо хүч чадалтай Batu HiJau гэж зэсийн баяжуулах үйлдвэр Индонезид байдаг. Индонезийн засгийн газраас экспортонд гаргаж байгаа бүтээгдэхүүнийг нь аль болох эх орондоо боловсруулж эцсийн бүтээгдэхүүн болгон гаргах шаардлага тавьдаг. Ингэхийн тулд экспортоор гаргаж байгаа зэсийн баяжмал дээр тавих татварынхаа хэмжээг жил ирэх тутам нэмэгдүүлж тооцохоор гэрээнд зааж өгсөн байх жишээтэй. Энэ маягаар эх орондоо эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хөшүүрэгтэй байх хэрэгтэй. Тэгэхээр Оюу Толгойд ч манайх иймэрхүү бодлого баримталж болно шүү дээ.

-Г.Галбадрах: Надад нэг хүн ийм жишээ ярьж байсан л даа. Надад буудай байдаг. Гэтэл нэг хүн над дээр ирээд “би тоног төхөөрөмж ольё, тэгээд хамтдаа гурил үйлдвэрлээд бусдад зарж мөнгө ольё” гэж. Тэгээд тэр хүн маань надад хэлж байна. “Энэ тоног төхөөрөмжийг би 20 сая төгрөгөөр худалдаж авсан юм. Тэгэхээр гурил зараад олж байгаа мөнгөнөөсөө тоног төхөөрөмжийнхөө үнийг төлөх хэрэгтэй” гэлээ. Би зөвшөөрч хамтарч ажиллав. Бодоод байсан чинь миний буудайгаар гурил үйлдвэрлээд байгаа мөртлөө миний буудайг үнэлэхгүйгээр, өөрийн тоног төхөөрөмж болоод зардлаа үнэлээд зарж олсон мөнгөнөөсөө үнийг нь төлөөд байгаа юм байна. Тэгэхээр би буудайгаа бас үнэлүүлэх хэрэгтэй юм байна гэж бодож эхэлнэ. Оюу Толгойн гэрээг тойрсон маргаан дунд яг л ийм асуудлууд үүсээд байгаа юм гэж надад жишээ авч тайлбарлаж байна. Тэгэхээр Оюу Толгой төслийн хувьд, хөрсөн дор байгаа баялгаа үнэлж болдоггүй юм уу? гэж зарим хүмүүс эргэлзээд байна л даа?
-Г.Нацагдорж: Ямар нэгэн зүйлийг зарж борлуулаад олсон үнэ цэнээс түүнийг хийж бүтээхэд зарцуулагдсан бүх зардлыг хасаж цэвэр ашгаа тооцдог. Харин газрын хэвлийд байгаа байгалийн баялаг бол таны сая хэлсэн жишээнээс арай өөр. Хөрсөн дор байгаа баялагийг шууд үнэлэхэд хэцүү. Тийм болохоор байгалийн баялаг олборлож олсон ашгаас нь, эсвэл нийт орсон орлогоос хувь тогтоож “газрын хэвлий ашигласны татвар” буюу “рояалти” гэж авдаг.

-Г.Галбадрах: Гэхдээ л баялаг нь хөрсөн доор байгаа болохоор ашиглах тохиолдолд, тухайн улс оронд давуу тал байх ёстой биз дээ?
-Г.Нацагдорж: Мэдээж газрын дорх баялаг бол ард түмний өмч. Түүнийг төр, ард түмний өмнөөс хамгийн оновчтой, ашигтай хувилбраар зөв зохистой захиран зарцуулж, ашиг шимийг нь буцаагаад улс орны хөгжил, нийгмийн сайн сайхны төлөө зарцуулах ёстой. “Давуу эрхтэй байх ёстой” гээд аливаад бодлогогүй хандаж болохгүй. Өөрөө чадахгүй бол чадах нэгээр нь хийлгээд авах ёстой татвар, ашгаа аваад л байж байх хэрэгтэй.

-Г.Галбадрах: Тэгвэл Монголын ЗГ заавал 34 % -ийг эзэмших шаардлагатай юм уу?
-Г.Нацагдорж: Хамтарсан бизнесийн алтан дүрэм чинь харилцан ашигтай ажиллах л явдал шүү дээ. Тийм болохоор заавал хувь эзэмшиж орохын оронд, тавих ёстой шаардлагуудаа гэрээндээ тусгаад, тавих ёстой хяналтуудаа цаг тухайд нь тавиад, авах ёстой татвар, ашгаа аваад хамтарвал зүгээр санагдах юм. Заавал өдөр тутмын “тогоо шанага”-тай нь зууралдаад байх ямар ч шаардлага байхгүй. 34 %, 51%, 70% гэх мэт ид шидтэй юм шиг хэдэн тоонууд гаргаж ирээд их ярьдаг. Эдгээр нь тодорхой тохиолдлуудад чухал тоонууд хэдий ч, аливаа зүйлд тэр тусмаа том төслүүдийн хувьд бүх нөхцлүүдээ тооцсон эдийн засгийн үнэлгээ, тооцоо заавал хийж байж хувь хэмжээг ярих шаардлагатай байх.

-Г.Галбадрах: Жишээ нь Америкийн ЗГ, бидэн шиг уул уурхайн асуудалд хувь эзэмшиж оролцдог уу?
-Г.Нацагдорж: АНУ-ын ЗГ, муж орон нутгийн засаг захиргаа уул уурхайн компанид хөрөнгө оруулж, хувь эзэмшдэггүй. Харин холбогдох хууль журмынхаа хэрэгжилтэнд маш өндөр хяналт тавьж, авах ёстой татвараа аваад л байж байдаг. Уул уурхайн компаниудад үйл ажиллагаа явуулах боломжийг нь хангаж өгөхөөс гадна тухайн байгууллагын зүгээс байгаль орчин, хүн амьтанд хортой нөлөө үзүүлэхгүй байлгахын тулд холбогдох хууль дүрмүүдээ “чанга” тавьж, шаардлагатай тохиолдолд үйл ажиллагааг нь зогсоох хүртэл арга хэмжээ авдаг. Хөдөлмөр хамгаалал, аюулгүй ажиллагаа, нөхөн сэргээлт бол чухал асуудал. Энэ дээрээ бас сайн анхаарах хэрэгтэй. Жишээ нь АНУ-д уул уурхайг ашиглаж эхлэх цагаас нь эхлээд нөхөн сэргээлтийн зардлыг нь үйл ажиллагааны зардалд оруулан суулгаж, “Нөхөн сэргээлтийн сан” үүсгээд боломжтой бол үйлдвэр ажиллаж байх үед ашиглаад дууссан хэсгүүд дээр нь цаг алдалгүй нөхөн сэргээлт хийгээд явж байдаг. Уул уурхайн ашиглалт дуусахад нөхөн сэргээлтийг хуримтлуулсан сангаас санхүүжүүлж, мэргэшсэн компаниудаар хийлгэх жишээтэй.

-Г.Галбадрах: Гэтэл Монголын ЗГ уул уурхайн асуудалд хэт их хутгалдаад, бараг л өдөр тутмын гол асуудал болгоод байх шиг надад санагдаад байгаа юм.
-Г.Нацагдорж: Төр, засгийн зүгээс иймэрхүү зүйлд хутгалдаад ирэхээрээ л “дампуу” болгож байгаа юм. “Дампуу” гэдгийн учир нь хүн өөрөө өөрийнхөө хийсэн ажлыг хянаад ирэхээрээ л бурууддаг биз дээ. Том ордуудын хувьд шаардлага хангасан компанид гэрээний үндсэн дээр эзэмшүүлж ашиглуулаад хяналтаа тавьж, авах татвараа аваад явж болмоор юм. Харин өмнө нь улсын зардлаар хайгуул хийж нөөц нь тогтоогдсон бол түүнд зарцуулагдсан зардлаа ямар нэгэн хэлбэрээр тооцож авах нь зөв л дөө. Нэг үгээр хэлэхэд, төрийн зүгээс уул уурхайн үйлдвэрлэлийн өдөр тутмын асуудалд нь хутгалдаад байх шаардлагагүй л баймаар.

-Г.Галбадрах: ЗГ-аас гадна уул уурхайн асуудалд орон нутгийн оролцоо нэмэгдэх хандлагатай байгаа.
-Г.Нацагдорж: Байгалийн баялаг, орд газрууд бүгд хөдөө орон нутгийн харьяа нутаг дэвсгэр дээр байгаа шүү дээ. Гэтэл тэр уурхайнуудаас олборлолт хийгээд олж байгаа ашгаас нь улс ихэнх татварыг нь авчихдаг. Тэрнээсээ орон нутагт төсөв хуваарилна. Яг үнэндээ тэр аймаг, орон нутаг байгалийн баялгаасаа болж хамгийн их хохирол амсах магадлалтай. Тийм болохоор орон нутгууд уул уурхайн ашиглалтын асуудлаар нилээд эрх мэдэл эдлэх нь зүйтэй болов уу. Харин Монголын өнөөгийн дүр зураг, орон нутгийн удирдлагууд нь дээрээсээ томилогдож, бас тэндээсээ санхүүжиж, хэт хараат байдалтай байгаа нь асуудлыг улам ч хүндрүүлж байгаа мэт санагддаг.

-Г.Галбадрах: Уул уурхайн ашиглалтын явцад тухайн орон нутаг эрсдэл хүлээх магадлал нь их болохоор уул уурхайн ашгаас нилээд хэмжээг нь орон нутаг нь хүртэх эрхтэй мэт.
-Г.Нацагдорж: Тэгэлгүй яахав. Наад зах нь АНУ-д татварыг “улсын”, “мужийн” гэж ангилж төлдөгтэй адил маягаар шийдэж болно шүү дээ. Баялаг ихтэй аймаг, орон нутгууд эдийн засгийн хувьд ч бусдаас илүү чадвартай байж, хүмүүсийн амжиргааны олон асуудлыг заавал “төрийн гар” харалгүйгээр өөрсдөө бие даан шийдвэрлэх чадвартай болно. Нөгөө талаас жирийн иргэдээсээ эхлээд хүн болгон энэ асуудалд ухамсартай, хариуцлагатай хандаж эхэлнэ.

-Г.Галбадрах: Уул уурхайн төслийг хэрэгжүүлж байгаа компаниуд Хөрөнгийн зах зээл дээр хувьцаа гаргаж хөрөнгө оруулалтын зардлаа босгож байгааг, зарим хүмүүс “Манай баялгийг барьцаалж их мөнгө олж баяжиж байна” хэмээн дургүйцэж байгаа үзэгдэл ажиглагдаж байгаа.
-Г.Нацагдорж: Тухайн орд газрыг ашиглахаар гэрээ хийж, хөрөнгө оруулалтаа хариуцаж байгаа компанийн эрхийн асуудал. Нэгэнт хөрөнгө оруулалтаа хариуцаж байгаа болохоор санхүүжилтээ босгох ямар ч аргыг сонгож болно шүү дээ. Банкнаас зээл авах, хөрөнгийн биржүүд дээр хувьцаа гаргаж хөрөнгө босгох зэрэг чинь аль аль нь л санхүүжилтээ бүрдүүлэх үндсэн хэлбэр шүү дээ.

-Г.Галбадрах: Монголын уул уурхайд ажиллаж байгаа гадаадын мэргэжилтнүүдийн авч буй цалин хэт өндөр байна гэдэг асуудлаар маргаан үүсч байгаа?
-Г.Нацагдорж: Гадаадын мэргэжилтэн гээд тэд өндөр цалин аваад байгаа юм биш. Тэр хүмүүсийн өөрийн улс орондоо авдаг жишиг хөдөлмөрийн хөлс нь л тэр шүү дээ. Амжиргааны өртөг өндөр, хөгжилтэй орнуудын ажилчид тогтсон цалингаа, магадгүй түүнээс ч илүүг авч гадаад орон (Монгол) руу, хөдөө хээрийн хүнд нөхцөлд, гэр орноосоо хол явж ажиллана. Жишээ нь, жилийн 100,000-аас 120,000 долларын цалинтай Австралийн уул уурхайн инженерийг “чи монгол явж ажил чамд сарын 5,000 доллар өгье” гэвэл хэн ирэх вэ дээ. Тиймээс бид хүний цалин тоолж суухын оронд улс эх орноо хөгжүүлж авдаг цалингийн доод хэмжээгээ тэдний хэмжээнд хүртэл өсгөх, за тэрийгээ больё гэхэд өөрсдийгөө хөгжүүлж “чамд ийм цалин өгье чи манайд ирж ажиллаач” гэтэл нь сурч боловсрох, туршлагажих хэрэгтэй байна шүү дээ.

Найм. ГЭРЭЭ ба ХУВЬ ХИШИГ

-Г.Галбадрах: Одоо Монголд маань Оюу Толгойн гэрээнээс эхлээд улс орон даяараа маргаан дэгдэж, үүнийгээ хэрхэн шийдэх учраа ололгүйгээр Таван Толгойн орд, ураны ашиглалт гэх зэргээр давхцуулаад яриад байх юм. Ер нь уул уурхайн олон улсын жишиг гэж байгаа биз дээ?
-Г.Нацагдорж: Таны энэ нэрлээд байгаа ордууд чинь бүгд манай нөгөө стратегийн ач холбогдолтой орд газар, баялаг, түүхий эд гээд байгаа чинь шүү дээ. Нэгэнт стратегийн гэдэг ангилалд багтаж байгаа энэ том ордынхоо төсөл, бүтээн байгуулалтын ажлыг их л бодлоготой, төлөвлөлттэй, уялдаатай хэрэгжүүлмээр байгаа юм. Том төслүүд хэрэгжүүлэхэд мэдээж дагаж мөрдөх ерөнхий үе шатууд байлгүй яахав. Гэхдээ энд хамгийн түрүүнд яригдах асуудал бол хууль дүрмээ тогтвортой байлгах, захиалагч, гүйцэтгэгчээ хариуцлагатай байлгах явдал шүү дээ. Өнөө цагт уул уурхай бол хамгийн их глобальчлагдсан салбаруудын нэг. Дэлхийн хэмжээний уул уурхайн хэдэн том “акулууд” энэ дэлхийн хаана ямар том орд газар, уурхай байна, бараг бүгдийг нь эзэмшиж байна шүү дээ. Тэд бүгд л өөрийн гэсэн дагаж мөрддөг зарчимтай. Тэдэн шиг бид зөв голидролдоо ороод дагаж мөрддөг жишиг, зарчимтай болчихмоор байгаа юм.

-Г.Галбадрах: Одоо Оюу Толгойн гэрээ буруу хийгдсэн, гэрээгээ засаж залруулах хэрэгтэй, хэрэггүй гээд л зөндөө маргаан болоод байгаа шүү дээ?
-Г.Нацагдорж: Ямарч байгууллага өөрийн гэсэн хуулийн зөвлөх, гэрээний мэргэжилтэнтэй байдаг. Үүнтэй адил уул уурхайн төслийн гэрээний чиглэлээр мэргэшсэн гэрээний мэргэжилтэн улс орноо ч байна уу, байгууллагаа ч байна уу төлөөлөөд гэрээний төсөл боловсруулахад заавал оролцох хэрэгтэй. Тийм мэргэжлийн хүмүүс л анхнаас нь оролцож мэргэжлийн болоод олон улсад хэрэглэгдэж заншсан үг хэллэг, мөрдөгддөг хууль тогтоомжийг нэгд нэггүй нягталж шалгаж байх ёстой. Энд зөвхөн дурын хуульчдаа биш, дурын гэрээ контракт хийдэг хүндээ биш хамгийн гол нь мэргэжлийн, тухайн салбраа ойлгодог хуульч, гэрээний мэргэжилтэндээ байгаа юм. Маргаан юунаас үүсэв? Тухайн үед энэ дутагдсанаас болж л бид алдаагаа хэзээ хойно олж харж байгаа биз дээ.

-Г.Галбадрах: Гэтэл заримдаа бид арга мухардахаараа “ард түмнээрээ хэлэлцүүлэх ёстой” гэж уриалдаг.
-Г.Нацагдорж: Тодорхой зүйлийг ард түмнээр хэлэлцүүлж болно. Гэхдээ бүх юмыг “Ард түмнээр хэлэлцүүлнэ” гэдэг буруу. Тэр тусмаа мэргэжлийн шийдэл шаардсан зүйлийг ард түмнээр хэлэлцүүлж шийдүүлэх нь хамгийн буруу. Ард түмэн бүгдээрээ уул уурхайн мэргэжлийн хүмүүс юм уу? эсвэл ард түмэн бүгдээрээ гэрээний мэргэжилтэн юм уу?, хуульчид юм уу? Ард түмэн бол хамгийн сайхан ярьсан нэгэн рүү туйлшрах, нөгөө бол бэлэн мөнгө өгнө гэсэн талд “худалдагдах” магадлал өндөр шүү дээ. Мэргэжлийн баг, мэргэжлийн хүмүүс л асуудалд оролцож үнэлэлт, дүгнэлтийг гаргах хэрэгтэй. Харин шийдвэрийг бол гаргадаг хүмүүс нь гаргана биз.

-Г.Галбадрах: Уул уурхайн баялгаас ард олонд бэлэн мөнгө өгч “хувь хүртээнэ” гэдэг санаатай би л лав огт эвлэрэхгүй. Энэ чинь хүмүүсийг “бэлэнчлэх” муу зуршилд сургаж, аажимдаа мөхөөх бодлого болно гэсэн үг.
-Г.Нацагдорж: Нэгэнт газар болоод баялаг нь нийт ард олны өмч болохоор хувь хүртээх нь зүй ёсных. Харин ийм шалтгаанаар ард олонд бэлэн мөнгө тараагаад байх юм бол ёстой л “устгах” бодлого болох байх даа. Австралийн уугуул абориген, Америкийн уугуул индианчуудад газар нутгийг нь эзэмшиж байгаадаа ЗГ-аас нь бэлэн мөнгө, тэтгэмж олгосноор тэднийг үндсэндээ “устгаж” байна шүү дээ. Бэлэн мөнгө, тэтгэмж авч байгаа хүмүүс ажил хийх сонирхолгүй болно, сургуульд сурах сонирхолгүй болно, аливаа зүйлд тэмүүлэлгүй болно. Ингэснээр тэд амар хялбар амьдрал, арчаагүй залхуу байдлыг л сонгодог. Энэ бол мөхөл. Бэлэн мөнгө, тэтгэмжийн оронд эрүүл мэнд, боловсрол, ажлын байр, хүний хөгжилд анхаарч зарцуулах нь зөв болов уу.

-Г.Галбадрах: Өөрийг тань АНУ-д уул уурхайн чиглэлээр ажиллаж байгаа болохоор зорьж ирж, сэтгэл дотроо эргэлзэж байсан олон асуултууддаа хариулт авлаа. Бид хоёрын яриан дундаас мэргэжлийн хүмүүс болоод энгийн иргэд ч өөрсдийн дүгнэлтээ хийх биз?
-Г.Нацагдорж: Уул уурхай чинь өөрөө агуу том салбар, шинжлэх ухаан юм. Чулуулгийн тогтоц, эрэл хайгуул, олборлолтоосоо эхлээд баяжмал, эцсийн цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүртэл олон үе шат, процессийг дамждаг болохоор тэр бүгд тус бүрдээ өөр өөр мэргэжил, шинжлэх ухааныг шаардана. Тиймээс би “Уул Уурхай” гэдэг том салбрыг хамруулан ярьж чадахгүй л дээ. Гэхдээ өөрийн мэргэжлийн хүрээнд, уул уурхайтай холбоотой болохоор бас тантай адил Монголын уул уурхайн салбрын хөгжилд санаа зовж явдгийн хувьд санал бодлоо солилцож ярилцлаа.
Дашрамд хэлэхэд би таны эрхлэн гаргадаг цуврал ярилцлагуудыг уншдаг, тэндээс зөндөө их санаа авдаг. Манай олон сайхан залуучууд бахархмаар амжилтыг гаргаж, юу чаддагаа дэлхий даяар харуулж байна. Тэр хүмүүст нэг түгээмэл зарчим байдаг. Монгол залуус та бүгддээ “Бага ч гэлгүй өмнөө зорилго тавь, тэрнийхээ төлөө зүтгэ, тэгээд зорилгодоо хүр. Тэр бүхэн чинь амжилт шүү!” гэж, тэрхүү түгээмэл зарчмыг ажил хэрэг болгоорой гэж уриалмаар байна.

…Зөвхөн уул уурхайгаас эдийн засаг нь хамаарч, гадаадын томоохон хөрөнгө оруулагч компанитай хамтран ажиллах гэж онож алдаж яваа монголчууд бидний хувьд уул уурхай “амны зугаа”, “сэтгэлийн өвчин” болсон. Хүн болгон Оюу Толгойн тухай маргаж мэтгэлцэж, улс төрчид нь Оюу Толгой төслөөс өөртөө “ашиг унагах” гэж улайрч байгаа цөвүүн энэ цаг үед уул уурхайн мэргэжлийн монгол хүнээс санааг нь сонсох сон гэж хүсч байснаа биелүүлсэн минь энэ. Oлон улсын жишигт хүрсэн гадаадын уул уурхайн компаниудад ажиллаж байгаа монгол инженерүүд, менежерүүд энэ талаар бүгд л санаа зовж, сэтгэл нь шаналж яваа. Г.Нацагдорж тэдний л нэг нь. Судлаач, нарийн мэргэжлийн хүний түвшинд биш ч түүний ярианаас бага боловч хэрэгтэй ойлголт авах нь уул уурхайн хийрхлээс түр зуурч болов зогтусан, эрүүл саруул ухаанаар эргэцүүлж нэг бодох боломж болж юуны магад. Хөрсөн дороо их баялагтай Монгол орны хувьд ХАРИУЦЛАГАТАЙ, ТОГТВОРТОЙ УУЛ УУРХАЙ зөв сайн хөгжилд хөтлөх болно. Гэхдээ энэ их баялгийг өөрөө зөв хөгжсөн монгол хүмүүс л зөв сайнаар ашиглаж чадна. Бид чинь өөрсдөө түүнээс ч хавьгүй илүү баялаг юм шүү дээ.

Jan 05

Хүн бүхэн хот руу тэмүүлж байхад би хөдөөг сонгосон

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

…Л.Оюун-Эрдэнэтэй би Вашингтон ДС-д анх уулзсан юм. Өнөөгийн улстөрд өөрийн төрхөөрөө гарч ирж, олонд танигдаж буй залуусын нэг. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн суралцаж төгссөн Харвардын Жон Кеннедийн нэрэмжит Төрийн удирдлагын сургуульд суралцан, ирээдүйн улстөрд өөрийгөө бэлтгэж байгаа түүнтэй ярилцлага хийх санаа хэдийнээс төрсөн юм. Уурхайн жижиг тосгоноос, ууган намын нөлөө бүхий залуусын нэг болж, Харвард хүртэл аялсан энэ залуугийн амьдрал, “Алсын хараа” хийгээд зорилго нь надад сонирхолтой байлаа. Түүнтэй олон асуудлаар, тэр тусмаа Монголын улстөр дэх шинэчлэлийн асуудлаар илэн далангүй хуучилснаа шинэ оны эхний ярилцлага болгон танд хүргэж байгаадаа таатай байна.

Нэг. ТҮҮНИЙ ТУХАЙ ТОВЧХОН

1998 онд Хэнтий аймгийн Бэрх хотын ЕБС-ыг төгссөн.
2001 онд “Бэрс” кино урлагийн дээд сургуулийг сэтгүүлч мэргэжлээр
2007 онд МУИС-ийн Хуульзүйн сургуулийг Эрхзүйч мэргэжлээр төгссөн.
2005 онд Австралийн Мельбурний Их Сургуульд Хүмүүнлэгийн яаралтай тусламжийн менежментийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн.
2011 онд МУИС-ийн Нийгмийн ухааны сургуулийг Улс төр судлаач мэргэжлээр суралцаж төгссөн.
2001-2002 онд Хэнтий аймгийн Бэрх хотын Захирагчийн албанд Тамгын газрын дарга
2002­-2005 онд Дэлхийн Зөн Монгол Олон Улсын Байгууллагын Хэнтий аймгийн салбарын төслийн удирдагч
2006-2008 онд Дэлхийн Зөн Монгол Олон Улсын Байгууллагын Бүс хариуцсан захирал
2008-2009 онд Нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын тамгын газрын Нийгмийн хөгжлийн хэлтсийн дарга
2009-2010 онд Монгол Ардын Намын Хэрэг эрхлэх газрын Улс төрийн хэлтсийн дарга
2011-2012 онд Монгол Ардын Намын Нарийн бичгийн дарга
2010 оноос одоог хүртэл Монгол Ардын Намын дэргэдэх Нийгмийн Ардчилал Монголын Залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байна.
2012 оны 6 сараас АНУ д сурах хүртлээ тус намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байв.

Хоёр. ӨВӨӨГӨӨ ТЭНГЭРТ ХАЛЬСАН ӨДӨР АХТАЙГАА УУЛЗАЖ БАЙЛАА

-Г.Галбадрах: Хаана төрж, хэрхэн өсөв дөө?
-Л. Оюун-Эрдэнэ: Би Улаанбаатар хотод төрсөн ч, Хэнтий аймгийн Бэрх гэдэг жижигхэн уурхайн тосгонд өссөн. Намайг бүр бага байхад аав ээж хоёр маань салж, өвөө минь намайг өргөж авснаар би үндсэндээ өвөөгийн хүү болж өсөв. Өвөөгөөрөө овоглодог маань ч үүнтэй холбоотой юм. Хөдөөний хүүхэд яаж өсдөг билээ? Яг л тийм амьдрал туулсан. Өвөөтэйгөө амьдардаг байсан болохоор хоол хийх, хувцас угаах, түлээ хагалах, ногоо тарихаас эхлээд ажил их. Өвөө бид хоёр чинь хамтдаа дүнзэн байшин хүртэл барьж байлаа. Одоо Бэрхэд очих болгондоо би тэр байшингаа харах сайхан л байдаг юм. Өвөө маань лам хүн байв. Би 5 нас хүртлээ хэлд ороогүй учир, зарим хүмүүс намайг тусгай сургуульд оруулахыг хүртэл зөвлөдөг байсан гэдэг. Харин өвөө маань шантралгүй их ч олон газар очиж, олон хүнтэй уулзсан гэдэг юм. Чамайг хэл оруулсан газар бол нутгийн чинь Аваргатосоны рашаан шүү гэж хожим нь хэлж байсан. Ер нь миний амьдралын хамгийн чухал хүн бол өвөө маань байв.

-Г.Галбадрах: Дунд сургуулиа Бэрхэд дүүргэсэн үү? Ямар сурагч байв?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Тэгсэн. Би багаасаа л нийгмийн идэвхитэй хүүхэд байсан. Сумаас урлаг, спорт гээд нийлээд 10 гаруй төрлөөр сурагчид аймгийн төв рүү явна. Би бүжгээс бусад бүх төрөлд нь явдаг байсан. Монгол хэлний олимпиад, шатар, даам, волейбол, сагс, бөх, за тэгээд дуу дуулж, лимбэ хүртэл тоглоно. Манай өвөө намайг “Жаран мэргэжилт Жамсран гэдэг шиг хичээлээ ч хийхгүй юм болгонд үсчиж явах юм” гэж шоолдог байж билээ. \инээв\

-Г.Галбадрах: Тийм идэвхтэй хүүхдүүдийг багш нар их дэмждэг байсан даа. Харин хичээлдээ хэр байв?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Багш нар маань надад их сайн байсан. Их олон юманд оролцож байнга хичээлээсээ чөлөөлөгддөг байсан болохоор математикийн талын хичээлдээ тийм ч сайн биш харин нийгмийн ухааны хичээлүүдэд сайн байсан.

-Г.Галбадрах: Уучлаарай. “Hero entertainment”-ийн Б.Баатар найруулагч та хоёр төрсөн ах дүүс гэсэн үү? Сонирхолтой түүх сонсож байсан юм байна.
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Тиймээ. Б.Баатар бид хоёр ах дүүс. “Дэлхийн Зөн”-д ажиллаж байхдаа нэг клип хийлгэх гээд Б. Баатартай уулзаж байв. Харахад нэг л төстэй нөхөр өөдөөс адилхан стильтэй юм яриад байх сонин л санагдаж байсан. Гэхдээ тухайн үед мэдээгүй л дээ. Бүр хожим өвөө маань тэнгэрт халихийн өмнөхөн Б.Баатар бид 2 ах дүүгээ мэдэлцэж байсан юм. Бид хоёр харахад төстэй ч ажил мэргэжил, дотоод ертөнцийн хувьд нилээдгүй өөр хүмүүс. Тиймээс ч тэр үү бие биендээ их дэмтэй байдаг. Ах маань удам залгасан урлагийн хүн. Надад авъяас бол байхгүй. Би зүгээр л урлагийг бага сага мэдэрдэг хүн (инээв)

Гурав. ЗОХИОЛЧ Д.БАТБАЯР БАГШИЙН ХАМГИЙН МУУ ШАВЬ НЬ БИ БАЙХ.

-Г.Галбадрах: 10-р ангиа төгсөөд ямар сургуульд элссэн юм бэ?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Би багаасаа л сэтгүүлч болохыг хүсдэг байлаа. 10-р ангиа төгсөөд МУИС-ийн сэтгүүл зүйн ангид өрсөлдөв. Тэр үед чинь аймгийн хэмжээнд нэг л хуваарь ирнэ. Өрсөлдөөн нилээд чанга. Мэргэжил дээрээ гайгүй оноо авсан ч, орос хэл дээрээ бардаггүй ээ. Манай орос сургуулийн хүүхдүүд чинь унаган орос хэлтэй нөхдүүд. Ингээд 3-т жагсдаг юм байна. Тэр нь УБИС-ийн “Спортын сэтгүүл зүй” ангийн хуваарь. Гэхдээ “Спортын сэтгүүлч болно” гэсэн чинь санаанд нэг л буудаггүй ээ.

-Г.Галбадрах: Тэгээд ямар сонголт хийв дээ?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Миний багаасаа их хүндэлдэг хүн Дарма Батбаяр багш байсан. “Хайрыг Хайрла”,” Цахилж яваа гөрөөс” гээд олон ч зохиолыг нь амтархан уншдаг байлаа. Д.Батбаяр багшийг хотод сургуульд багшилдаг гэж нутгийнхаа нэг эгчээс сонслоо. Ингээд Д.Батбаяр зохиолчтой очиж уулзлаа. Тэрээр “Бэрс” гээд хувийн жижигхэн сургуульд багшилдаг байсан юм. Д.Батбаяр багштай нэлээд ярилцсаны эцэст энэ сургуулийг сонгосон. Одоо бодоход, энэ нь миний хувьд хамгийн зөв шийдвэрүүдийн нэг байсан.

-Г.Галбадрах: Д.Батбаяр зохиолчийн бүтээлүүдийг уншиж байсан. Хүний дотоод сэтгэл рүү өнгийж, их ч сайн бүтээлүүд туурвидаг. Сайн багшаас нэлээдгүй ч зүйл олж авсан байх?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Багш маань өөрөө Горькийн бүтээгдэхүүн, бас дорнын философитой хүн. Тиймээс түүний утга зохиол, гүн ухааны урлан өвөрмөц арга барилтай байсан юм. Гурвалжин гэдэг сэдвээр гурван сар эссэ бичиж, урсаж буй уснаас утга зохиол олж харж сурах гэж нэлээдгүй юм болж байв. Толстойн “Анна Каренина”, Булгаковын “Мастер Маргарита 2”, Маркесийн “100 жилийн ганцаардал” гээд 150 гаруй дэлхийн сод бүтээлүүд дээр задаргаа хийж, Японы хайку буюу бодролын 3 мөрт шүлэг, ялангуяа Басё-ийн бүтээлүүд, Оросын мөнгөн үеийн яруу найрагчдын бүтээлүүд дээр их ажилладаг байж. Одоо эргээд бодоход, тэр бүхэн нь миний үзэл бодолд нэлээдгүй том суурь тавьж, хэлбэр агуулгын олон зүйлийг ойлгож авахад тусалсан гэж боддог юм. “Наана нь байгаа тамхины утааг үлээгээд, цаана нь байгаа зүйлийг олж хар” гэдэг шиг. (инээв)

-Г.Галбадрах: Энэ бол миний харж байгаагаар маш чухал зүйл байна. Тийм задаргаа хийлгэдэг багш ховор байх шүү?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Д.Батбаяр багш бол энэ цаг үеийн цөөхөн сод сэтгэгчдийн нэг шүү дээ. Би бол багшийнхаа хамгийн тааруу шавь нь л даа. “Миний шавь нараас Оюун-Эрдэнэ ном гаргаагүй, бодвол миний заасан зүйл багадсан байх” гэж байнга ёжилдог юм. Намайг улс төр гээд явсанд багш маань ил хэлдэггүй ч дурамжхан байгааг нь мэдэрдэг. Миний бичсэн “Алсын хараа” номыг бол ном ч гэж үзэхгүй л дээ цаадах чинь. \инээв\

-Г.Галбадрах: Нээрээ “Алсын хараа” гэдэг номынхоо тухай жаахан яриач, хүмүүсээс энэ номын талаар сонсож байсан.
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Би ер нь өдрийн тэмдэглэл бичих дуртай л даа. Одоо залхуураад хагас сайн өдөр бүхэн нэгтгэл хийдэг юм. Өдрийн тэмдэглэл бичих нь, аливааг системтэй харах, өөрөөсөө төөрчихгүй байхад чухлаар нөлөөлдөг гэж боддог. Та тэрийг юу эс андах билээ. Өдрийн тэмдэглэл дээрээ тулгуурлаад 25 насныхаа төрсөн өдөрт зориулж тэр номыг бичсэн юм. Анх бичихдээ хүмүүст тийм их хүрнэ гэж бодоогүй л дээ. Мэдээж одоо харахад алдаа дутагдал олон л байдаг. Гэхдээ тэр 25 настай Л. Оюун-Эрдэнийн бодол, үзэл санааны илэрхийлэл учраас дахин хэвлэлтэд оруулахдаа юуг нь ч өөрчлөөгүй ээ.

-Г.Галбадрах: Өөрөө хүмүүнлэгийн байгууллагын менежмент, бас эрхзүй, улс төр судлалаар сурсан юм байна. Энэ талаар?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Боловсрол бол өөрийгөө таньж нээх насан туршийн судалгаа гэж боддог. Мэдээлэл ихсэх тусам харьцуулах зүйлс их болж, өөрийгөө илүү таньж, юуг хийх ба хийхгүй байх ёстойгоо хүн ойлгодог. Миний хувьд нийгмийн ухааны салбарыг ойлгох гэж их олон талаас нь оролдож яваа хүн. Нийгмийн ухааныг олон хүчин зүйлээс нэгтгэн дүгнэдэг нь эрхзүйн салбар, харин нэг хүчин зүйлийг олонлог болгож задалдаг нь улс төрийн шинжлэх ухаан гэж ойлгодог болохоор зайлшгүй харьцуулах хэрэгцээ байсан л даа. Одоо төрийн удирдлагаар сурч байгаа нь ч бас л үүнтэй хамааралтай. Хүмүүнлэгийн байгууллагын менежментийн чиглэлээр суралцсан нь миний ажилтай холбоотой байсан.

Дөрөв. ХҮН БҮХЭН ХОТ РУУ ТЭМҮҮЛЖ БАЙХАД, БИ ХӨДӨӨГ СОНГОСОН.

-Г.Галбадрах: Нээрээ сургуулиа төгсөөд яагаад хөдөө очиж ажилласан юм бэ? Сонирхолтой санагдсан шүү.
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Би 19 настайдаа Үндэсний телевизийн “Чандмань” студид хэд хэдэн нэвтрүүлгийн багт ажилдаг байв. Телевизэд үлдэж ажиллах боломж байсан ч, сумандаа ажиллахаар шийдсэн юм. 2000 оны УИХ болон орон нутгийн сонгуулиар миний танил ах Бэрх хотын захирагчаар сонгогдлоо. Уурхайн инженер байсан Лхагва ах бид хоёр их олон арга хэмжээг хамтран зохион байгуулдаг байсан, сумандаа л шүү дээ. (инээв) Лхагва дарга нэг өдөр хотод ирж уулзаад “Чи Бэрхэд Тамгын Газрын даргаар ирж ажиллаач” гэдэг саналыг тавьсан юм. Тэр үед би 21 настай байж. Нэлээд бодож, гэрийнхэнтэйгээ зөвлөлөө. “Дэмий” л гэж байна. Гэхдээ “яагаад нутагтаа ажиллаж болохгүй гэж?” хэмээн бодоод гэрийнхнээсээ зөрөн, нэг өдөр л Бэрхдээ Тамгын газрын даргаар хүрээд ирсэн дээ.

-Г.Галбадрах: Өөрөө ер нь нэлээд зөрүүд юмаа даа. Зоримог шийдвэр байна. Хүмүүс янз бүрээр л хүлээж авсан байх?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Зөрүүд ч юу байхав. “Өөрийн бодол өөртөө зөв” гэдэг үг байдаг шүү дээ. Мэдээж энэ шийдвэрт хүмүүс тэр болгон дуртай байгаагүй л дээ. МҮОНТВ-д хөтлөгч хийж байсан хүн чинь гэнэт сумын тамгын газарт ирж ажиллана гэхээр тэгсэн биз. За тэгээд л ажиллаж эхэллээ. Золбин нохойтой тэмцэхээс эхлээд цэрэг татлага, гал ус, үер, зуд гээд оролцохгүй ажил байхгүй. Хөдөө чинь ер нь хүнд шүү дээ. Цас их унаад зам хаагдвал хүрз бариад явна, хүмүүс архи уугаад зодолдвол очиж учрыг нь олж эвлэрүүлнэ. Ёстой л залуу ч байж, зоригтой ч байж дээ.

-Г.Галбадрах: Тэгээд сумын Тамгын газрын дарга, яаж яваад Олон улсын байгууллага уруу орчихсон юм бэ?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Бас л сонин түүх. Тэр үед манай улсын хувьд амаргүй цаг хугацаа байсан. Төрийн байгууллагуудын төсөв хүрдэггүй, иргэдийн амьдрал хүнд хэцүү байсан үе. Тийм ч учраас олон улсын байгууллагын төсөл гэдэг үг “хит” болж байсан. Бүх л төрийн байгууллагууд ялангуяа сумын засаг захиргаа төсөл олж ирнэ гээд л явдаг байж. “НҮБ”, “Дэлхийн банк”, “Азийн Хөгжлийн банк”, “Жайка” “Дэлхийн зөн”, “Швейцарийн Хөгжлийн Агентлаг” гээд олон төслүүд тэр үед Монгол улсын ачаанаас үүрэлцэж байсан цаг. Бэрх тосгондоо эдгээр төслүүдээс олж авах санаатай сургуулийн захирал, эмнэлгийн дарга нараа дагуулаад Улаанбаатар хотод ирэн, нилээд хэдэн төслийн байгууллагуудаар орлоо. Зарим нь дэмжихээ илэрхийлж байна, зарим нь ч “боломжгүй” гэдгээ тайлбарлалаа.

-Г.Галбадрах: Тухайн үеийн эдийн засгийн хүнд байдлыг гадаадын олон төслийн байгууллагууд хамт үүрэлцсэн нь үнэн шүү.
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Гадаадад байгаа Монголчууд ч бас чамлахааргүй тус хүргэсэн гэж боддог юм шүү. Нийгмийн шилжилтийг хийхэд олон л хүчин зүйлс нөлөөлж байсан. Тэр үед уулзсан нэг байгууллага нь “Дэлхийн зөн ОУБ” байв. Суурин төлөөлөгч Воррен гээд хүнтэй уулзлаа. Миний яриаг нилээд сонсоод, “Чи хэдэн настай вэ?” гэж надаас асуулаа. “Би 21 настай” гэж хариулав. Дараа нь Воррен “Бид Хэнтий аймагт 15 жилийн хугацаатай томоохон төсөл хэрэгжүүлэх гэж байгаа. Тэр төсөлдөө орон нутгаас хүмүүс авч ажиллуулахаар судлаж байна. Хоёулаа нэг нөхцөл дээр тохиръё. Бид энэ төсөлдөө Бэрхийг хамруулъя, харин чи манай байгууллагад ажиллаж, энэ төслийг хэрэгжүүлэхэд оролц гэв.

-Г.Галбадрах: Ирээдүйтэй санал байна шүү.
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Буцаж очоод Лхагваа даргатайгаа уулзаж энэ талаар ярив. Лхагваа дарга нилээд бодож байснаа “Хүний амьдралд амжилтын галт тэрэг нэг л удаа ирдэг. Хэрэв чи суухгүй бол өөр хэн нэгнийг суулгаад яваад өгдөг” гэдэг юм, саналыг хүлээж авах хэрэгтэй гэж зөвлөв.

-Г.Галбадрах: Сайхан үг байна шүү. Тэгээд тэр галт тэргэнд суужээ дээ.
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Олон улсын байгууллагад ажиллах шийдвэр гаргах нь тийм хялбар байгаагүй. “Дэлхийн зөн”гийн төслийн багийн ахлагчаар анх удаа бид 22 настай залууг сонгож байна. Гэхдээ би хэнийг сонгож байгаагаа мэдэж байна. Бүх талаар дэмжинэ. Харин нэг жилийн дотор англи хэл сурах ёстой” гэж Воррен хэлж байсан юм. Энэ нь миний хувьд том боломж байлаа. Ялангуяа орон нутгийн хүмүүсийн дунд орон, тэднийг ойлгож, хамтарч ажиллах нь надад маш олон зүйлийг сургасан. Олон ч хөтөлбөр хэрэгжүүлж байсан. Жишээ нь: Хүүхдийн оролцооны зөвлөл байгуулагдан, тэр зөвлөлд хамтран ажиллаж байсан хүүхдүүд өнөөдөр үндэсний хэмжээний манлайлагч залуус болсныг хараад би орон нутагт ажиллаж байсан цаг хугацаандаа баярладаг юм.

-Г.Галбадрах: Энэ төсөл дээр удаан ажилласан уу?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Би 5 жилийн туршид “Дэлхийн зөн” ОУБ-д ажилласандаа. Олон ч зүйлсийг сурч мэдсэн.

Тав. МОНГОЛ УЛСЫГ ОЛОН УЛСЫН ТӨСӨЛ ХӨТӨЛБӨР БИШ ХАРИН ОНОВЧТОЙ ТӨРИЙН БОДЛОГО ХӨГЖҮҮЛНЭ.

-Г.Галбадрах: Бага залуу насны талаар нэлээдгүй хөөрөлдлөө. Тэр үеэс хойш 10 гаруй жил өнгөрчээ, одоо хоёулаа улс төрийн чинь амьдралын тухай ярилцах уу? Надад нэлээд асуухаар төлөвлөсөн зүйл байгаа, асуудалгүй биз дээ?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Миний одоогийн статус оюутан шүү дээ. Тэгэхээр энэ удаагийн ярилцагад надад ямар нэг албан тушаалын барьер алга. (инээв)

-Г.Галбадрах: Эхний асуулт, Яагаад улс төрд орох болов?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Олон улсын байгууллагад ажиллаж байхдаа олон улсын төсөл хөтөлбөр биш, харин оновчтой зөв төрийн бодлого л Монгол улсын хөгжлийн гарц гэдгийг маш сайн ойлгосон. Хоёр том гүрний дунд оршин тогтнодог, хөгжиж буй Монгол улсын хувьд зөв бодлогогүй бол бидэнд хичнээн зээл тусламж, газрын баялаг, боломж байлаа ч энэ бүхэн хоосон зүйл болж хувирна гэдгийг мэдсэн. Өнөөдөр нийгмээсээ төрийн бодлого нь хэдэн арван жилээр хоцорч яваа нь нууц биш. Тиймээс л оролцохоор шийдсэн. Ер нь төсөл хөтөлбөр дээр ажиллаж байгаа залуучууд, гадаадад сурч амьдарч байгаа хүмүүс улс орныхоо талаар бүгд л санаа зовинож явдаг нь үнэн. Гэхдээ тэр яриа кофений ширээний ард л өнгөрөх нь олонтаа.

-Г.Галбадрах: Тэр ч тийм шүү. Бухимдал газар сайгүй байдаг ч, оролцох аргачлал систем нь тодорхойгүй байдаг байх. Ялангуяа гадаадад байгаа Монголчуудын хувьд. Өөрийн чинь яриаг сонсохоор их л лебираль хүн шиг санагдахын, яагаад Монгол Ардын Намыг сонгосон юм бэ?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Түүхэн талаас болон үзэл баримтлал талаас гэсэн үндсэн хоёр шалтгаан байсан гэх үү дээ. Нээлттэй ярилцъя гэсэн болохоор хувь хүнийхээ хувьд хариулъя.

-Г.Галбадрах: Эхлээд тэгвэл түүхэн талаас нь ярих уу?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Тэгье. Монгол улсын маань түүх сайн болон саар олон л хуудастай. Түүхийн хуудас бичигдэнэ гэдэг нэг хүнээс хамаардаг гэхээс илүү, орчин нөхцлөөсөө ихээхэн хамаарна. Нөхцөл байдал түүхэн хүмүүсээ өөрөө төрүүлдэг. Нэгэн үеийн дэлхийн түүхийг бичихэд Монголын эзэнт гүрний шийдвэрээс хамаардаг байсан бол, 1900 оны эхээр Монгол улсын тусгаар тогтнолын хувь заяанд тухайн үеийн нөхцөл байдал түлхүү нөлөө үзүүлж байсан нь хөдлөшгүй үнэн. 1900-1950 он бол манай улсын түүхийн ихээхэн эгзэгтэй цаг хугацаа. Хойд хөрш маань дэлхийн талыг донсолгон, 22 улсыг нэгтгэн ЗХУ-ыг байгуулж байв. Урд хөрш маань манайхаас хэд дахин том улсуудыг нэгтгэн БНХАУ-ыг байгуулж байв. Тэр үед сая хүрэхгүй хүнтэй манай улс барууны дэмжлэгийг авч ардчилсан улс болж чадах байсан уу? гэвэл ихээхэн эргэлзээтэй.
Энэ үед Монгол улс тусгаар тогтнолоо хадгалж үлдэж чадсан. Энэ түүхийг одоо ч манай сургуулийн зарим профессорууд газрын зураг дэлгэж байгаад гайхаж асуудаг юм. Тиймээс би тэр үед төр удирдаж байсан хүмүүсийг яллахаас илүү, хүндэтгэж үздэг. Алдаа оноотой ч тэд бүрэн бүтэн улсыг, газар нутагтай нь, баялагтай нь хойч үедээ өвлүүлж чадсан. ЗХУ-ын төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг хүндэрч, 1985 онд Гарбочев Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилогдон, өөрчлөлт шинэчлэлтийн үзэл баримтлалаа ярьж, улмаар ЗХУ задарсан нь манай улсад 1990 оны Ардчилсан хувьсгал хийгдэх суурь болсон гэж боддог. 1990 оны хувьсгалын дараа хэтэрхий их үгүйсгэл, хийрхэл явагдаж, ардчилсан хувьсгалыг хэдхэн хүн “автор”лаж байгааг харах нь хэдийгээр хүүхэд байсан ч гэсэн таатай санагдаж байгаагүй. Магадгүй өвөө маань нөлөөлсөн ч байж болох талтай. Товч хариулахад энэ бол түүхэн тал нь.

-Г.Галбадрах: Геополитикийн тал ч мэдээж түүхэн нөлөө үзүүлэлгүй яахав. Намын үзэл баримтлалыг яагаад сонгосон бэ? гэдэг асуултад ийм хариулт сонсож байгаагүй юм байна. Сонирхолтой шалтгаан байна. Үзэл баримтлал талаасаа ярих уу?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: 1992 оны Үндсэн хуулиар бидэнд хэд хэдэн суурь зарчим тодорхой болсон. Жишээ нь: Олон намын системд шилжих. Хоёр том нам давамгайлсан систем байх нь манай орны нөхцөл байдалд илүү тохирно гэж боддог. 1992 оноос хойш Ардчилсан, ардчилсан бус гэсэн ойлголт намуудад байхгүй, харин хөгжлийн үзэл баримтлалын ялгаа л үлдсэн. Аль аль нь ардчилсан тогтолцоог хэрхэн бэхжүүлэхийн төлөө хөгжлийн үзэл баримтлалаараа уралдах ёстой. Миний хувьд манайд барууны зах зээлийн эдийн засгийг бүрэн хуулах боломжгүй гэж үздэг. Бид 3 сая хүрэхгүй хүн амтай, дэлхийн хоёр том гүрний дунд байдаг. Тиймээс иргэдийн эрүүл мэнд, боловсрол, хүний хөгжлийн асуудал манай төрийн бодлогын амин чухал асуудал байх учиртай. Гэхдээ би хавтайрсан халамжийн тогтолцоог яриагүй шүү. Энэ нь товчхондоо миний Социал Демократ буюу нийгмийн үнэт зүйлд суурилсан ардчилсан үзэл баримтлалтай Монгол Ардын Намыг сонгосон шалтгаан юм.

-Г.Галбадрах: Ардчилсан ардчилсан бус гэдэг ойлголт ч байдаг шүү? МАХН МАН гэж нэрээ өөрчилснөөс болж хүмүүс нэлээд төөрөгдөх болсон. Та тэр шийдвэрийг дэмжиж байсан уу?
-Л. Оюун-Эрдэнэ: Би тэр шийдвэрийг дэмжих биш, гаргасан хүмүүсийг нэг л дээ. 2008 онд би Баянзүрх дүүргийн Нийгмийн хөгжлийн хэлтсийн даргаар ажиллаж байв. Ингээд орон нутгийн сонгуульд “Баянзүрх-Нэг зүрх” нэртэй аян өрнүүлж, нэлээдгүй амжилттай оролцлоо. Үүний дараа 2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар намын удирдлагууд төв комисст ажиллах санал тавьсан юм. Тухайн үеийн намын дарга С.Баяр, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга У.Хүрэлсүх нар байв. Сонгуулийн дараа удирдлагууд, “Намд нэлээдгүй өөрчлөлт хэрэгтэй болжээ гэдэг дүгнэлтэд удирдах зөвлөл хүрч байна. Тэгэхээр шинэ үеийн залуусын үзэл бодлыг бид мэдрэх хэрэгтэй байна” гээд намын Улс төрийн хэлтсийн даргаар ажиллах санал тавьсан. Үүний дараа намын шинэчлэлийн хөтөлбөр боловсруулах чиглэл өгсөн юм.

-Г.Галбадрах: Бүх төрийн эрх мэдлийг барьж байгаад, сонгуульд ялагдсан болохоор үндсэндээ намын шинэчлэл нь санаа зовоож байсан асуудал гэж үзэж тийм үү?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Тийм ээ. Тэд “Чи хэнээс ч хамааралгүй өөрийнхөө үзэл бодлыг гаргаад ир. Бид чамайг бүх боломжоороо дэмжинэ” гэсэн. Ингээд олон улсын байгууллагын загварчлалаар үзлээ. Мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтарч, орон даяар нэлээдгүй том суурь судалгаа хийв. Намын анхан, дунд, доод шатны бүтцийн байгууллагад хэд хэдэн удаагийн фокус группын ярилцлага хийв. Ингээд 6 зүйлийг шинэчлэх шаардлагатай гэсэн үндэслэл бүхий стратеги төлөвлөгөө 3 сарын дотор боловсруулж танилцуулсан юм.

Тэр зургаан бодлогын нэг нь намын үнэт зүйл, үзэл баримтлалын шинэчлэлийн асуудал байсан. “Хувьсгалт” гэдэг нэр залуучуудад буруу ойлголт төрүүлж байгаа нь судалгаанаас ажиглагдсан. Мөн энэ нэр гадаад ертөнц дээр ойлгогдоход амаргүй байв. “Коммунист” гэдэг утгатай дүйцэж ойлгогдоод байсан хэрэг. Мөн “Ардчилсан Социалист үзэл баримтлал” гэдгийг хүмүүс нийгмийн үнэт зүйлст тулгуурласан ардчилсан онол гэхээс илүүтэй, өмнөх түүхтэй уялдуулж ойлгох асуудал их байв. Эдгээрээс гадна намын дотоод бүтэц, зохион байгуулалт, боловсон хүчний бодлого, сонгуулийн хуулийн шинэчлэл, эдийн засгийн реформ зэрэг асуудлуудыг ч хөндөж гаргасан.

-Г.Галбадрах: Өнөөдөр ингээд сонсож байхад сонирхолтой л дүгнэлт байна. Дүгнэлт тийм байдаг байж, хэрэгжүүлэхэд ямар байв?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Хэрэгжүүлэхэд мэдээж амаргүй байсан. Дэмжлэг, эсэргүүцлийн аль алинтай нь тулгарч байсан. Тэр үед С.Батболд дарга намын дарга болсон байв. Намын шинэ удирдлагууд энэ өөрчлөлтийг хийх ёстой гэдэг дээр санал нэгдсэн. Шинэчлэлийн хөтөлбөр боловсрогдож дууссаны дараахан, намын дэргэдэх залуучуудын байгууллагын Үндэсний чуулган болж, МАСЗХ, НАМЗХ болон өөрчлөгдөж, миний бие ерөнхийлөгчөөр нь сонгогдлоо. Төд удалгүй намын 26-р Их хурлаас манай нам уугуул нэрээ сэргээсэн. Манай нам зөв зүйл хийсэн гэдэгт би итгэлтэй байдаг. Харин бид эхлүүлсэн шинэчлэлээ агуулгын хувьд нь гүйцээж чадаагүй. Эрх барьж байх үед алдсан алдаа оноогоо хүлээн зөвшөөрч, намаас томилогдсон төрийн албан хаагчдын хүнд суртал, авилгалтай тууштай тэмцэх, ард иргэдтэйгээ илүү ойр байх, эдийн засгийн өсөлт 17% болоход сэтгэл ханан тайвшрах биш, энэ өсөлтийг иргэдийн амьдралд хэрхэн үр өгөөжтэй хүргэх бодлогыг бүрэн тодорхойлж, олон нийтэд ойлгуулж чадаагүй гэж боддог.

-Г.Галбадрах: Тийм ээ, энд алдаа онооны дэнс хэлбэлзэж байсан гэдэгтэй санал нийлж байна. Сурах шийдвэрийг яагаад гаргав?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Сонгуулийн дараа намын түлхүүр удирдлагууд уулзаж, “Манай нам түүхэн талаасаа хоёр хөрштэйгээ илүү дотно харилцаатай ч барууны улс төр, сонгуулийн тогтолцоог нэлээд судлах шаардлагатай юм байна” гэж үзсэн. Сонгуулийн компанит ажлын сурталчилгаа PR-ын асуудлаар ч өрсөлдөгч нам маань арай өөр төвшинд очиж гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн. Ингээд “Чи явах нь зүйтэй” гэж зөвлөлөө. Тэр үед би намын Генсекийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байв. Ингээд л Харвардын Жон Кеннедийн сургуульд төрийн удирдлагаар суралцахаар зориглон шийдсэн дээ. Англи хэлний суурьтай байсан ч, Тоефлийн шалгуурыг хангахын тулд 1,6 жил Жоржтауны Их Сургуульд өдөр шөнөгүй үзсэндээ. Миний хувьд сурах шаардлага, өөрийнхөө үзэл бодлыг дэлхийн бусад орны төрийн бодлого тодорхойлогчидтой харьцуулж үзэхийг л илүүтэй хүссэн.

Зургаа. “ХАРВАРД БОЛ НЭР ҮГ БИШ ХАРИН ҮЙЛ ҮГ” ГЭДЭГ ҮНЭН ЮМ БИЛЭЭ.

-Г.Галбадрах: За ингээд оюутан Оюун-Эрдэнэ болжээ. Энд ирснээс хойш юу бодогдож байх юм? Том системд ажиллаж байсан хүн оюутан болох ямар байна. Нутгаа санаж байна уу?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Мэдээж системийн гадна гараад, эргээд харахад олон л зүйл бодогдох юм. Энд ажлын шугамаар ирдэг л байсан гэхдээ “Сар шиг хол нутаг”-г Монголд дуулах, энд сонсох, төрийн далбаагаа ханандаа хадахад төрөх мэдрэмж гээд оюутан байж, амьдарна гэдэг олон зүйлээрээ өөр юм билээ. Нутгаа мэдээж саналгүй яахав. Цэв цэнхэр тэнгэр, цэлийсэн тал нутаг, цээж дүүрэн амьсгалах цэнгэг агаараа санадаггүй Монгол хүн гэж хаана байх билээ. Ялангуяа хөдөө өссөн хүн. Гэхдээ ирсэн зорилго, буцах цаг хугацаа тодорхой учраас цаг хором бүрийг л үр өгөөжтэй ашиглахыг эрхэмлэж байна.

-Г.Галбадрах: Харвард Кеннеди сургуулийн талаар жаахан ярих уу? Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч ирж сурснаас хойш өөр монгол хүн сурсан гэж сонсогдоогүй. Хамгийн сонирхолтой хичээл нь өнөөдрийг хүртэл ямар хичээл байв?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Харвард бол Америкийн сургууль гэхээс илүү “Дэлхийн” гэдэг бодлогоо илүү барьдаг юм билээ. Дэлхийн 102 орны 10 гаруй жилийн ажлын туршлагатай төрийн удирдлагууд, АНУ-ын муж бүрээс мөн тийм түвшний улс нийлээд 400 гаруй оюутан нэг анги. Бие биенээсээ суралцах боломж маш өндөр, тэрийг нь ч систем нь дэмждэг. Өдрийн хоол ч зүгээр идэхгүй, хүмүүстэй хамт иднэ. Хичээл бас тийм хялбар бишээ. “Харвард бол зөвхөн нэр үг биш, харин үйл үг” гэж профессорууд анх ирэхэд хэлж байсан үнэн юм билээ. 300 гаруй хичээлээс 8-9-г нь л судлах боломжтой. Мөн зөвхөн Кеннидигийн Сургууль биш, Бизнес, Хуулийн сургууль гээд Харвардын бусад сургуулийн хичээлийг давхар авч болдог, жишээ нь Массачусетсийн технологийн их сургууль (MIT) -ийн хичээлийг авч болдог болохоор мэдээллийн маш том орон зай, судалгааны боломжийг оюутнууддаа өгдөг нь сайхан санагдсан. Бүгдийг нь ашиглах боломжгүй. Тиймээс өөрийнхөө хэрэгцээг л зөв тодорхойлох хэрэгтэй. Миний хувьд тийм л стратеги барьж байгаа. Сонирхолтой хичээл гэвэл, Би өөрийн удирдлагын алдаанд системийн анализ хийж үзсэн. Энэ удирдлагын дасгалын (MLD-201 Leadership exercise) хичээл манай алдартай ангиудын нэг л дээ. Би энэ хичээл дээр бид хоёрын ярьсан намын шинэчлэлийн асуудлаа танилцуулж, 100 гаруй орны хүмүүсээс болон профессоруудаас зөвлөмж авсан. Бодож байгаагүй, ингэдэг байж гэсэн олон зүйл харагддаг юм билээ. Харвардын бас нэг давуу тал бол зааж байгаа профессоруудын ихэнх нь номынхоо автор нь байдаг. Дэлхийн бүх сургуульд ашигладаг Эдийн засгийн онолын номын зохиогч Манкив гэхэд манай сургуулийн эдийн засгийн тэнхимийг удирдаж байх жишээтэй. Хөгжиж байгаа орнуудын эдийн засгийн талаар, төрийн системийн хэлбэрүүд, төрийн бодлого тодорхойлоход статистикт хэрхэн тулгуурлах аргачлал, мэдээж сонгуулийн компанит ажлыг хэрхэн зохион байгуулах стратеги гээд олон л хичээл үзэж байна. Ирэх улиралд хотын хөгжил, уул уурхай түшиглэсэн орнуудын эдийн засгийн асуудал зэрэг бодлогын хичээлүүд судлахаар төлөвлөж байгаа. Судалгааны хувьд харьцуулж, ойлгож, бичиж тэмдэглэж байгаа зүйлс нэлээдгүй л байгаа. Бүгдийг нь энд ярих боломжгүй байх л даа.

-Г.Галбадрах: Мэдээж бүгдийг ярих боломжгүй гэхдээ харьцуулж, тунгааж байгаа зүйлсээсээ нэгээс хоёр жишээ хуваалцвал, товчоор?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Жишээ нь: Инновацид суурилсан төрийн бодлого ирээдүйд улам л чухал болох нь. Сүүлийн үеийн хөгжиж буй орнуудын чиг хандлага нь, улс төрчид нь хоорондоо маргаад байхаас илүүгээр эрдэмтэдтэйгээ хамтарч дэлхийн чиг хандлагыг өрсөж мэдэрч, төрийн бодлогоо 20-50 жилээр угтуулж төлөвлөхийг эрхэмлэдэг болж. Бид дэлхийн улсуудаас тусдаа хөгжих боломжгүй учир, одооноос л авч үзэхгүй бол оройтно. Жишээ нь: Манай сургуульд болсон саяхны нэг хэлэлцүүлэг дээр газрын тосоор биш, цэнэгээр ажилдаг техникийн төсөл хэрэгжээд эхлэвэл энэ нь Ойрхи Дорнодын улс төр, нийгэм эдийн засагт хэрхэн нөлөөлж болохыг ярьж байна. Энэ нь бидний өдөр тутам ярьж байдаг улс төрийн хэрүүлээс их өөр төвшний зүйл байгаад байдаг. Бодохгүй бол болохгүй. Ер нь бид улс төрийн дотоод хэрүүлдээ хэтэрхий их цаг зарцуулж байна. Манай сайдууд бараг ажлынхаа 50% аас дээш цагийг зөвхөн дотоодын улс төрөө зохицуулах уулзалтад зарцуулдаг байх. Бид юманд сургаар ерөнхий ханддагаа больж, асуудлыг зөвхөн улс төрийн нүдээр харахаас илүү ирээдүйн чиг хандлагадаа нийцүүлэхгүй бол цээжний бангаар явдаг цаг хугацаа өөрчлөгдсөөр л байна. Бид популизмаас гарч, мэргэжлийн чиг хандлагаа барихгүй бол манай эдийн засаг ийм үрэлгэн, үр ашиггүй шийдлүүдээ дийлэхгүй л дээ.

-Г.Галбадрах: Санал нэг байна. Гэхдээ ямар шийдэл байна. Үнэхээр өнөөдөр “улс төр нэг л биш байна” гэдгийг хүн бүр л ярьж байна. Үүнийг яаж өөрчлөх вэ?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Мэдээж олон гарц бий. Миний бодлоор иргэн бүр төрд хяналт тавьдаг, ёс зүйг шаардсан иргэний нийгэм бүрдүүлэхэд хүн бүр гар бие оролцох ёстой. Нийгэм боловсрохын хэрээр, олон нийтэд нэр хүндгүй, авилгалд орооцолдсон улс төрчид системийн эсвэл мөнгөний хүчээр сонгогдох, томилогдох боломж хумигдах ёстой. Улс төрчдийн нэр хүнд сэвтэх, тооцоо үндэслэлгүй зүйл ярих, ёс зүйн алдаа гаргавал тэдний карьер шууд дуусах хэмжээний нийгмийн соёл тогтох ёстой. Манайд бол хэдхэн сарын өмнө алдаа хийсэн хүн дахиад л төрийн өндөр албан тушаалд томилогдчихдог. Миний бодлоор бол бүр нарийн мэдээллийг шаарддаг байгууллагууд олшрох ёстой. Улс төрчдийн олон нийтэд мэдээлсэн мэдээлэл дээр анализ хийж, иргэдэд тайлагнадаг. ” Уучлаарай таны хэлсэн үгэнд анализ хийж үзэхэд, ярьсан зүйл тань худлаа байна эсвэл та үгэндээ бусдын санааг зөвшөөрөлгүй хуулбарласан, санааг нь гуйвуулсан байна” гэх зэрэг. Ийм нийгэм бий болохын хэрээр улс төрчдөд тавигдаж буй нийгмийн шалгуур өөрчлөгдөх болно.

-Г.Галбадрах: Өндөр хөгжсөн орнууд хийгээд хөгжиж байгаа орнуудыг харьцуулах юм бол гол ялгаа нь хэрхэн мэдрэгдэж байна вэ?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Нэг нь X, нөгөө нь Y тэнхлэг юм билээ. Нэг үгээр хэлбэл хөгжсөн орнуудын шийдвэр, хөгжиж буй орнуудаас илүү гүнзгий нарийн судалгаан дээр тулгуурлаж гардаг. Шийдвэр гаргах түвшиндээ тэд эхлээд сайтар судалгаа хийдэг. Тэрхүү судалгаагаа статистик үзүүлэлтүүдээр баталгаажуулдаг. Математик загварчлал бол зөв шийдвэр гаргах гол тулгуур нь. Бүхэлд нь аваад үзэх юм бол Судалгаа-Статистик-Математик гэсэн гурван зүйлийн хоршил. Ийм схем улс орны төрийн бодлого нь илүү алсыг харсан цэгтцэй явдаг, миний ажиглалтаар. Хөгжиж буй орнуудын хувьд гүнзгий судалгаагүй асуудалд, улс төрд хөтлөгдөн ханддаг учраас, үр дүнгүй болох, эсвэл төсөөлсөн үр дүн нь огт өөрөөр эргэх эрсдэл их өндөр байдаг. За мэдээж давуу болон сул тал аль алинд нь байлгүй яахав.

 -Г.Галбадрах: Та хоёр намын системийг дэмждэг гэсэн, харин өнөөдөр хүмүүс аль алинд нь итгэл алдарч байна шүү дээ.
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Нийгмийн хүсч байгаа зүйлийн эсрэг хүчээр явбал орон зайгаа алдах нь ойлгомжтой шүү дээ. Энэ байдалд хоёр нам өөрсөндөө дүгнэлт хийж, шийдвэртэй арга хэмжээ авахгүй бол, тун удахгүй Монголд гурав, дөрөв, тав, зургаа, долоо дахь улс төрийн хүчний орон зай гарч, “үхрийн бөөр шиг” харахад сонирхолтой ч, бодлого нь урагшилдаггүй Парламенттай улс болно.

-Г.Галбадрах : Хүчтэй иргэний нийгэмтэй байж, сонгогчид боловсорч байж л бидний хүсдэг мэргэшсэн парламент бүрдэнэ гэж томьёолж байнаа даа?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Мэдээж энэ бол гадаад хүчин зүйл. Дотоод олон хүчин зүйлс бий. Манай улс үндсэн хуулиас улбаалсан тогтолцооны хямралтай улс. Бид ард түмнээс сонгогддог Ерөнхийлөгчтэй, бас парламенттай. Ерөнхий сайд танхимаа бүрдүүлэх боломж өдөр өдрөөр хумигдаж байна. Ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын ялгарал багасч, хуулиар биш хувь хүний ур чадвараас ихээхэн шалтгаалдаг болж байна. УИХ-ын гишүүд нь хууль тогтоохын оронд, сайдуудаа дарамталж, албан тушаалын наймаа, тендерийн “шантааж” хийхэд л кнопын эрх мэдлээ зарцуулж байх шиг. Бүх албан тушаал намуудын фракцуудын хооронд шийдэгдэж, намуудын санхүүжилтийн зарчим тодорхойгүй учраас мэргэжлийн хүн биш, хэн их хандив өргөсөн нь төрийн өндөр албан тушаалд очдог соёл тогтож байна. Энэ нь буцаад л нөгөө авилгал, хээл хахууль, мэргэжлийн бус, чадамжгүй засаглалыг бий болгодог. Энэ бол тогтолцооноос үүдсэн хямралын шинж тэмдэг. Ийм янзаар удаан явбал юунд ч хүргэж мэднэ. Миний хувьд парламентад суудалтай намууд хамтраад энэхүү тогтолцоог өөрчлөх улс төрийн зориг гаргаасай гэж хүсдэг.

Долоо. ШИНЭ ҮЕИЙН ЗАЛУУСААС ИХ ЗҮЙЛ ХАМААРНА.

-Г.Галбадрах: Өөрчлөлт хэрэгтэй нь ойлгомжтой байна. Гэхдээ энэ өөрчлөлтийг хэн манлайлж хийх вэ? гэдгийг бид бас бодох хэрэгтэй байх.
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Өөрчлөлт бол нэг өдөр хийгддэг зүйл биш л дээ байнгын явц. Гол нь чиг хандлага нь зөв байх ёстой. Үе үеийн хүмүүс, нийгэмдээ өөрийн ул мөрийг үлдээдэг. Өнөөдрийн залууст ч тийм нийгмийн үүрэг ирнэ. Энд ирээд олон л залуустай уулзаж, санал бодлоо хуваалцаж байна. Багаасаа өндөр боловсрол эзэмшсэн, мундаг залуус олон байна. Мөн гадаадад бус Монголдоо амьдрал үзэж хэрсүүжсэн залуус ч олон байна. Хүссэн хүсээгүй нэг цаг хугацаанд амьдарч буй нэг үе. Нэг цаг хугацаанд амьдрах нь тодорхой. Ажиглаад байхад хамтран ажиллах тал дээр жаахан тааруу. Эхний хэсэг нь мэдлэг, мэдээлэл дутуу байна гэж хоёр дахь хэсгээ хардаг бол, хоёрдахь хэсэг нь эхний хэсгээ амьдралаас тасархай, хөрсөн дээр буутлаа цаг хэрэгтэй байна гэдэг. Монголд очоод ч энэ байдал нь үргэлжлээд л байдаг. Харин хамтарч чадвал томоохон сэтгэлгээний давалгаа бий болгож чадахаас гадна, нийгмийг эергээр өөрчлөх боломж бүрдэнэ. Манайх хүн ам цөөхөн учраас аливаа зүйл амархан хэлбэршдэг. Тийм ч учраас бусад улстай харьцуулахад нэг л зөв хандлага уруу орвол, маш хурдан өөрчлөгдөх боломжтой.

-Г.Галбадрах: Чиний хувьд, энэ зүйлсийг мэдэрч байгаагийн хувьд “холбон тоглогч” хийж болох юм биш үү? Аль аль системийг нь харж байгаагийн хувьд?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Миний бодлоор цаг их өөр болж байна. Шинэ үеийн залуус улам л хэрсүү, мэдээлэл ихтэй болж байна. Хүссэн ч эс хүссэн ч өнөөдрийн улс төрийн нөхцөл байдал өөрчлөгдөнө. Энд сурч буй ирээдүйд манлайлагч болохыг хүсдэг залуустаа хэлэхэд, шийдвэр гаргаад оролцооч гэж уриалахыг хүсч байна. Өөртөө итгээд алхам хийгээч. Би өөртөө ямар л боломж байна хуваалцахад бэлэн байна бас харилцан суралцахад. Намайг энд байх үед ярилцахыг хүсвэл дуртайяа хүлээн авах болно.

-Г.Галбадрах: Шууд хэлэхэд сайхан урилга байна. Тэд Кеннеди сургууль дээр очиж уулзах боломжтой юу?
-Л. Оюун-Эрдэнэ: Бололгүй яахав. Кеннеди Сургууль дээр ирж дуртай хичээлдээ сууж үзэж болно. Бид том сургуульд нэг хоёроороо сурах биш, харин улам олуулаа төгсөж, төгсөгчдийн системээр нь дамжуулан дэлхийн төвшний Монгол улсын шинэ үеийг сурталчлахыг зорих ёстой. Нэг үгээр хэлбэл бид дараагийн түвшинд гарах ёстой. Харвардад байгаа Монголчууд нийлээд клуб байгуулсан. Харвардын 5 сургуулийн дунд томоохон арга хэмжээ ирэх 3 сард зохион байгуулахаар төлөвлөж байгаа. Урьж байна. Ер нь бид цаашдаа зөвхөн нийгмийн гэлтгүй, улсынхаа өнөөгийн нөхцөл, цаашдын хөгжилд хэрэгтэй газрын, уул уурхайн, хөдөө аж ахуйн, барилгын, байгаль орчны, техник технологийн чиглэлийн инженерүүд бэлтгэгдэхэд гүүр болж туслах ёстой л доо. Тэд ихэвчлэн дотооддоо боловсол эзэмшсэн байдаг хэлний мэдлэгээс болоод.

-Г.Галбадрах: Тэр ч үнэхээр тийм шүү. Манай төрийн бодлого ямар байдаг вэ?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Бодлого барьж байгаа гээд яриад байх биш, сонгуулиар амлах биш бодит байх хэрэгтэй л дээ. Саудын Арабын барьж байгаа бодлого надад таалагддаг. Улс орондоо хэрэгтэй байгаа салбраа тодорхойлж, англи хэлний мэдлэг шаардахгүй, мэргэжлийнх нь хувьд үнэлээд хэлээ бэлдэхэд нь 2 жил, мэргэжлээрээ сурахад нь 2 жилийн тэтгэлэг өгдөг юм байна. Саудын Араб мөнгөтэй байгаадаа биш, харин мөнгө нь багасч байгаа учраас л энэ бодлогыг хэрэгжүүлж байгаа. Хүнээ боловсруулвал дараагийн шийдлийг олж чадна гэдгийг тэд харж байна. Манай орны хувьд ч уул уурхай бол бодит эдийн засаг биш гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Өнөөдрийн Сингапурын суурийг тавьсан Ли Куан Ю гуайн “Бид уул уурхайтай байсан бол өнөөдрийн Сингапур ийм төвшинд хүрэхгүй байсан” гэж хэлснийг бас л бодох хэрэгтэй. Оюутолгой, Тавантолгой чухал ч оюунлаг Монгол толгой илүү чухал, манай улсын ирээдүйд.
-Г. Галбадрах: Яг энэ саналаар тань бид залуустай хамтран “Монгол залуус-Монголын ирээдүй” нэртэй нэвтрүүлэг хийх гэж байгаа. Монголын залууст ийм боломжийг “мөрөөдөл” биш “бодит зүйл” гэж ойлгуулах нь илүү чухал байна.
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Сайхан санаа байна. Зөвхөн АНУ биш дэлхийн хэмжээнд томоохон сургуулиудад монгол залуусыг суралцах боломжийг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Сонирхож байгаа хүмүүс байвал холбогдоод манай сургуулийн удирдлагуудтай шууд уулзалт хийж, тэднээс зөвлөгөө авч болно.

Найм. ДЭЛХИЙД МОНГОЛ ГЭДЭГ БРЭНДИЙГ ХАМТДАА БИЙ БОЛГОЦГООЁ.

-Г.Галбадрах: Ярилцлага маань өндөрлөх дөхөж байна. Бид Монгол улс дэлхийд хэрхэн тоглогч байх тухай ярилаа. Энэ хэр боломжтой гэж үздэг вэ?
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Боломжтой байлгүй яахав. Бид хоёр хөрштэйгөө найрсаг харилца,атай. Энэ бол бидний хувьд их том давуу тал. Яагаад гэвэл Орос, Хятад аль аль нь энэ цаг үеийн дэлхийн том гүрнүүд. Тэдэнд дэлхийн бусад улсуудад Монгол улсыг хөгжүүлж харагдуулах нь ашигтай. Жишээ нь БНХАУ дэлхийн номер 1 эдийн засагтай улс болохын төлөө АНУ-тай өрсөлдөж байна. Хажууд нь байгаа хөрш орон нь хөгжихгүй байвал, тэд дэлхийд яаж харагдах билээ. Тиймээс хоёр хөрш маань аль аль нь биднийг дэмжих улс төрийн сонирхолтой. Нөгөө талаар Монгол улс бол Азийн үлгэр жишээ ардчилсан орон. Мэдээллийн технологийн салбар нь хөгжсөн, хэвлэлийн эрх чөлөөтэй, олон намуудын тогтолцоотой, ардчилсан засаглалтай улс. Бид өөрийн гэсэн хэл соёлтой, дэлхийд ховорхон түүхтэй улс. Энэ утгаараа баруунд биднийг Азид байгаа ардчиллын загвар болсон цөөхөн улсын нэг гэж хардаг. Сүүлийн жилүүдийг эс тооцвол биднийг дэлхийд эдийн засгийн хурдтай өсөлттэй орнуудын нэг гэж хардаг байв. Юуны өмнө бид “Монгол” гэдэг нэршил брендийг дэлхийд зөвхөн түүхэн талаасаа биш, одоогийн нөхцөл байдлын хувьд таниулах хэрэгтэй. Одоо бол мэдээлэл их дутуу байгаа. Энгийн жишээ хэлэхэд “Марко Поло” гарлаа. Хүмүүс Монголын талаарх сонирхол нь дороо өөр болж байгаа нь мэдрэгдэж байх жишээтэй. Миний бодлоор Холливиуд Азийн тэр дундаа Монголын түүхийг сонирхож эхлэж байх шиг, бусад түүхээр тэд ихэнхээр нь кино хийчихсэн учраас. Миний ажиглалт зөв бол энэ бас л том боломж, үүнийг Засгийн газар бодлогын хэмжээнд авч үзэх хэрэгтэй.

-Г.Галбадрах: Уулзаж сайхан ярилцлаа. Олон зүйл дээр бид санаа нийлж байна. Өнөөгийн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн суралцаж төгссөн Харвардын Кеннедийн Их Сургуульд суралцаж байгаа болохоор чиний мэдлэг, сэтгэл дээр том хариуцлагууд ирэх байх. “Ачааны хүндийг дааж явах тэнхээтэй, тэвчээртэй, бас ухаантай байгаарай” гэж ерөөе. Чамд баярлалаа.
-Л.Оюун-Эрдэнэ: Баярлалаа. Намайг урьж ярилцсан танд баярлалаа. Чулууны үйлдвэрт ажиллаад орлогоороо залуустай уулзаж, ийм үйл хийнэ гэдэг сонсоход хялбар ч хийхэд амаргүй зүйл. Эх орныхоо хөгжлийн төлөө, ирээдүй үеийн төлөө хийж буй таны үйлс цаг хугацаа өнгөрөх тусам улам тодорно гэдэгт итгэлтэй байна.

… “Монгол орны хөгжлийн гарц боловсрол гэдэг дээр бидний санал нэгдэж байсан. Улстөрийн намчирхсан талцлаас илүү, Монгол орны ирээдүйн зөв бодлогын төлөө залуус нэгдэж, нийгмийг өөрчлөх боломж байна гэдгийг түүнтэй хийсэн ярилцлагын дараа бодож байв. Миний хувьд энэ ярилцлагаар МАН, АН гэдэг улстөрийн хүчнүүдийн тухай өгүүлэхийг хүссэнгүй харин, ДЭЛХИЙ хэмээх далайд МОНГОЛ гэдэг усан онгоц хэрхэн уралдах талаар, тэр залуур дээр буй төр засгийн бодлого ирээдүйд ямар байх тухай л өгүүлэхийг эрхэмлэв. “Монгол” хэмээх нэгэн том брэндийн талаар хамтдаа бодож, нэгдэх нь хамгаас чухал юм. Түүн шиг олон олон залуус Монголын хөгжил дэвшлийн төлөө сэтгэл оюунаа чилээж, өөрсдийгөө бэлдэж байгаа болохоор би өөдрөг итгэлтэй байдаг. Харин тэднийг дэмжих нь бидний үеийн үүрэг юм.

Dec 10

Намайг Амараа гэдэг…

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

…Би ажил хийж мөнгө олдог. Гэхдээ хэрэгцээнд минь хангалттай хүрдэггүй. Цэвэр агаартай цэвэрхэн хотод төрөөсөө хамааралгүй өөрөөрөө амьдрах шударга нийгмийг байгуулна гэж хүмүүс ярьдаг. Гэхдээ агаар нь бохир, авилгалаар дүүрэн, хот маань хогтой, газар нь гадаадуудад зарагдсан улсад би амьдардаг. Бидний өмсдөг дээлийг хятад хувцас гэж цаасан дээр бүртгэсэн гэсэн. Гэхдээ дээл нь яахав, дотор нь байгаа монгол хүнийг бүртгэж чадахгүй. Гүн ухааныг судлаагүй ч, хүн ухаанаа гээгээгүй монгол хүний удам би. Уртын дуунд уярдаг ч рок сонсох дуртай, наадмын барилдаанд хөөрдөг ч хөл бөмбөгт хорхойтой, одоохондоо “чадахгүй” гэсэн айдсыг минь дарж олимпийн аваргууд төрсөнд би баярладаг.

Утаатай, соёлгүй  хот гэж харахаасаа илүү, Улаанбаатар миний нутаг гэх залуус олон байдагт би итгэдэг. Багын найзуудын ихэнхи нь гадагшаа гарсан ч би тэднийг эргэж ирээд ихийг бүтээнэ гэдгийг мэдэж байна. Санал худалдаж авах гэсэн луйварчдаас сохор зоос ч горьдохгүй залуус сайхан ирээдүйн төлөө хэдэн зуугаараа нэгдэж, ам зөрвөл гар зөрдгөө больж анд нөхөд ахан дүүс болж байна. Амалсан мөнгөний ард алгаа тосч хүлээх биш, ажлаа хийгээд орлогоо олдог, айх аюулгүй, хүнтэйгээ газартайгаа, хөндөшгүй тэгш эрхтэйгээ хүн шиг амьдарч улс шиг хөгжихийг би хүсч байна. Энэ чинь эзэнтэй, эзэн нь ирээдүйтэй, ирээдүй нь гэрэлтэй орон.

Намайг Амараа гэдэг. Нэр минь монгол, дүр минь монгол, цус минь монгол, цөс минь монгол. Эх орон гэдэг эрдэнийн зургаан үсэг элэгдэж дуусахын цагт би дуусна. Би монгол хүн.

   Нэг. Жүжигчин болох эхлэл

-Хаана төрж өсөв дөө?
-Би төмөр замын хүүхэд, тэнд төрж, тэнд өссөн. 5 эгчтэй 2 ахтай айлын бага хүү. Аав минь насаараа тээврийн тэрэг барьсан жолооч, ээж минь эмч байсан. Ээж минь одоо 85 тай, аав минь намайг 10 настай байхад өнгөрсөн.

-Хөгжүүн, дэврүүн бага насныхаа тухай дурсвал?
-Бага нас минь бусадтай яг л адилхан өнгөрсөн. Картны барааны дутуу дулимагхан үе. Бид чинь хоёр том төрийн нүүр үзлээ шүү дээ. \инээв\ Талх авах гэж талхны машин хүлээж шөнө дугаарладаг байсан гээд яривал одооны хүүхдүүд итгэхгүй дээ. Зөрж өнгөрсөн нэг охиноос “дэлгүүрт гоё юм зарж байна уу?” гэж асуусан чинь “гоё юм байнаа, шар будаа мудаа зарж байна” гэж хариулж байсан үе шүү дээ.

-Аль сургуулийг төгссөн юм бэ?
-51-р сургуулийг төгссөн. Манай удамд урлагийн хүн гэвэл “Зууны манлай” дуурийн дуучин Уртнасан, миний үеэл эгч л дээ. Миний аав ээж минь урлагт дуртай хүмүүс. Жил болгон “Учиртай гурван толгой” дуурийн нээлтийг заавал үзнэ. 10-р анги төгсч байхад манай гэрийнхэн намайг эдийн засгийн сургуульд оруулах санаатай. Би нууцаар СУИС-д очоод шалгалт өгчихөв.  Сургуульд тэнцэх болох хамгийн доод оноог авч явсаар байгаад тэнцсэн л дээ. Зарим багш нар намайг сөөнгө хоолойтой болохоор “Чиний хоолой энэ тэр чинь тэнцэхгүй болохоор сайн жүжигчин болж чадахгүй. Эртхэн замаа бодож байсан нь дээр дээ” гэдэг байсан л даа. \инээв\

-Гэхдээ л жүжигчин болж чадсан.
-Тэгээд яахав дээ, гүрийсээр яваад сургуулиа төгссөн. Яг үнэндээ сайн жүжигчин болохыг амьдрал дээр л сурдаг юм билээ. СУИС д бол азаар маш сайн багштай байсан. Одоо хэр нь “Ямар азаар ийм багштай учрав” гэж боддог юм шүү. Ангийнхан дундаа багшийгаа хамгийн их зовоосон нь би байх. Сахилгагүй, зөрүүд. СУИС-ийн багш нар бидэнд “Та нараас нэг нь жүжигчин болно, бусад нь соёлтой үзэгчид болно” гэж  хэлдэг байж билээ. Манай ангиас бол олон жүжигчид гарсан нь багшийн минь л ач. Эби, Болд-Эрдэнэ, Ялалт, Навчаа, 25-р суваг ТВ-ийн Баярхүү, Гантигмаа, ТВ-9 ийн Болорчимэг, ДОЗ Интертайментийн Зулаа гээд мэргэжлээрээ ажиллаж байгаа нь олон байгаа.

-Мундаг юм аа. Уран бүтээлээ хэзээ эхлэв дээ?
-СУИС-ийн 4-р курст сурч байхдаа Бадар-Ууган ахын “Уулын хөх сүүдэр” нэртэй кинонд тоглоод, дипломын ажлаа Камертоны Болдын дуулсан дууны клипээр хийж хамгаалж байв.  Дараа жил нь “Тавилан”, 2000 онд “Удирдагч” гэдэг кинонд тоглосон. Үндсэндээ 1999 онд сургуулиа төгсөөд хоёр жил аар саархан бүтээл хийж байгаад Ирланд руу явсан даа.

   Хоёр. Би харьд идээшихгүй юм билээ

-Ирланд руу ажил хийхээр явсан уу?
-Хүн болгон л ажил хийж амьдралаа дээшлүүлэхээр гадагшаа явж байсан үе. Тэр үед миний үеийнхэн кино жүжигт тоглож “Од” болцгоож байсан л даа. Харин би Ирланд руу явж аяга таваг угааж, элдэв хар ажил хийж байсныхаа хүчээр одоо англи хэлээр кинонд тоглож байна. Яг үнэндээ би энэ амьдралаасаа огт ичдэггүй. Амьдралд байдаг л зүйл шүү дээ.

-Яаж төвхнөж, ямар ажил хийж байв даа?
-230 доллартай Ирландад очоод солиулахад 200 аад долларын мөнгөө байрныхаа хөлсөнд өгөөд үлдсэн 24 евроныхоо 10 еврогоор нь хуучин унадаг дугуй худалдаж авч, бусдаар нь хоолны мөнгө болгож амьдралаа эхэлсэн дээ. Таньдаг залуу маань намайг нэг газар ажилд оруулж өгсөн. Эхэндээ хэл мэдэхгүй, учраа олохгүй болохоор тааралдсан ажлаа хийнэ. Юу эсийг хийх билээ. Аажимдаа хэл сайжрах тусам ажил сайжирдаг. Жил гарангийн дараа манай ажлын газар дампуурахад босс нь намайг авч үлдэв. Тэгээд л өглөөний таван цагаас эхлээд бүх ажлыг ганцаараа хийдэг боллоо. Тогооч, зөөгч, цэвэрлэгч гээд бүгдийг нь шүү дээ.

Бид кино урлагаа хөгжүүлдэггүй юмаа гэхэд ядаж дэлхийн дэлхийн хэмжээний кино зураг авах нөхцлөө бүрдүүлье л дээ. Ингэж чадвал Монголын студинүүд суралцаад, монгол жүжигчид оролцоод,  хувцас хунар, хоол хүнс гээд хүн болгон ажиллаж эхэлнэ шүү дээ.

-Гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа монголчууд тийм л замыг туулдаг. Харин яагаад буцсан тань сонин байна?
-Такс төлөлгүй бэлэн мөнгөөр цалингаа авч байсан болохоор нилээд мөнгө хийж чадсан л даа. Дараа нь өөр олон газар ажилласан. Нэг л өдөр буцахаар шийдсэн. Тэр үед нэг ч монгол хүн байдаггүй, том хотоос зайдуу газар ажиллаж амьдарч байв.  Гадагшаа гараад явж байсан чинь онгоцны билетийн касс тааралдахаар нь ороод “Монгол явах билет байна уу?” гэсэн чинь “Байна, 700 евро” гэхээр нь шууд л билет бичүүлээд авчихсан. Найзууд минь ч итгэдэггүй. хоёр өдрийн дотор хамаг юмаа цэгцлээд л ниссэн. Гэрийнхэн маань ч намайг ирнэ гэдгийг мэдээгүй, сюрприз болсон доо.

-Их огцом шийдвэр гаргаж дээ?
-Би угаасаа хүний газар идээшихгүй юм билээ. Тэгээд ч юмыг удаан нухацтай бодож шийдвэр гаргадаггүй, гэнэт огцом шийддэг араншинтай юм шиг байгаа юм. Тэгж шийдээд ирсэн нь ч миний хувьд Монголдоо өөрийн орон зайгаа олоход нэмэр болсон. Монголдоо ирээд үндсэндээ уран бүтээлийн ажилдаа орлоо. Видео студи ажиллуулж эхлэв. Нийтдээ долоо, найм жил энэ чиглэлээрээ ажиллаж, нилээд олон реклам сурталчилгаа хийлээ. Сүүлдээ зориг гаргаж гэнэт шийдээд л кино руу орсон.

                 Гурав. Уран бүтээл, хүмүүст хэрэгтэй санаа өгч байх ёстой

-Гадаадаас Монголдоо ирээд хийсэн томоохон уран бүтээл болох “Бодлын хулгайч” киног тань үзсэн. Ямартай ч надад “хүн чанар”-ын тухай нэг зүйл бодогдуулж байсан шүү.
-“Бодлын хулгайч” киногоо хийсний дараа би нэг зүйлийг л маш сайн ухамсарлаж ойлгосон. “Хэрэв уран бүтээл хийх юм бол нийгмийн сайн сайхны төлөө заавал дуугарч байх хэрэгтэй юм байна” гэж. Ямар ч сэдвийн ард заавал хүнд нэг зүйл бодогдуулж байх хэрэгтэй. Түүнээс хойш хэрийн киноны саналыг хүлээж аваагүй. Саналыг нь судлахдаа “Үүний цаана хэнд юу хэлэх гэж байна вэ?” гэдэгт л анхаарлаа хандуулах болсон. Намайг маш олон хүүхэд залуус харж байгаа. Тэгэхээр би тэдэнд буруу үлгэр дуурайлал, буруу муу мессеж өгч болохгүй.

-Тийм шүү, заримдаа  сайн жүжигчдийг чанар муутай кинонд тоглож байхыг хараад харамсдаг шүү.
-“Хүн юу тарина, түүнийгээ хурааж авна” гэдэг үг бий. Зүгээр л нэг “усан хайр”, элдвийн зодоон цохионтой,  хүмүүст юу хэлж ойлгуулах гээд байгаа нь тодорхойгүй кинонд тоглож яах юм бэ? Жүжигчин хүнд ч өөрийн итгэл үнэмшил, үнэ цэнэ гэж байх ёстой шүү.

-Мэдээж жүжигчин хүн үнэ цэнэтэй байхын тулд их суралцаж, хөгжих хэрэгтэй болдог байх.
-Япончууд “Чингис хаан” кино бүтээхдээ надад Зэлмэ баатрын дүрийг санал болговоо.  “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” кинонд Зэлмэ баатрын дүрийг бүтээсэн Сүхээ ах дээр очиж учраа хэлж туслахыг гуйлаа. Тэгсэн Сүхээ ах надад шууд л “Хоёулаа Дамчаа гуай дээр очьё” гэдэг юм байна. Дамчаа гуай чинь урианхай хүн, Зэлмэ баатар бол бас урианхай хүн. Дамчаа гуайнх Биокомбинатад байсан юм. Би болохоор үзэг цаас бэлдчихсэн, аминдаа ярьсан болгоныг нь тэмдэглэж авах санаатай. Дамчаа гуай гарч ирээд миний машинд сууж, тэр хоёр нэг шил юм ууцгаав. “Энэ хүүхэд япончуудын “Чингис хаан” кинонд Зэлмэд тоглох гэж байгаа юм байна. Таниас үг сонсох гэж ирлээ” гэсэн чинь, над руу тоомжиргүйхэн харснаа “Чи тоглох гэж байгаа юм уу?” гэж голонгуйхан асуулаа. “Тийм ээ” гэсэн чинь “Наад бичиг цаасаараа яах вэ? Чи зүгээр л монгол хүн яаж баярлаж, яаж уурлаж, яаж мориндоо морддогийг, яаж омогшдогийг харуулж монголоороо л тогло. Угаасаа япончууд чамайг эхний план дээр зогсоохгүй, чи сайн унш. Чи тэр “Нууц товчоо”-г унш, “Чингис хааны цадиг”-ийг унш, “Чингис хааны нууц түүх”-ийг унш, “Алтан товч” ийг унш” гэж хэлж билээ.

-Мундаг зөвлөлгөө байна шүү дээ?
-Тэгээд их ч уншсан даа. Тэгж л би түүхэнд дуртай болсон, одоо хэр нь түүхийг бол дунд сургуулийн түүхийн багшаас бараг ч дээр ярина шүү. \инээв\ Тэр кинонд  Дамчаа гуайн хэлснээр тоглосон, яг л монголоороо. Монгол хүний характер, япон хүний характер, монгол жүжигчний школь, япон жүжигчний школь газар тэнгэр шиг л ялгаатай байсан. Кинонд тоглож байхдаа л түүхийн номнуудаа уншиж байв. Тэгж л би Монголын түүхийн талаар өөрийн гэсэн ойлголт, өөрийн гэсэн итгэл үнэмшилтэй болж байгаа юм.

-Бидний “Алтан үеийнхэн” гэж нэрлэж, хүндэлдэг олон аугаа жүжигчид өнөө хэр ч бусдад гайхалтай үлгэр дуурайлал болж явах юм.
-Би их азтай, Дамчаа гуайтай тэгж уулзаж сургаалийг нь сонсож, дараа нь “Боолын гэрээ” кинонд хамт тоглосон. Хожим нь нэг арга хэмжээн дээр Дамчаа гуайтай тааралдаад өмнө нь сөгдөж сууж байгаад Японы кинонд тоглосон шагналын дээж мөнгөнөөсөө өгч байв.  Бодоод байхад олон сайн хүмүүсийг баярлуулж чадахгүй байнаа. Намайг анх кинонд хөтөлж оруулсан хүн бол талийгаач Бадар-Ууган багш юм шүү дээ. Саяхан миний Сугар багш маань өнгөрлөө.

Манай багшийн шавь нарыг тоолох юм бол барахгуй. Үнэхээр аугаа хүн. Багшийгаа хоёр удаа л баярлуулж амжсан гэж боддог доо. “Үргээлэг” киног бид ангиараа хийсэн юм. Түүнд багш минь их баярласан. “Марко Поло”д тоглочихоод багштайгаа уулзах гэж цэцэг барьчихаад СУИС-ийн коридороор алхаж явахад ямар сайхан, бахдалтай байсан гээч. Тэгэхэд багштайгаа хамт хоол идсэн минь бид хоёрын хамгийн сүүлчийн уулзалт байсан юм.

Сая “Марко Поло” киноны Казахстанд хийсэн нэг сарын зураг авалт дээр Нетфлекс 26 сая ам доллар зарцуулсан гэдэг. Энэ мөнгийг Монголдоо авч болох л байсан. Хэрэв тэгвэл Монголын маань бүх студи хөл дээрээ босч чадах байсан даа гэж бодогдож байв.

-Хэр олон кинонд дүр бүтээсэн бэ?
-Миний бүтээсэн кино бол тийм ч олон биш, гэхдээ чанартай. “Бодлын хулгайч”, “Боолын гэрээ”, “Аравт”, “Үргээлэг”, Япончуудын бүтээсэн “Чингис хаан”, саяын тоглосон “Марко Поло” гэх мэт.

-Зарим хүмүүс “Одооны кино их муу болжээ. Социализмын үед их сайн кино хийж байжээ” гэж харьцуулж харамсах нь бий.
-Монгол улс 1932 онд “Норжмаагийн зам” нэртэй анхны кино хийснээс хойш 1990 оны эх хүртэл нийтдээ 260 аад кино хийсэн байдаг юм. Эдгээрээс бид уйдалгүй байнга үздэг нь 100 хүрэхгүй. “Тунгалаг Тамир”, “Энэ хүүхнүүд үү?”, “Хүргэн хүү”, “Цогт тайж”, “Сэрэлт”, “Мандухай Сэцэн хатан” гэдэг ч юм уу. Тэр үед чинь киног улс продюсерлэж, мэргэжилтэн болоод жүжигчдийг нь үнэ төлбөргүй сургаж, жүжигчид, киноны багийг улс цалинжуулж, киног кинотеатрт гаргаад олох ашгийг хүртэл улс төлөвлөдөг байж. Гэтэл зах зээлд орсноос хойш кино хийж байгаа хүмүүс байраа барьцаанд тавиад, бусдаас хандив гуйгаад бүх зардлаа өөрсдөө босгож байна. Реклам зар сурталчилгаа, кинотеатр, билетээ зарах гээд бүгдийг өөрсдөө хийдэг.  Тэр хэрээрээ эрсдлээ ч бид өөрсдөө үүрч байгаа. Хэдийгээр чанартай, чанаргүй,  сайн, муу кино хийж байгаа ч өнөөгийн энэ залуус Монголын кино урлагийг өөрсдийн нуруун дээрээ үүрч яваа.

-Тийм шүү, энэ яриатай тань санал нийлж байна.
-Бид хичнээн өөр хоорондоо өрсөлдөж байгаа мэт боловч хамтдаа Монголын кино урлагийг дэлхийд гаргаж ирж чадаж байна шүү дээ. Төр засгаас нэг ч төгрөг аваагүй хэрнээ энэ залуус “гавьяа” байгуулж байгаа. Кино бүтээгээд кино театрт гаргахдаа билетийн 1000 төгрөгний 500 төгрөгийг нь кинотеатрт төлөөд үлдсэн 500 төгрөгөөр нь зардлаа дарж, дахиад кино хийх гээд л зүтгэж байна. Энэ амархан гэж үү? Монголын киноны зах зээлд хоёрхон кинотеатртай. Хүмүүс кино үздэггүй, бусдын уран бүтээлийг хулгайлж байна гээд зовлон тоочвол зөндөө л зүйл бий. Ийм хүнд нөхцөлд кино урлаг Монголд хөгжиж байгаа.  Нэг киноноос нөгөө кино хийхдээ бид ахиж байгаа. Уран бүтээл хийж байгаа хүмүүс алдаж байж онодог, алдаагаа давтахгүй гэж өөрөө хөгжиж байдаг юм.

                Дөрөв. Холливууд ба “Марко Поло”

…Интернет Media Netflix Inc компанийн 90 сая ам.доллараа бүтээсэн “Марко Поло” телевизийн цуврал 10 ангит кино энэ сарын 12-ны өдрөөс нийтийн хүртээл болж эхэлнэ. Арванхоёрдугаар сарын 2-ны өдөр Нью-Йорк хотын Central Park West & West 67 th street  -д “Марко Поло” киноны нээлт, “Улаан хивсний ёслол” болж Монголын жүжигчин Б.Амарсайхан, эхнэр Ураны хамт уригдаж оролцлоо. Олон орны алдартай жүжигчид алхсан улаан хивсэн дээр, “Говь” компаны урласан цагаан шаргал өнгийн монгол үндэсний ноолууран дээл, нүүдэлчин монголчуудын гоёл чимэглэлээр хослон гангарсан Б.Амарсайхан эхнэрийн хамт хамгийн содон харагдаж байв. Монгол жүжигчин, Америкчуудын гайхуулан бахархдаг “Улаан хивсний ёслол” дээр монголоороо бахархуулан гайхуулж байгаа нь бидэнд үнэхээр сайхан санагдсан. Киноны найруулагч нь Амараагийн тухай “Амараа монгол жүжигчин, тэрээр энэ кинонд яг л монголоороо тоглосон нь хамгийн гайхалтай байсан шүү” гэж магтсан. Монголын түүх, Монголын жүжигчид Америкийн төдийгүй, дэлхийн кино урлагийн тавцанд омог бардам гарч ирэх эхлэлийг Амараа тавилаа. Энэ бол түүний Монгол улс, монголчуудынхаа өмнө байгуулсан том гавьяа, том бахархал.

-“Марко Поло” кинонд тоглох боломж яаж олдсон юм бэ?
-Лос-Анжелест  “United East West” нэртэй агентлаг байдаг юм. Тэр агентлагтай гэрээ хийж тэд намайг зуучилсан юм. Ийм зуучлалаар л дамжуулж бид өөрсдийгөө гаргаж ирнэ үү? гэхээс өөрөө зүтгээд гарч ирнэ гэдэг бараг л боломжгүй. Холливуудад байдаг ийм агентлагууд нь хоёр янз. Нэг нь бол жүжигчдийг тухайн кинонд зуучилж өгөөд авах юмаа аваад л явчихна. Том том нэртэй жүжигчидтэй ажилладаг гэсэн үг. Нөгөөх нь бол зуучлахын хажуугаар өөрийн байгууллагадаа байлган сургаж, сурталчлах жишээтэй. Тэгэхээр ирээдүйд Холливуудын кинонд тоглохын тулд тэд нарт таалагдах учиртай. Тэд нар руу хэдэн сая хүсэлт ирж байгаа шүү дээ.

-Хүмүүс Нетфлексийн бүтээсэн “Марко Поло” киног Холливуудын кино мөн, биш гэж маргаад байх шиг байгаа юм.
-Холливууд гэж чухам юу юм бэ? гэдгийг эхлээд ойлгох хэрэгтэй юм. Миний мэдэж, ойлгож байгаагаар “Холливууд гэдэг бол Америкийн алдартай том кино студи бүгдийг нь нэгтгэсэн гудамжны нэр, тэдний оршин суугаа газрын нэр” гэж тайлбарласан байдаг. Нетфлексийн бүтээсэн кино Холливуудынх мөн үү? биш үү? гэдэг нэг их сонин асуудал биш. Нетфлекс бол аажимдаа Америкийн киноны зах зээлд маш нөлөөтэй болж байна. Одоо видео прокат гэж байхгүй болчихлоо. Том том шоунууд, бүх баримтат болон уран сайхны кинонууд, бүх ТВ-үүдийг бүгдийг нь Нетфлекс нэгтгэн үзүүлж байна. Холливууд гэж нэрлэгдээд байгаа бүх студи өөрсдийн киногоо Нетфлексээр гаргахыг хүсч байна шүү дээ. Ингээд харахаар Нетфлексийн нэр хүнд, нөлөө Холливуудаас давж гарч байгаа юм биш үү. Жишээ нь шинээр гарсан киногоо DVD болгоод 10 доллараар зарах уу? Нетфлексээр дамжуулаад хүмүүст гэртээ сууж байхад нь 10 доллараар үзүүлэх үү? гэдэг сонголтыг кино бүтээгчдэд олгож байна гэсэн үг.

“Сайн жүжигчин болохын тулд эхлээд “хүн” болох ёстой” гэж тэд ярьдаг.

-Энэ кинонд Аригбөхийн дүрийг хэрхэн бүтээв дээ?
-Аригбөх бол Хубилай хааны эсрэг талын дүр. Зохиол дээрээ ч ингэж гаргасан байсан. Аригбөх Хубилай хаантай хамт дайтах гэж байснаа” муриад” л , хүүг нь явуулж алуулах муу зүйл хийгээд л, аав хүү хоёрын дунд хатгаас хийх гэх мэтчилэн. Киноны дараа надад Жон Фуско хэлсэн л дээ, “Би энэ дүрийг эсрэг талын дүр болгож бичсэн боловч чи тоглолтоороо эерэг дүр болгож чадлаа” гэж. Би болохоор энэ дүрд Монголоо авч үлдэх гэсэн монгол хааны талаас нь тоглосон. Зохиол нь маш сайн бичигдсэн байсан.  Хубилай хааныг Хятадууд “манайх” гэж мэтгэдэг бол энэ кинонд  Хубилай хааныг Юан гүрнийг байгуулсан монгол хүн гэдэг талаас нь гаргасан юм.

-Тэгвэл энэ кино монголчуудын түүхийг дэлхийд эерэг талаас нь сурталчилсан байх нээ. Бас биднийг ч өөрсдийн түүхээ зөвөөр олж ойлгоход туслах байх.
-Тийм ээ. Аригбөх Хубилай хаанд хандаж “Би тан шиг Хятадын импер болохыг хүсэхгүй байна, эсвэл дэлхийг эзэлсэн хаан болохыг хүсэхгүй, зөвхөн Монголын хаан байхыг хүсч байна” гэж хэлдэг. Тэгсэн Хубилай хаан “Эцсийн эцэст наадах чинь адилхан, Монголын хаан гэдэг чинь дэлхийн хаан” гэж хариулсан. Мундаг үг байгаа биз дээ? Тэр утгаар нь аваад үзэхэд л энэ кино юун тухай өгүүлсэн нь ойлгомжтой байгаа. Дэлхийд ганцхан хаантай байх ёстой гэсэн санаа манай аугаа дээдсүүдэд байж. Чингис хаан ч бас ийм хандлагатай. С.Жаргалсайханы “Чингис хааны нууц түүх” зохиолд ч бас ийм санаа бий. Тэр зохиолд Чингис хаан хоёр тохиолдолд хамгийн ойрын хүнээ алдаг. Хасарыг бас Зүчийг. Энэ бол харгислал, мунхаглал биш. Тусгаар тогтносон нэгдмэл улсыг хадгалж үлдэхийн тулд хийсэн үйлдэл.

-Киног бүтээхэд их том баг ажиллажээ?
-“Марко Поло”-г найруулсан найруулагч нь “Карибийн тэнгисийн дээрэмчид-5” киног найруулсан найруулагч. Энэ кинонд 34 орны жүжигчид тоглож, 700 гаруй хүнтэй баг ажилласан. 10 гол дүрийн жүжигчний нэг нь би. Тэд гол дүрийн жүжигчиддээ их анхаарал тавьдаг. Аригбөхийн дүрд тоглохдоо хэрэглэх байсан хиймэл үсний макетийг хийхдээ миний үсний сорьцыг шинжлэхийн тулд намайг Лондон руу нэгдүгээр зэрэглэлийн нислэгээр явуулж байгаа юм. Энэ чинь бас их хүндлэл.

-Энэ кинонд тоглоод Амараа нилээд зүйлд суралцсан байх?
-Зураг авалтын зав чөлөөгөөрөө бусад жүжигчидтэйгээ найзалж нөхөрлөн, зөндөө “буу халж”, хууч хөөрнөө. Тэд чинь их алдартай жүжигчид. “Сайн жүжигчин болохын тулд эхлээд “хүн” болох ёстой” гэж тэд ярьдаг. Ерөөсөө л товчдоо бол энэ. Хүн тоглож байгаа дүрүүдээсээ ч анзаарагддаг. Жишээ нь, Дамдинбазар гуай өөрөө амьдрал дээр ямар гоё хүн билээ. Тэгэхэд тэр хүний бүтээсэн дүр болгоноос нь өөрийнх нь мөн чанар мэдрэгддэг. Дамчаа гуай гэхэд хичнээн эсрэг дүр бүтээж байлаа ч тэр хүний мундаг мөн чанар нь илэрч байдаг.

-Энэ кинонд чамайг орлон тоглогчгүйгээр тоглосон гэж сонссон юм байна?
-Ер нь ийм кинонуудад тоглож байгаа жүжигчдэд заавал орлон тоглогч байх ёстой. Тэр тусмаа тулаантай хэсгүүд мориор давхиж байгаа хэсгүүд гэх мэт жүжигчид бэртэх магадлалтай хэсгүүдэд орлон тоглогчид тоглодог. Мориор давхиж явахад ойрхон зайд эмнэлгийн машин дагаж явдаг. Хэрэв гол дүрийн жүжигчид ямар нэгэн тохиолдлоор гэмтэхэд, зураг авалт зогсож кино цаашаа үргэлжлэх хэцүү болдог. Жишээ нь тулаантай хэсгүүдэд нэг сэлмийг л гэхэд төмөр, мод, хаймраар гээд гурван янзаар хийсэн байдаг. Миний  орлон тоглогчид нь ихэвчлэн хятад жүжигчид, надтай яг адилхан хувцас өмсөөд миний хажууд ойрхон дагаж явах ёстой.

Зураг авалтын өмнө би найруулагчдаа хандаж “орлон тоглогчгүйгээр өөрөө тоглохыг хүсч байгаа” гаа хэлсэн. Дотроо бол “Энэ дэлхийн сүүлчийн нүүдэлчин овгийн удмын монгол хүн би, ядаж морио унаад тулаанаа өөрөө хийчихье дээ” гэж бодсон хэрэг. Найруулагчид маань миний саналыг сонсоод “тэгвэл бидэнд илүү сайн байна” гэж зөвшөөрөв. Үүний төлөө найруулагчид маань бахархсан л даа. Киноны төгсгөлд “найруулагчийн зохиол” дээрээ миний гарын үсгийг зуруулж авсан. Нэг талаасаа Холливуудын кинонд тоглож байгаа анхны монгол хүн, нөгөө талаасаа угаасаа энэ кинонд монгол баатруудын араншин гарах ёстой.

                                  Тав. Дэлхийн кино урлаг ба Монголын түүх

-Ер нь дэлхийн кино урлагт сүүлийн үед Монголын түүхээр кино хийх сонирхол бий болжээ. Энэ талаар монголчууд бид өөрсдөө анхаарч бодох ёстой юм шиг санагдаж байна?
-Дэлхийн кино урлагт Хятадууд “ниссээр” байгаад л гараад ирлээ, Солонгосууд нэг ч дайнд ялж үзээгүй мөртлөө  байлдаантай түүхэн кино хийсээр байгаад гараад ирлээ, Казахстанууд түүхэндээ Монголчуудыг нэгхэн удаа ялсан түүхээрээ Ойрадуудын тухай кино хийгээд л гараад ирлээ. Тэгэхээр бид нар яах ёстой юм бэ? Бид нар түүхээ л барих ёстой. Монголчууд бид өнөө үед Шварценеггерийн тоглосон “Терминатор” шиг кино хийгээд бүтэхгүй. Бид  түүх соёл, зан заншлаараа огт өөр хүмүүс, тийм кино хийх хүмүүс биш. Харин дэлхий дахинаараа мэддэг Монголчуудынхаа гайхамшигт түүхээ барьж кино бүтээвэл бид дэлхийд гарч ирж чадна. Дэлхий дахин Монголын түүхээр кино хийж байна. С.Бодров Чингис хааны түүхээр кино бүтээлээ, сая бүтсэн “Марко Поло” кино мөн л монголчуудын түүхээр хийгдсэн кино, удахгүй Жак Уйтерфордын “Чингис хаан” -ы тухай зохиолоор Холливууд кино хийх гэж байна.

-Тийм ээ, би энэ яриатай тань санал нийлж байна. Тэгэхээр бид дэлхийд зөвшөөрөгдсөн кино хийхийн тулд яг одоо юу хийж эхлэх хэрэгтэй вэ?
-“Саалиа бэлтгэхээр саваа бэлтгэ” гэдэг үг бий. Бид энэ хүмүүсийг Монголд ирж монголын түүх, соёл заншлыг харуулсан кино хийж дэлхийд гаргах нөхцлийг нь бүрдүүлэх хэрэгтэй байна. Кино театр, зураг авах байр талбай гээд юм болгон хэрэгтэй. Би Нетфлексийн захиалгаар Малайзд бүтээсэн тийм байгууламжийг үзсэн, үнэхээр гайхамшигтай студи. Сая “Марко Поло” кинонд Хархорумыг Казахстанд  бүтээгээд тэнд зургийг нь авлаа. Тэр үед би тэднээс “Та нар Монголын түүхэн киног Монголд ирж хийхгүй байгаа юм бэ? ” гэж асуусан л даа. Тэгэхэд тэд “Амараа, танай Монголд өндөг 30 цент, энд 4 цент, Монголд зураг авах ашигтай хугацаа хоёр сар, гэтэл энд жилийн 365 хоног зураг авч болно, танайд том студи байхгүй” гэж хариулж байгаа юм. Гэтэл Казахстанд “Мосфильм” байгаа.

“Та нар Монголын түүхэн киног Монголд ирж хийхгүй байгаа юм бэ? ” гэж асуусан л даа. Тэгэхэд тэд “Амараа, танай Монголд өндөг 30 цент, энд 4 цент, Монголд зураг авах ашигтай хугацаа 2 сар, гэтэл энд жилийн 365 хоног зураг авч болно, танайд том студи байхгүй” гэж хариулсан.

-Тэгэхээр бид Монголдоо киноны бүтээл хийх том студи байгуулах шаардлагатай болж байна гэсэн үг үү?
-Монголд маань МҮОНТВ-ийн “600 студи”-ийг эс тооцвол том студи алга. Социализмын үед босгосон “Кино үйлдвэр” ээ тараагаад хаячихсан. Ингэхээр бид яаж дэлхийн хэмжээний том кино хийх тухай ярьж, мөрөөдөж чадах юм бэ? Дэлхийн кино хөгжөөд, Холливууд дуртай газраа очиж зургаа авдаг болчихсон байна. Бид кино урлагаа хөгжүүлдэггүй юмаа гэхэд ядаж дэлхийн дэлхийн хэмжээний кино зураг авах нөхцлөө бүрдүүлье л дээ. Ингэж чадвал Монголын студинүүд суралцаад, монгол жүжигчид оролцоод,  хувцас хунар, хоол хүнс гээд хүн болгон ажиллаж эхэлнэ шүү дээ. Сая “Марко Поло” киноны Казахстанд хийсэн нэг сарын зураг авалт дээр Нетфлекс 26 сая ам доллар зарцуулсан гэдэг. Энэ мөнгийг Монголдоо авч болох л байсан. Хэрэв тэгвэл Монголын маань бүх студи хөл дээрээ босч чадах байсан даа гэж бодогдож байв.

-Бид Монголын түүхээр бусад орнуудад хийгдсэн кинонуудыг шүүмжлэх дуртай.
-“Мөнгөө төлсөн хүн л хөгжмөө захиалдаг” гэдэг үг бий. Нэгэнт санхүүжилтээ босгож кино хийж байгаа бол тэд тэд өөрсдийн хүссэнээрээ л үзүүлж харуулдаг. Дараа нь бид “Чингис хааныг минь ингэж үзүүлэх байсан юм, ингэж харуулсангүй, бидний түүхийг тэгж гуйвууллаа” гэж хичнээн гоншигоноод ч нэмэргүй. Монгол хүн болгоны зүрхэнд өөр өөрийн “Чингис хаан” байгаа. Хүн болгон өөрийн зүрхэндээ байгаа Чингис хаанаа одоо бүтээж байгаа Чингис хааны дүрүүдтэй харьцуулаад “голоод” байгаа байхгүй юу? “Тийм байх ёстой” гээд уурлаад байгаа чинь аргагүй шүү дээ. Яг тэрэн шиг монголчууд бид түүхийн өөр өөрийн ойлголтоо нэгтгээд монгол бахархал омогшилоо бий болгох хэрэгтэй юм. Тэгэхээр бид өөрсдөө энэ бүхнийг бий болгож, өөрсдийн мөнгөөрөө түүхэн киногоо хийхдээ өөрсдийн санаагаа бүрэн гаргаж чадна шүү дээ. Эс тэгвэл бидний түүхээр кино хийж байгаа хүмүүс “яаж харуулбал их мөнгө олж чадах вэ?” гэж арилжааны талаас нь бодох болно. Дэлхийд энэ интертайнмент бизнес ашигтай гэдгээрээ аль хэдийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн.

-Монголчууд бид заавал уул уурхай гэж хошуурахгүйгээр түүх, нүүдэлчин соёл, зан заншлаа сурталчлаад их мөнгө олох боломж бий гэж бодогдоод байдаг юм. Даанч бид тэгж анзаарахгүй юм даа, харамсалтай нь.
-Тэгээд л “Цензургүй яриа” нэвтрүүлэгт оролцохдоо “Наад шунаад байгаа уул уурхайгаас чинь илүү их мөнгийг бид Монголын түүх, Монголын урлагаар олж болноо” гэдэг санаагаа ярьсан л даа. Жишээ нь бид “Дөрөө” гэдэг кино хийхэд л дэлхийд гайхуулж чадна. Морио зайдан унадаг байсан монголчууд эмээлийн дөрөөтэй болсноор тухайн үед одоогийн “интернет”-тэй болсон шиг л өөрчлөлт хийжээ. Морины давхил дунд дөрөөн дээрээ босч зогсдог болж, дөрөөн дээрээсээ эргэж харж харвадаг болж, морин дээрээ дурын хөдөлгөөн хийж чаддаг болж. Үүний ачаар шуудан харилцаа их хурдацтай хөгжсөн гэж үздэг. Бид үүнийгээ бариад л кино хийхэд их ч амжилт олно доо. Яг үүн шиг маш олон баялаг сэдвүүд бидний нүүдэлчин амьдрал дунд байгаа. Захаас аваад хар л даа, Бямбасүрэнгийн “Ингэн нулимс” баримтат кино Оскарт нэр дэвшиж байв.

              Зургаа.  Санаа зовоож буй хоёр асуудал

-Тэгэхээр л монголчууд бид өөрсдийн түүх соёл, зан заншлаа маш сайн судалж мэдэж, сурталчилж байх хэрэгтэй юм.
-Одоо Монголын газар нутаг дээр амьдарч байгаа монголчууд бид чинь Тулуй хааны  удам юм шүү дээ. Бид өөрсдийн түүхээ мэдэж байх хэрэгтэй байнаа. Сая Нью-Йоркод Ариунаа гэдэг монгол эгч ажиллаж байгаа орон орнуудын түүхийн музей үзлээ. Түүнийг үзэж явахдаа миний сэтгэлд “Яанаа” гэсэн харуусал төрж байв. Өнөөдөр бидний хойч үе болсон хүүхэд залуус Ipad, IPhone-ийн  ард суугаад элдвийг гөлрөөд байдаг. Бид өөрсдийн түүх бахархлаа мэдэхгүй, мэдэхийг ч хүсэхгүй байна шүү дээ. Зөвхөн Улаанбаатар хот гэхэд л 375 жилийн түүхтэй гэхээр АНУ-аас ч илүү түүхтэй. Хичнээн утаатай, шороотой, бөглөрөлтэй байлаа ч түүхтэй байна шүү дээ. Энэ бол бидний хамгийн чухал үнэт зүйл юм.

-Тийм шүү, санал адил байна.
-Монгол улсын иргэний хувьд би хоёр зүйл дээр их санаа зовдог. Нэг нь Монголынхоо түүх соёлоо авч үлдэх. Манж гэдэг үндэстэн байхгүй болчихсон, манж хүн бол байгаа. Аливаа үндэстэнг устгахын тулд хэлийг нь, бичгийг нь байхгүй болгодог. Үүнийг дагаад бүх соёл нь устаж арилна. Дуу, уран зохиол, бусад юу ч байдаг юм бүх соёлууд нь байхгүй болно гэсэн үг. Соёл байхгүй бол үндэстэн алга болж устана. Хоёрдугаарт усны асуудал. Монголчууд шиг газрын гүний усаар машинаа угаадаг тэнэг хүмүүс дэлхий дээр байхгүй дээ. Монголд газар доорхи усны нөөц нь 20 хувь, газрын гадаргын хөрсөн дээрх усны нөөц нь 80 хувь байдаг юм байна. Бид газрын хөрсөн дээрх усыг ашиглаж байгаа, гэтэл газрын хөрсөн доорхи ус нь 100 жилийн хугацаанд төлждөг гэнэ. 200 грамм алт авахын тулд 930 000 тонн усыг даралтаар шахаж байна. Алт олборлож ашиг олж байгаа компаниудын үйл ажиллагаанаас болж бид ирээдүйд Монголд амьдрах хүүхдүүдийнхээ хэрэглээний усыг хороож байна. Ингэж болох уу?

-Ингэж бодож, ингэж дуугарч байгаа хүмүүс цөөхөн байнаа.
-Би энэ асуудал дээр санаа тавьж төсөл бичиж байгаа. Хүмүүст цэвэр усны зөв хэрэглээний талаар ойлгуулж, уриалах хэрэгтэй байна. Хүмүүс шүдээ угаах усаа, магадгүй усанд орохдоо хэрэглэх усаа хэмнэх гэж хичээж байхад, алт олборлохын төлөө ийм их усыг ингэж хэрэглэж, гол усыг бохируулж байгаа нь дэндүү харьцангүй үйлдэл байгаа биз дээ? Монгол руу урсч орж ирдэг хоёрхон гол байдаг. Улзын гол, Тэсийн гол. Монгол орон Азийн өндөрлөг газарт оршдог болохоор  бүх голууд нь гадагшаа урсаж бусад гол мөрөн рүү цутгана. Дэлхийн бүх суурин иргэншил зөвхөн усаа дагаж оршдог. Хэрэв бид усгүй болчих юм бол, хичнээн тонн алттай байгаад ч яах юм бэ? Жишээ нь хичнээн гоё тансаг хаус бариад, бие засах газраа усгүй болчих юм бол тэр хаусны хэрэг юу байх юм. Би “Нандиагийн ток шоу- нд оролцохдоо, “Энэ крантны цоргоос хамгийн сүүлчийн дусал ус хэзээ гоожих бол гэж айдаг” гэж ярьсан. Энэ л хамгийн том эмгэнэл, бас аймшиг.

                                   Долоо. Ан бол миний хобби

-Чамайг анд их хорхойтой гэж сонссон. Бас чиний ан хийсний дараах зургуудыг чинь цахим хуудсан дээрээс харж байсан юм байна.
-Ан чинь аягүй гоё спорт болдог юм шүү дээ. Олон хүмүүстэй уулзаж танилцан, олон газар нутаг, уул усыг үзэж байгаль орчныг судалдаг. Морь унаад анд явна гэдэг чинь байгаль орчин ан амьтад болоод хүмүүстэй яг л “амьд” харьцааг үүсгэнэ. Мориндоо тогоо шанагаа ганзагалаад нутгийн анчидтай нийлээд монголын уламжлалт заншил болоод аргаар ан хийнэ гэдэг шал өөр мэдрэмж өгдөг юм. Морьтой явж ан хийнэ гэдэг даарч хөрж, өлсөж цангаж, их ч тэвчээр ухаан шаарддаг. Ангаа судалж мөрдөнө бол бөөн урлаг юм шүү дээ. Андаа ойртож таниад нас хүйсийг нь ялгаж, тэндээсээ авлах ангаа сонгож авладаг. Агнасан ангаа бүрэн хэрэглэнэ. Эд эрхтнээс нь өвчин зовлонтой хүмүүст хэрэгтэй зүйл байвал тарааж өгнө. Түүнийг хүртэл эртний ном заншлаар нь хатааж хадгалах жишээтэй.

-Өнөө үед ингэж ан хийх нь ховордсон байхаа.
-Одоо цагт машинаар хөөж хурдан буугаар агнана гэдэг чинь дэндүү харгис, шударга бус үйлдэл юм шүү дээ. Хэдэн зуун морины хүчтэй машинаар тал дээр давхиж яваа чоныг хөөж буудна  гэдэг чинь хэтэрхий тэнцвэргүй, бидний хэлдгээр “хогийн” байгаа биз дээ. Амьтан алахын дон туссан юм шиг тэгж авирлах нь муухай зүйл, бас хайран цаг хугацаа. Би бол тэгж ан хийхгүй гэж өөртөө андгай тавьсан юм.

-Тарвага агнадаг уу?
-Би амьдралдаа нэг л удаа тарвага агнасан. Тарвага бол хөдөлгөөнгүй бай шиг, ойртож очоод сахиад хэвтчихдэг. Бас загас барих дургүй гээд бодохоор би хөдөлгөөнгүй хэрнээ тэвчээр шалгасан ан хийх араншинтай хүн биш юм шиг байгаа юм. Гүйж харайж, хурдан хөдөлгөөн овсгоо шаардсан ан хийх дуртай. Ер нь бол том ан хийх сонирхолтой талдаа шүү.

-Тэгэхээр анчны хувьд гайгүй сайндаа тооцогддог байх нээ?
-Залуучууд дундаа бол гайгүй анчинд тоогддог. Цахим ертөнцийн орон зай дотор “Адал явдалт анчдын бүлгэм” гэж бий. Тэр групп маань шинэ жилээ хийж, оны “шилдэг” ээ шалгаруулж шагнана. Нэг ёсондоо сонирхлоороо нэгдсэн залуусын нэгдэл юм даа. Залуучууд маань адил сонирхлоороо нэгдэж чөлөөт цагаа зөв аятайхан өнгөрөөдөг болсон нь бас сайн үзэгдэл шүү. Юм л бол баар саванд ороод, архи пиво гүзээлээд суугаад байвал яаж ч өөдлөх билээ.

Найм. Хийж чадах зүйлээ л сайн хийнэ

-Чиний хамгаас эрхэмлэдэг чанар тань?
-Хүнд байх хамгийн эрхэм чанар бол хаана ч хэзээ ч “хүнээрээ байх” явдал. Би мундаг жүжигчин болчихсон гээд энд тэнд ороод ярваганаад байна гэдэг утгагүй биз дээ?  Хэзээ ч хаана ч бид өөрсдийн мөн чанараараа л байх ёстой.

-Ирээдүйгээ яаж харж байна вэ?
-Хүн ер нь өөрийн сайн хийж чадах зүйлээ л хийдэг. Би бол бизнес хийж чадах хүн биш. Мэдээж жүжигчний кареераа хөөнө. Монголын кино урлагийг дэлхийн тавцанд гаргаж ирэх тийм ч хэцүү биш. Бидэнд хөрөнгө мөнгө болоод техникийн асуудал байгаа. Мөнгөнөөс илүүтэй дэлхийн зах зээлд гарах менежментийн асуудал хамгийн чухал нь. Түүнээс бидэнд түүх соёл, зан заншил байна, авьяас ур чадвар байна.  Монголын жүжигчид маань хаана ч хэнд ч гологдохгүй. Миний өнөөдөр энэ түвшинд хүрээд, дараагийн зорьж яваа алхам бол ерөнхийдээ энэ. Яваандаа сэтгэлдээ тээж яваа бас нэг зүйл маань сургууль. Дэлхийн стандартад тэнцэх жүжигчидээ бид бэлтгэх хэрэгтэй байна. Олон хэлээр ярьж чаддаг, өв тэгш соёлтой, ухамсартай, сахилга баттай жүжигчид хэрэгтэй. Би эдний кинонд тоглохдоо монгол жүжигчин ямар болохыг л гаргаж үзүүлж, ойлгуулахыг хичээсэн. Энэ бол бусдад нээж өгөх зам.

-Тийм шүү, сайхан санаа байна.
-Бид энэ өндөр хөгжилтэй орнуудын жүжигчдийн хэмжээнд хүрэх ёстой. Тухайн орныхоо хууль, дүрэм журмыг сахидаг. Бие биенээ хүндэлдэг, хатуу сахилга бат, өндөр ухамсартай байж бид эдэнтэй адил түвшинд харилцах болно. Бид тэгэхдээ өв уламжлалаа мартаж болохгүй. Яг л япончууд шиг байхгүй юу. Хичнээн хөгжлөө ч тэд өөрсдийн соёл, зан заншил, уламжлалаа ямар мундаг авч үлдэж, сахиж чадаж байнаа.

-Уулзаж ярилцахад сайхан байлаа. Мэдээж чиний энэ амжилт бол эхлэл гэж би харж байна. Бүх зүйл урд тань байгаа болохоор амжилт хүсье.
-Алив зүйлийг яаж хэлэхдээ биш, яаж илэрхийлж ойлгуулах нь хамгийн чухал. Мэдээж залуус их өөрчлөгдөж хөгжиж байгаа. Бид хэдийчинээн томоор харж, томоор сэтгэнэ, тэр хэмжээндээ л хүрдэг. Тэгэхээр бидэнд их ирээдүй байгаа. Уулзаж ярилцсан танд ч бас их баярлалаа. Бүх монголчууддаа сайн сайхныг хүсье.

…Амараа бид хоёр багагүй хугацаанд нилээд ярилцсан. Ярилцлагын эхэнд өгүүлсэн сурталчилгааны клипээс өнөөдрийн “Марко Поло” гийн Аригбөх хүртэлх түүний уран бүтээл дандаа амар сайхан байгаагүй. Түүнээс өөдрөг тэмүүлэл, эршүүд араншин, ирээдүйдээ итгэх итгэл мэдрэгдэж байв. Монголын түүхийн тухай мэдлэг үзэл бодол, Монголын кино урлагийн хөгжлийн талаарх зовинол, сайн жүжигчин болохын тулд эхлээд “хүн” болж төлөвших тухай санаа, хэзээ ямагт хаана ч “хүнээрээ” байх тухай  зэрэг олон асуудлууд надад ч зөндөө зүйлийг бодогдуулсан.

Тэрээр өнөөдөр дэлхийн кино урлагийн тавцан дээр “монголоороо” дуудагдан гарч ирлээ. Яг л тэр жил олимпийн аварга төрөхөд олон монголчууд баярлан бахдаж, олон залууст “болох юм байна” гэдэг итгэл найдвар төрүүлсэн шиг, олон олон залууст баяр бахдал, шинэ боломжийг мэдрүүлж байна. Үүний төлөө түүнд чин сэтгэлээсээ талархах учиртай. Сэтгэлдээ хадгалж, итгэлдээ тээж яваа олон сайхан хүсэл мөрөөдөл тань заавал биелэх болноо. Амараа чамд баярлалаа.

Sep 23

Сайхан амьдрал бол эерэг сонголтын үр

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

…Лос-Анжелес хотноо В.Тулгатын нэвтрүүлгийн зураг авалтын үеэр К.Номинжинтой уулзсан юм. Тэр богино хугацаанд бид 2-ын хооронд болсон яриа миний сонирхлыг ихэд татсан. Тэгээд Номинжинд хандаж “Чи бид хоёр ярилцлага хийвэл өнөөгийн залуус болоод хүмүүст хэрэгтэй сайхан санаануудыг бусдад хүргэх боломж байнаа” гэж санал болгосон юм. Тэрээр саналыг минь зөвшөөрч, боломжтой үедээ уулзаж, ярилцахаар тохиролцов. Өнгөрсөн 8 сард Лос-Анжелос хотод очихдоо бид уулзаж ярилцсан. Харин түүний ярилцлагыг буулгахдаа нэлээд цаг хугацаа зарцууллаа. Хэтэрхий гэгээлэг, бас бусдад “содон” санагдахаар түүний яриа, бусдад хүргэж уриалж байгаа санаануудын утга холбоосыг алдагдуулахаас эмээж байсан хэрэг. Ийм залуу хэрнээ ингэж ухаарч, өөрөө энэ ухааралдаа “эзэн” нь болж бусдад үлгэр дуурайл болж чадаж байгаа нь надад хамгийн сайхан санагдсан. Бид хоёрын яриа урлагийн амжилтаас нь илүүтэй бусдад түгээх гэгээрэл, ухаарал, амьдралын мөн чанар хийгээд эрүүл амьдрахуйн учрын тухай хөөрөлдөөн байв.

Нэг. Гүн Балданцэрэнгийн удам

-Г.Галбадрах: Бага насны дурсамжийг тань хөндвөл?
-K.Номинжин: Би өөрийгөө их азтай хүн гэж боддог л доо. Миний эмээ, ээж нар намайг багаас минь л зөв хүмүүжил, зөв үзэл бодолтой болгох гэж хичээсэн. Эмээ маань намайг төрөхөөс гарч ирсэн өдрөөс л надтай ярьж, харьцдаг байсан гэдэг. Би нэг нас хагастайдаа бараг чөлөөтэй ярьдаг болсон гэсэн. 2 настайдаа монгол хэлээрээ чөлөөтэй ярьж, бас орос хэлээр ярьж эхэлсэн.

-Г.Галбадрах: Яагаад орос хэлээр ярьж эхэлсэн гэж? Орост байсан хэрэг үү?
-K.Номинжин: Ээж минь тэр үед Орост Казаний Их Сургуульд сурч байсан юм. Миний ээж бол нэлээд хатуу, зарчимч хүн, гэхдээ сөрөг талаасаа биш л дээ. Зодож занчаад юм уу, үгээр доромжилж биш, багаас минь “зарчим” гэдэг зүйлийг ойлгуулсан. “Бусад хүмүүст муухай ааш гаргаж болохгүй, бусдад тусалж, бусдыг хүндэлж бай, бусадтай сайхан харьцаж бай” гэхчилэн. Намайг 10, 11 нас хүртэл эмээ, ээж хоёр минь тэгж л өсгөж хүмүүжүүлсэн.

-Г.Галбадрах: Уучлаарай, чи эмээ, ээж хоёр гэж их ярилаа. Аав тань байсан уу?
-K.Номинжин: Миний төрсөн аав монгол хүн байдаг. Намайг өсгөхөд нэг нас хагастайгаас минь хойш оролцоогүй.

-Г.Галбадрах: Гэр бүлийн зөв хандлага хүүхдийг сайнаар төлөвшихөд нөлөөлдөг гэсэн санаатай тань санал нэг байна. Магадгүй энэ нь “удам сайт” гэж монголчуудын нэрлэдэг хүндэтгэлийн илрэл байж болох?
-K.Номинжин: Манай буурай эмээ болохоор Балданцэрэн гүнгийн ганц ач охин. Гүн Балданцэрэнгийн ганц ач хүү нь миний буурай эмээгийн үеэл дүү түүхч, академич Ш. Нацагдорж ах байсан юм. Балданцэрэн гүн гэдэг хүн маань язгууртан угсааны, олон хэлээр ярьдаг, бичгийн өндөр чадвартай, дуу хөгжим урлагт авьяастай, бас дуртай хүн байсан юм билээ. Түүхч, академич Ш. Нацагдорж ах ээжид маань бидний өвөг дээдэс гүн Балданцэрэн гуай “Эрүү цагаан болжмор” гэдэг дууг бичсэн гэж хэлсэн юм билээ.Тийм хүмүүсийн удам угсаа нь гэрийн хүмүүжлээр дамжин үе уламжилж, үргэлжилж байсан хэрэг. Нэг ёсны гени нь удамшиж байгаа хэрэг гэх үү дээ. Монголд маань болсон хэлмэгдүүлэлтийн үеэр буурай эмээ минь маш их зовсон гэдэг. Хэлмэгдэл эхэлсэн бараг эхний шөнө аав Доржсүрэнг нь баривчилж авч яваад тэр чигтээ сураггүй. Гэтэл шүүх хуралгүйгээр маргааш өдөр нь цаазалсан байсан нь цагаатгалын үеэр мэдэгдсэн. Тэгээд л бүх хөрөнгийг нь 2-3 дахин хураагаад, язгууртан гарлаасаа болоод нийгэмд маш ихээр гадуурхагдаж их ч зовж зүдэрсэн юм билээ. Уг нь буурай эмээ маань 15хан настайдаа төрийн яаманд бийрийн бичээч хийж байсан, 1-р дунд сургуулийн 1926 оны анхны төгсөгч байсан.

-Г.Галбадрах: Монголын түүхэнд “хар мөр” болж үлдсэн тэр цөвүүн цаг, олон ч сэхээтэн хүмүүсийн амьдрал, итгэл найдварыг нь үгүй болгосон гэдэг юм билээ?
-K.Номинжин: Тийм шүү. Удалгүй ээж нь нас барж, эмээ минь ганцаараа өнчин хоцорсон гэдэг. Их ч баян чинээлэг өссөн хэрнээ хожим нь ядуурч их зовсон болохоор маш ухаалаг, их ч хатуу болж төлөвшсөн байх. Өөрийнхөө тухай хааяа ярихдаа “Би баян айлын ганц охин байсан ч гэсэн хэзээ ч буруу эрхэлж байгаагүй. “Өсөхийн жаргалыг жаргалд бүү бод. Өглөөний нарын наранд бүү бод” гэж сургадаг байсан. Монгол хэл бичгийг төгс эзэмшсэн, их ч уран, бүх л төрлийн хөгжмийн зэмсгийг эзэмшсэн, маш сайхан дуулдаг хүн байсан. Их ч зарчимч, зөв бодолтой хүн байсан гэсэн. Тэр буурай эмээгийн маань бага охин нь миний эмээ юм.

-Г.Галбадрах: Амьдралд “хат суусан” бүсгүй хүн, хэзээ ч өөрийн үнэт чанараа алддагүй гэдэг. Тэр тусмаа өөрийн үр хүүхдүүдээ хүртэл тэгж өсгөдөг.
-K.Номинжин: Эмээ маань яг л ээжийнхээ зарчмаар хүмүүжиж өссөн. Эмээ маань болохоор “бусдын буянд даган баясах ёстой” гэж ярьдаг, угаасаа ч тийм л хүн байлаа. Манай эмээ Саранчимэг гэдэг нэртэй. Хилийн комисст бичиг хэрэг, бичээчийн ажил хийдэг болохоор их ч аялдаг хүн байж. Хаалгаар ороод очиход л эмээгээс минь гэрэл цацарч байгаа юм шиг нүүр дүүрэн сайхнаар инээгээд л сууж байдаг тийм их эерэг энергитэй хүн байсан. Бусад хүмүүсийн сайн сайхан яваад баярлаж инээгээд л “үгүй, тэр найзад минь тийм сайхан зүйл тохиолджээ”, “тэр тэгж сайн явна гэнээ” гээд л өөрт нь тийм их сайхан зүйл тохиолдсон юм шиг л чин сэтгэлээсээ л баярладаг. Маш их хөдөлмөрч. Хоёр охин төрүүлсний том охин нь миний ээж. Хоёр охиноо л сайн хүн болгох гэж, сайн ээж байх гэж их ч хичээж зүтгэсэн. Миний ээж бас сайн ээж байхыг өөрийн карьер, нэр алдраас илүү чухалчилж ухамсартай сонголт хийсэн юм.

-Г.Галбадрах: Танай удам судар их гэгээлэг, сэхээтэн хүмүүс байжээ. Ээж тань ч бас тэдний сайн үргэлжлэл байсан байхаа?
-K.Номинжин: Ээжийг минь Алтанзаяа гэдэг. Багаасаа л бас мундаг хүүхэд байж. 1986 онд тухайн үед Монголдоо хамгийн шилдэгт тооцогдох Нийслэлийн 1-р 10 жилийн дунд сургуулийг “алтан медаль”- тай төгссөн. Ээж минь 5,6 настайгаасаа л биеэ дааж бүх зүйлийг өөрөө хийдэг байсан гэдэг. Дүүгээ харна, гэрийн бүх ажлаа хийнэ, өдөр бүр хоолоо хийнэ, хичээлээ давтана, тэгээд зогсохгүй орой болгон эмээгийнхээ нурууг барьж өгдөг байж. Эмээ минь ядарч байгаа байх гэж бодсондоо шүү дээ. 1-р ангид орохдоо л энэ сургуулийг “алтан медальтай төгсөнө” гэж өөртөө зорилго тавиад, 40 улирал тасралтгүй “онц” сурсан юм билээ. Хөгжимд бас авьяастай, бас сайхан дуулна шүү дээ. Тухайн үеийн нийгэмд “урлаг хөөнө” гэдгийг бол дорд үздэг байжээ.

-Г.Галбадрах: Тэр үед ч тиймэрхүү хандлага байсан байх шүү. Харин “онц” сурдаг хүүхдүүдийг төрийн бодлогоор хэрэгтэй мэргэжлээр гадаадад болоод дотоодод сургадаг байсан.
-K.Номинжин: Ээж минь ер нь “номын хүн” л дээ. 10-р ангиа төгсөхөд нь Болгарын консерваторт сургах тэтгэлэг ирэхэд татгалзаад, ОХУ-д Казаний Их Сургуульд “социологч”-ийн мэргэжлээр суралцаж бас “онц” дүнтэй төгссөн гэдэг. Ээжийгээ Казаньд сурч байх үеэр би төржээ. Сонин тохиолдол шүү. 1989 онд эмээ минь бурхан болж, эмээгээ бие барснаас хойш яг 9 сарын дараа би төрсөн юм. Монголчууд маань их бэлгэдэлтэй ард түмэн шүү дээ. Хүмүүсийн үхэж төрөх хүрдэнд “эргэж төрдөг” гэж үздэг хүмүүс олон бий. Ээж минь болохоор намайг мэндлэхэд, “эмээгээ эргэж төрлөө” гэж бодсон гэдэг.

-Г.Галбадрах: Сонин тохиол байна шүү.
-K.Номинжин: Одоо би 24 настай. Гэтэл ээж минь яг миний одоогийн насан дээр Казаний ИС-иа төгсөөд МУИС-д багшаар ажиллаж эхэлсэн байдаг юм. Тэгэхээр миний насан дээр ээж минь өөрийгөө болон гэр бүлээ бүрэн авч явах чадвартай, бас нийгэмд өөрийн гэсэн байр суурьтай болж байжээ. МУИС-д багшилж байгаад Энэтхэг рүү аспирантурт суралцахаар явсан юм. Тэр үед би 5 настай л байсан юм уу даа.

nominjin2Хоёр. Энэтхэг орон миний төлөвшилд сайнаар нөлөөлсөн

-Г.Галбадрах: Яагаад заавал Энэтхэг рүү суралцахаар сонгож явсан юм бол?
-K.Номинжин: Ээж минь Энэтхэг улс руу аспирантурт шалгалт өгөөд тэнцэж, Энэтхэг Улсын тэтгэлгээр суралцахаар явсан юм билээ. Ээж минь энэ сонголтыг хийхдээ өөрийгөө хөгжүүлэхийн зэрэгцээ намайг бас зөв сайнаар өсгөж хүмүүжүүлэх талаар бодсон байх. Би заримдаа боддог юм, “юм болгон цаанаасаа учиртай гэж”. Ээжид минь Энэтхэгээс гадна зөндөө л сонголтууд байсан. Европ, Австрали эсвэл Америк руу явахаар хөөцөлдсөн бол хэзээ нэгэн цагт болох л байсан юм шиг байгаа юм. Гэтэл ээж минь шууд л Энэтхэг орныг сонгосон. Хүмүүс,” Ажил хийж болдоггүй, тийм бага тэтгэлэгтэй газарлуу яах гэж явах гээд байгаа юм бэ?” гэж асуухад нь ээж “Сурах гэж явж байгаа, тэр тэтгэлэг нь хичээлээ хийгээд суухад хангалттай бол явна” гэсээр явсан гэсэн. Бид Энэтхэгт очсон нь миний нүдийг нээсэн.

-Г.Галбадрах: Магадгүй төсөөлж байгаагүй нийгэм, төсөөлөх ч аргагүй ертөнц байсан байх л даа?
-K.Номинжин: Энэтхэгт 5 жил сурч амьдрахдаа туйлын ядуу болоод хязгааргүй баян хүмүүсийг бүгдийг нь харж байлаа. Туйлын ядуу хүмүүсийг харах маш хэцүү. Туйлын ядуу гэдгийг монголчууд маань төсөөлөх ч аргагүй. Яг үнэндээ өдийг хүртэл монголчууд маань “туйлын ядуу” гэдгийг үзээгүй хүмүүс шүү дээ. Тэр туйлын ядуу, хязгааргүй баян хүмүүсийн амьдралыг харьцуулахаас л амьдралын утга учрыг ухаарах эхлэл минь тавигдсан биз. Хэрэв би тэр үед Америкт ирсэн бол энэ бүхнийг тэгж мэдэрч, ухаарах боломж олдохгүй байсан байхаа. Материаллаг хэрэглээг шүтсэн Америк оронд өссөн хүн болгоны нүд тэгж нээгдэх болов уу даа?

-Г.Галбадрах: Магадгүй юм, гэхдээ сонин харьцуулалт байна шүү? Энэтхэгийн хаана нь амьдарч байсан юм бэ?
-K.Номинжин: Өмнөд Энэтхэгийн Керала мужид. Тэр нутаг бол “Бурханы суугуул нутаг” гэж алдаршсан маш сайхан газар. Хүмүүс нь их энгийн, найрсаг, бүх л шашин зэрэгцэн оршдог газар. Би тэнд очоод католик шашны хувийн сургуульд сурч байлаа. Надад хамгийн анх англи хэлээр “А” үсэг заасан багш маань гэлэнмаа байв. Библийг сонирхож судлах боломж гарсан. Христийн сүмд ороод залбирна. Хичээлийн өмнө, дараа Христийн залбирал, Хинду залбирал хийдэг байв. Би бас 7-10 насандаа алдарт Сера, Гоманг, Жүдмэд хийд рүү Далай Багшийн айлтгалд суухаар байнга аялж, Далай багшид 2 ч удаа бараалхаж байсан. Тэр үеэс л буддын шашны утга учрыг илүү гүнзгий ойлгох болсон. “Хамаг амьтны тусын тулд” гэдэг бараг л хүн бүхний амны уншлага болосн тэр үгийн жинхэнэ утгыг ойлгож, амьдралаа тийм зорилгод нийцүүлэхийг хичээж эхэлсэн.

-Г.Галбадрах: Олон шашны сургаалиуд болон ертөнц хийгээд амьдралыг үзэх үзэл нь чиний сэтгэлд өөр өөрөөр туссан байж болох.
-K.Номинжин: Намайг багадаа уйлахдаа “ээж ээ” гэж дуудахын оронд “Бурхан минь ээ, намайг өршөө” гэж дууддаг байсан тухай ээж минь надад хожим нь хуучилж байсан. Энэтхэгт 5 жил католик сургуульд сурч байхдаа, өдөр болгон 30 минут эрхи эргүүлж Буддын маани уншиж, өглөө орой бүр сунаж мөргөдөг байв. Манай хажуу хөршүүд хинду шашинтай хүмүүс байлаа. Тэднийг мөргөлөө хийхэд нь бас дагаж сууна. Мусульман шашинтай эмэгтэйчүүдийг дагаад дал модны мөчрөөс самар унагахыг нь харж гүйнэ. Энэ бүхэн маань намайг бүх шашны талаар номноос биш, амьдралаас гаралтай өөрийн гэсэн ойлголттой болоход тусалсан юм даг. Манай байшин дандаа лалын шашинтан ихтэй газар байж таардаг, өглөө яг сайхан унтаж байхад цагаан хоолойгоор “Аллах!…..” гээд л уншиж өгнө дөө. Өдөрт өчнөөн удаа давтан мөргөл үйлдэнэ. Хүмүүсийн оюун санаагаа цэгцлэхэд гаргаж буй цаг, сахилга батыг бишрэмээр. Буддын лам нар бас хийддээ хар үүрээр номоо хурна, харанхуй болтол анги ангиараа чойр буюу ном хаялцана, дэлгүүр гуанз, зочид буудал тэр бүхнээ өөрсдөө ажиллуулж, арчилна. Гол нь сүсэгтэн олондоо бие сэтгэлээрээ үйлчиж, өглөг барьц горилох биш, харин биднийг номондоо сайн шамдаг гэж их зүйлийг өгдөг байсан. Энэ бүхэн миний нүдийг нээсэн дээ. Их ч зүйлийг харьцуулж өөрийнхөөрөө ойлгоход тус болсон.

-Г.Галбадрах: Тэгэхээр чиний хувьд шашин гэж юу вэ?
-K.Номинжин: Миний хувьд шашин бол нэг л зүйлийг олон талаас тайлбарлах гэж оролдсон сургааль, дадлагын цогц юм л даа. Байгаль орчин, ахуй соёлоос шалтгаалаад өөр өөр хэлбэр, бас түвшинд хүрсэн гэх үү дээ. Би Кералад амьдарч байхдаа шашны хагарлыг мэдэрч байгаагүй. Биднийг өөрсдийгөө буддист гэж хэлэхээр илт биширч, хүндэлсэн харцаар хараад байдаг байсан. Тэгэхнээ харин, амьтны амь хөнөөдөггүй, амьтан идэх нь битгий хэл хорхой шавьж ч алдаггүй, тэр бүгдийг эхтэйгээ зүйрлэдэг нигүүлсэнгүй шашинтнууд, хамгийн эвлэрэнгүй энэрэнгүй гэж хүндэлсэн юм билээ. Уг нь хүн болгон шүтдэг шашныхаа номлолыг жинхэнэ утгаар нь ойлгож дагах юм бол, ав адилхан “Хайр, нинж”-ийн тухай бүгдээрээ л мэдрэх болно. Гэхдээ дийлэнх шашны сургааль, ялангуяа дэг жаяг дотор хүмүүс өөрсдийн ухвар мөчид үзэл бодлоо шингээж амжсан байдаг учраас хоорондоо зөрчилддөг. Хүн болгон шашныхаа мөн чанарыг гүйцэд ойлгоогүй гэдгээ эхлээд хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Хүн болгон бурханд итгэдэггүй байж болноо, гэхдээ хүн болгон аз жаргалд, амар амгаланд итгэдэг. Хүн болгон сайн сайхан руу тэмүүлж амьдардаг.

-Г.Галбадрах: Би ч бас чиний энэ үзэлтэй санал нэг байна. Хүн болгон амар амгалан байхыг хүсдэг, гэхдээ тэр нь өөрийнх нь дотоод сэтгэлд оршиж байдаг байх.
-K.Номинжин: Би 14 настай байхдаа Зопа ринбүүчи багшийн бичсан номонд “Энэ номыг уншсан хүн хамаг амьтны тусын тулд үтэр түргэн гэтэлгэх номын багштайгаа учрах болтугай” гэсэн ерөөл тавьсныг харж, өдөр бүр залбирч эхлээд удалгүй Төгс Гэгээрсэн Их Багштайгаа учирсан. Чин Хай багш надад Аръяабалын (тарнийн) бясалгалын аргаа уламжилж энэ олон шашин суртахууны чанад дахь үнэнийг ойлгуулсан хүн. 5 сахил сахиж, өдөрт дор хаяж 2 цаг хагас бясалгаж, чанагуух ертөнцийн тухай мэдлэгт суралцаж эхлээд 10 жил болж байна. Эмэгтэй хүн “Их Багш” байх амаргүй. Хүн бүр гэгээнтнийг нэг бол сахалтай өвгөн, эсвэл лам багшийн дүрээр төсөөлдөг. “21 Дарь Эх”, “Янжилхам бурхан”-ыг үлгэр гэж боддогоо л болих хэрэгтэй. Миний багш бол мундаг дайчин эмэгтэй. Бусдаас өргөл барьц авдаггүй. Амьдрал нь бусдын төлөө 100 хувь золиос болсон хүн. Биднийг сэрээж ухааруулахын тулд өөрөө “алиа салбадай” болохоос ч буцахгүй. Би үг, сургаалийг нь сонсдог, заасан аргаар нь бясалгадаг, түүнийхээ төлөө би сохор зоос ч өгч байгаагүй. Жинхэнэ багшийн нэг шинж энэ гэдгийг “Ламрид” бичсэн байдаг. Чин Хай багш бүх шашныг нэгтгэсэн. Би 17 настайдаа Тайланд улс дахь олон улсын арга хэмжээний Азийн хамгийн том төвд 70 гаруй орноос 50 000 орчим авшигтан шавь нар нь Чин хай багштай цуг энх тайвны төлөө бясалгал хийхээр цуглаж байхад очиж байв. Хаашаа л харна олон янзын шашин шүтлэгтэй хүмүүс. 6 настай балчраас 60-70 настай хөгшид, Ази, Африк, Европ хүмүүс цугласан байхыг харахад дэлхий тэр чигээрээ цугласан юм шиг л сэтгэгдэл төрж байлаа. Түүнийг харж байхдаа надад “Хэрвээ хүмүүс бүгдээрээ зөв эерэг бодолтой байхыг хичээгээд эхлэх юм бол, дэлхий диваажин болох юм байна” гэж бодогдсон шүү.

-Г.Галбадрах: Сайхан дурсамж байна. Би тэр хүний тухай сонсож байснаас бус, тийм ч сайн мэдэхгүй л дээ.
-K.Номинжин: Тэр арга хэмжээнд Монголоос 280 орчим хүмүүс очсон. Бясалгалын завсар чөлөөгөөрөө байлгах гэж “Таван од”той зочид буудалд биднийг 7 хоног байрлуулсан юм. Гэхдээ тийм ч үнэтэй байгаагүй л дээ, хоолтойгоо нийлээд нэг хүн 300 гаруй доллар л төлсөн. Гэтэл биднийг Монголдоо буцаж ирсний дараа Чин Хай Багш маань тэр бясалгалд оролцсон хүн бүрд 57 доллар илгээсэн байсан. Түүнийгээ “Хүмүүсийн төлбөрөөс хоол, байранд зарцуулаад, үлдсэн мөнгийг оролцсон бүх хүмүүстээ тэгш хуваагаад илгээлээ” гэж тайлбарласан байсан. Тийм үнэнч, шавь нартаа асар их үлгэр дуурайлтай Багш л даа. Ээж бид 2 хариулт мөнгөө авсан чинь, манай Багшийн шавь биш аавын маань гайхах, хүндлэх 2 зэрэгцээд, Багшийг улам хүндэлдэг болсон.

-Г.Галбадрах: Заавал бусдаас ашиг горилохгүйгээр чин сэтгэлээсээ бусдад тус болж буян үйлдэнэ гэдэг сайхан хэрэг.
-K.Номинжин: Манай Чин Хай Багш Нобелийн шагнал горилж сайн үйлс бүтээдэггүй, ерөөсөө л уг хамаг амьтан, хүмүүст туслах чин сэтгэлтэй хүн. Багш маань бидэнд сургахдаа “Хэн нэгэнд туслах гэж байгаа бол чимээгүй л тусал, заавал хэнгэрэг дэлдэж бусдын анхаарлыг татах хэрэггүй” гэдэг. Тийм болохоор би Багшийгаа төгс гэгээрсэн хүн гэж л үнэлдэг. ” Бусдын төлөө” гэсэн чин сэтгэл ямар байх ёстойг би Багшаасаа л харж үлгэр дуурайл авдаг. Хэрэв би сайн сайхан яваа, магадгүй зөв сайн бодолтой, бусдад сайн үлгэр дуурайлтай явж байгаа гэж үнэлэгдэх юм бол энэ бүхэн Багшийн минь л ач тус.

nominjin3Гурав. Номинжин гэж “хэн бэ?”

-Г.Галбадрах: Багшийн ач тус гэж ямагт бодож, хайрлаж, хүндэлж байгаа тань их сайхан санагдлаа. Багш тань чиний амьдралд бас ирээдүйд их сайнаар нөлөөлжээ гэж би ойлгож байна.
-K.Номинжин: Би 14 настай байхдаа Чин Хай Багшаасаа авшиг хүртсэн. “Амьтны амь хөнөөхгүй”. Амьтны амь хөнөөхгүй гэдэг чинь угтаа бол шууд болон шууд бус утгаар, бүх талаар амьтанд хор хөнөөл учруулахгүй гэсэн үг. “Хулгай хийхгүй”, “худлаа ярихгүй” гэдэг бол бүх л шашинд байдаг нийтлэг зарчим. “Садар самуун байж болохгүй”. Хэрвээ би найз залуу юм уу нөхөртэй болох юм бол өөр хүн сонирхоод, түүнийгээ “араар нь тавиад” зовоохгүй гэсэн утгатай. “Архи тамхи, мансууруулах зүйл хэрэглэхгүй”. Би өдийг хүртэл архи тамхи, мансууруулах зүйл ерөөсөө хэрэглэж үзээгүй. Хэрэглэх ч үгүй. Ийм зүйл хэрэглэнэ гэдэг чинь нийгмийн болоод амьдралын элдэв дарамтнаас богино хугацаанд өөрийн сэтгэлээ хуурч, бодит амьдралаас зугтааж байгаа муу арга. Гэхдээ энэ архи, мансууруулах бодис чинь эргээд хүмүүсийн эрүүл мэнд, амьдралыг сөнөөж байна шүү дээ. Энгийн хүний ийм таван сахил хүртэж, өдий болтол түүнийгээ л мөрдөж явна.

-Г.Галбадрах: Яагаад тийм бага насандаа сахил хүртсэн юм бол? Шалтгаан байсан уу?
-K.Номинжин: Эмээ мааань 56 настайдаа гэнэтхэн ертөнцийн мөнх бусыг үзүүллээ. Тэр үед би нилээд гүн цочролд орсон л доо. Тэр үед “амьдрал ямар ч утгагүй” юм шиг л надад санагдсан. Миний ээжийн үеэл, биологийн ухааны доктор Болд ах, эмээг бурхан болсон өдөр ирэхдээ Чин Хай Багшийн тухай ярьж өгсөн юм. Тэгэхэд л би энэ зам бол нэгэнт бурхан болсон эмээдээ, бас өөртөө болон бусдад туслах боломж юм гэж ойлгосон хэрэг. Хүн болгон өөрийн дотоодод оршиж байгаа бурхан чанараа нээж, ухаарч бусдад тус болох учиртай гэж ойлгосон. Хүмүүс бурхныг хаа нэгтэйгээс хайгаад л байдаг, хайгаад л байдаг. Гэтэл тэр нь хүний дотоодод байж байдаг. Хэрэв үүнийг энергитэй холбож ойлгох юм бол, бурхан чанар гэдэг чинь хүний дотоодод оршиж байгаа хязгааргүй их эерэг энерги. Үүнтэйгээ холбогдож, зөв үйлсэд энэ энергийг чиглүүлж чадвал хэчнээн их ач холбогдолтой гэдгийг тайлбарлалтгүй. Ихэнхдээ хүмүүс “Айлаас эрэхээр авдраа уудал” гэдгийг мартаад бусдаас зээлдэж, эсвэл худалдаж авах, эсвэл хүнээс гуйж, залбирч авдаг. Тэр нь удаж төдөлгүй шавхагдчихна, дахиад л нэг хүн дээр очиж, нэг газар руу явж эрчим гуйна.

-Г.Галбадрах: Чиний өсч, төлөвшсөн орчин бусдынхаас шал өөр юм байна, миний бодож байгаагаар. Магадгүй энэ нь чиний хувьд өөрийгөө нээсэн боломж ч юм билүү?
-K.Номинжин: Мэдээж хүүхдэд гэр бүлийн хүмүүжил чухал л даа. Гэхдээ өсч буй орчин нь төлөвшилд нь багагүй нөлөөлдөг юм болов уу даа гэж боддог юм. Өнөөдөр “Би хэн бэ?” гэж өөрөөсөө асуух үе гардаг. Гол зүйл нь: Би хэзээ ч өөрийгөө болон бусад хүмүүсийг мөнгө төгрөг болон нийгэмд эзэлж байгаа байр сууриар нь хэмждэггүй. Би сайн гэр бүлд өсч хүмүүжиж, сайн хүмүүстэй найзалж нөхөрлөж, сайн хүмүүсийн үг сургаалийг сонсож өссөндөө хэзээ ч харамсдаггүй. Хэрвээ би яг одоо маш их мөнгөтэй, магадгүй саятан боллоо гэж бодоход, тэр их мөнгө намайг өөрчлөхгүй. Өөрөөр хэлбэл миний мораль өөрчлөгдөхгүй гэсэн үг. Ямар ч нөхцөлд би өөрийгөө болон бусдыг тэр их мөнгө, нэр алдрын дээр тавихгүй. Энэ чинь тийм ч чухал, бас эрхэм зүйл биш шүү дээ. Хүний мөн чанарын дэргэд.

-Г.Галбадрах: Ингэж ойлгож, өөрийн амьдралдаа ингэж хандаж байгаа хүмүүс цөөхөн дөө. Гэхдээ энэ бол маш үнэтэй эрхэм чанар юм даа.
-K.Номинжин: Миний хувьд өөртөө ойлгосон нэг зүйл нь, “хүн шуналгүй байх тусмаа мөнгөтэй болдог юм болов уу даа?” гэж бодогдох болсон. Бас “шунахгүй байх тусмаа нэр алдартай болдог ” байх. Хүн гэдэг чинь угаасаа төгс төгөлдөр амьтан биш шүү дээ. Тийм болохоор багаасаа л өөрийгөө “хэн бэ?” гэдгийг таних гэж, ухаарах гэж хичээдэг байв. Хүн “гэгээрнэ” гэдэг чинь өөрийнхөө сул дорой чанарыг ил тодоор ойлгож мэдрэх, түүнийгээ давж гарах явдал юм. Үүнийгээ маш сайн анзаарч мэдэрч, тэр хэмжээгээрээ даруу төлөв байх ёстой. Үүний нөгөө талд өөрийн сайн чанаруудаа мэдэж, хүлээн зөвшөөрч, тэр хэрээрээ өөртөө итгэлтэй байх ёстой. Хүмүүс энэ ертөнцөд өөрийнхөө жинхэнэ мөн чанарыг таниагүйгээсээ болж өөрийгөө материаллаг ертөнцийн нэр алдар, мөнгө хөрөнгөөрөө хэмжиж, түүнийгээ “би” хэмээн нэрлэн онгирч, маш их сөрөг, заримдаа хэрцгий догшин, хэтэрхий хувиа бодох хандлагатай болдог юм шиг надад санагддаг юм.

-Г.Галбадрах: Тийм шүү, энэ амьдралд хүн өөрийгөө “таних”, өөрийгөө “хэн бэ? ” гэдгийг мэдрэх хүртлээ зөндөө хугацааг туулдаг. Бас бусдыг ойлгохыг ч тэгтлээ хүсдэггүй юм шиг. Бүгдийг л өөрийнхөөрөө байлгаж, өөрийн оюун санаагаараа хэмжих гэж оролддог бололтой.
-K.Номинжин: Намайг зарим хүмүүс анзаараад “Үгүй энэ яасан хэцүү амьдралтай хүн бэ? Идье идэх юм нь олдохгүй, уухгүй. Уухгүйгээр яаж аз жаргалтай байх юм бэ?” гэдэг. \инээв\ Зарим найзуудаасаа “амьдрал үзээч, архи уугаач” гэдэг үг сонсож л байсан. Хүн яахаараа оюун санаагаа самууруулаад, өөрийгөө удирдах чадваргүй болчихоод “амьдрал үзэж байна” гэж бодох ёстой гэж? Өөрсдийнх нь хэмжүүр, бодлынх нь цар хүрээнд багтахгүй бол дургүйлхэнэ. Би мэдээж нийгмээс хүнд тулгадаг утга учиртай хууль журам, хэм хэмжээг дагана л даа. Гэхдээ би гэрээсээ нүүрээ будахгүй гараад явж чадна, заавал гангалахгүйгээр хямд төсөр энгийн хувцас өмсөөд гудамжаар алхаж явж чадна. Хүмүүс заримдаа намайг ийм байдалтай байхыг хараад шоолж л байдаг, би тоохгүй. “Хүүе ээ, тэр гутлыг нь хараачээ, пальтог нь хараач, юу өмсчихсөн юм бэ?” гээд хашгирч байсан удаа бий. Би зүгээр л энгийн байдалтай байлаа, нүүрэндээ энгэсэг тавилгүйгээр явлаа гээд өөрийнхөөрөө л үлдэнэ. Энэ бол бусдаас дор орж байгаа хэрэг огт биш. Яагаад бид нийгэмд ийм их шахалт дарамт дор амьдрах ёстой гэж? Залуучууд байтугай ээж, аавын үеийнхэн хүртэл ийм дарамтанд байдаг гэхээр “Хэний амьдрал илүү хэцүү байна?” гэж асуумаар санагддаг.

-Г.Галбадрах: Нийгэм ийм шахалт, дарамт үзүүлж байна гэж чи бодож байгаа хэрэг үү?
-K.Номинжин: Тийм ээ. Тэр тусмаа ийм дарамт шахалт эмэгтэй хүмүүс дээр их ирж байгаа. Тэднийг үнэтэй бренд хэрэглэхийг сурталчилж шахаад байгаа чинь эцсийн дүндээ үйлдвэрлэгч корпорацуудын бодлого юм шүү дээ. Тэдний бүтээгдэхүүнүүдийг худалдаж авахаа больчихвол тэд дампуураад “хаалгаа барих” болно. Тийм болохоор л тэд байнга, залхтал реклам цацаж байгаа хэрэг. Одоо үед хүмүүс бизнес их хийж байна. Залуу хүний хувьд миний бодол бол, хүмүүс өнөө цагт зөв бизнес эрхлэх хэрэгтэй. Зөв бизнес гэдэг бол байгаль орчинд ээлтэй, хүмүүст тустай, ажилчдаа “шулдаггүй” бизнес . Хамгийн гол нь зарчим нь, бүтээгдэхүүн нь байгальд ээлтэй байх учиртай. Байгальд ээлтэй зүйл л хүнд ээлтэй байна.

-Г.Галбадрах: Гэтэл бид?
-K.Номинжин: Одоо бол хүмүүс бизнес хийхдээ дэлхий ээжийгээ тарчлаан зовоож байна. Дэлхий ээж минь уйлж байна. Дэлхий ээж минь бидэнд өгөх юмгүй болж байна. Ганц байгаа дэлхий ээжийгээ сүйтгэчихээд хүн төрөлхтөн бид хаана амьдрах вэ? Бид ухаад л байна, ухаад л байна. Энэ хэвээрээ үргэлжлээд байвал хүн төрөлхтөн устаж мөхөхөөс нааш энэ дэлхий ээж минь сэргэхгүй болох вий. Бид өөрсдөө энэ дэлхий гаригийг хайрлахгүй, өөрсдийн минь үр хүүхдүүд энэ дэлхий гариг дээр амьдрахгүй юм шиг л авирлаж байна. Хүмүүс бид дэлхий ертөнцийг өөрчлөхийг хүсвэл, өөрийгөө л эхлээд өөрчлөхөөс өөр аргагүй. Ухаан муутай хүүхэдтэй ээж хүн үр хүүхдэдээ хамгаа зориулж золиослоод, өгсөөр байгаад, үхэн үхтлээ үрээ гэсээр байгаад өнгөрдөг шиг хүн төрөлхтний мунхаглал идэх, өмсөх, унтах, тоглох гээд амьдралын бүх хэрэгцээт зүйлээр хангаж байгаа ээжийгээ тартагт нь тулгаж байна.

-Г.Галбадрах: Тийм ээ, хүмүүс байгаль дэлхийгээ хайрлахын тул өөрсдийгөө өөрчилж, бас байгаль дэлхийдээ хандах хандлагаа өөрчлөх хэрэгтэй. Энэ тань маш сайхан үг байна шүү.
-K.Номинжин: Энэ олон жил би өөрийгөө таньж, өөрийн сул талаа л өөрчлөхийг оролдож байна. Ер нь хүн эрдэмтэн мэргэдээс сурч, өөртөө зөв бодлуудыг шингээх гэдэг нь маш хэцүү юм шиг байгаа юм. Би өөрөө өөрийнхөө дайсан нь. Би “усан нүдтэй, цусан зүрхтэй” хүн учраас төгс төгөлдөр биш гэдгээ ямагт санаж явдаг.

nominjin4Дөрөв. Хүн дандаа сонголттой учирч байдаг

-Г.Галбадрах: Хүн болгон төгс төгөлдөр биш л дээ? Гэхдээ үргэлж сайн сайхан зүйлийг бодож, сайн сайхан зүйл рүү тэмүүлж байх ёстой мэт?
-K.Номинжин: Хүмүүс бид өөрийн дотоод сэтгэлдээ хайрыг үүсгэх үү? сөрөг муу муухай энергийг үүсгэх үү? гэдэг сонголттой өдөр болгон учирч байдаг. Хүн өглөө сэрээд нүдээ нээх болгондоо тийм сонголтуудыг хийж байгаа. Бид амьсгалах болгондоо тийм сонголтуудыг хийж байгаа. Бид юм бодох болгондоо тийм сонголтуудыг хийж байгаа. Өөрөөр хэлбэл бүх сонголт миний гарт байгаа гэсэн үг.

-Г.Галбадрах: Тэгэхээр хүн дотоод сэтгэлдээ ямагт сайн сонголтыг хийж байх ёстой гэсэн үг үү?
-K.Номинжин: Эцсийн дүндээ бид өөрсдийн гадна тал дахь байдалдаа тэр болгон сонголт хийж чадахгүй. Жишээ нь , мөнгө байна. Нийгэм яаж хувьсч өөрчлөгдөж байгаагаас хамаараад бидний мөнгөний байдал ч дагаж өөрчлөгддөг. Мөнгө бол цаас. Мөнгийг сайн зүйлд ашиглаж байна уу? муу зүйлд ашиглаж байна уу? гэдгээр нь үнэ цэнэ нь ялгардаг. Зарим хүмүүс “мөнгө бол муухай зүйл, их мөнгөтэй хүмүүс бол муу хүмүүс” гэхчилэн мөнгийг дорд үздэг л дээ. Тийм биш. Хэрэв өөрөө зөв сэтгэлтэй биш бол, тийм хүмүүсийг мөнгө өөрчилдөг.

-Г.Галбадрах: Гэтэл өнөөдөр маш олон хүмүүс мөнгөнөөс хамааралтай амьдарч байгаа мэт?
-K.Номинжин: Хүмүүсийн амьдралд тийм ч их зүйл хэрэггүй л дээ. Маш үнэтэй зүйлсээр гоёод, хэдэн мянган долларын “бренд” цүнх үүрээд, хичнээн олон брендээр “тамгалуулаад” явж байхад миний үнэ цэнэ өснө гэж би бол боддоггүй. Тийм хэрэглээгээр өөрийгөө үнэлүүлээд явна гэдэг ойлголт манай монгол соёлтой нийцэхгүй. Би бас омог бардам монгол бүсгүй. Өнөөгийн Монголын нийгэм маань капитализмын материаллаг сонирхолд хэт автаж, хүмүүс бие биенийгээ унасан унаа, сууж амьдарч байгаа байшин, эдэлж буй хэрэглээгээр нь хэмжиж, үнэлдэг болж байгаа нь л хамгийн харамсалтай. Би жишээ нь, маш олон мэргэд, орчин цагийн алдартай амжилттай хүмүүсийн ертөнцийг болоод амьдралыг үзэх үзлийг сонирхож үзэхэд энэ бүхний эцэст монгол философи л байж байдаг. Бид заавал гаднаас сураад байх биш, бидний өвөг дээдсийн замнал хийгээд сургаалийг дагах юм бол манай улс орон цэцэглэн хөгжинө.

-Г.Галбадрах: Тийм шүү, санал нэг байна. Би ч бас Монголын ард түмний дунд үеэс үед ам дамжин яригдаж, хадгалагдаж ирсэн “зүйр сэцэн үг” -сийг монголчуудын философи гэж боддог юм.
-K.Номинжин: “Өөдөө хаясан чулуу өөрийн толгой дээр” гэдэг сургааль чинь л одоогийн дэлхий даяар яриад байгаа “секрет” чинь юм шүү дээ. Гэтэл үүнийг манай залуус маань хэт материаллаг талаас нь өнгөцхөн ойлгоод авдаг юм шиг байгаа юм. “За би 5000 $-ын үнэтэй тасарчихсан цүнхтэй болох юм шүү” гээд мөрөөдөөд суугаад байхад л тийм цүнхтэй болчих юм шиг бодоод байдаг. Үгүй юм шүү дээ. “Өөдөө хаясан чулуу өөрийн толгой дээр” гэдэг үгийг, “өөрийн толгойдоо байгаа сөрөг бодлоо толгойноосоо авч хая” гэсэн үг гэж л ойлгох хэрэгтэй юм шиг надад санагддаг юм. “Дайсандаа уурлаж хорсоод, дайснаа үзэн ядах нь өөрөө дайсныхаа өмнөөс хор уугаад дайсныхаа өмнө үхэхтэй адил” гэдэг сургааль бас бий. Тэгээд бодохоор чинь бид өөртөө сэтгэлийн амар амгаланг бий болгохын төлөө бүхнээ зориулах хэрэгтэй болж байгаа биз дээ.

-Г.Галбадрах: Гэтэл бид нэг талаасаа хэтэрхий материаллаг сонирхолд автаад байна л даа?
-K.Номинжин: Бид хэтэрхий их материаллаг сонирхолд автаад, заримдаа гадна талын байдлаасаа хэт хараат болчихдог. Гэтэл тэр нь нэг өдөр байхгүй болчихвол яах юм бэ? Амиа хорлох уу? Хэрэв хайртай хүн нь хаяад явчихвал бас л амиа хорлох уу? Таны гадна талын байдал байнга өөрчлөгдөж байхад тэр болгоноос шалтгаалж амьдарвал, бид өөрсдийгөө зүгээр л хорлож байгаа гэсэн үг. Хэрэв хэн нэгэн өөрт чинь дайсагнасны төлөө, эргээд тэр хүндээ дайсагнах юм бол “Өөдөө хаясан чулуу өөрийн толгой дээр буунаа” гэсэн л үг.

-Г.Галбадрах: “Өөдөө хаясан чулуу өөрийн толгой дээр бууна” гэдэг зүйр үгийг ингэж өөр өнцгөөс тайлбарлаж байгааг би л лав анх удаа сонсож байна. Жишээ нь, би хэзээ ч ийм өнцгөөс нь бодож байгаагүй.
-K.Номинжин: Хэрэв танд хэн нэгэн дайсагнасны төлөө тэр хүнд дайсагнах бус эерэг сайнаар хандвал, тэр хүнийг хайрлаж байгаадаа, би өөрөө өөрийгөө хайрлаж байгаа хэрэг. Далай багш нэг удаа хэлсэн шүү дээ, “Хүн хувиа бодож болноо. Гэхдээ ухамсартайгаар хувиа бод” гэж. Ухамсартайгаар хувиа бодно гэдэг чинь, бусдад муу юм бодохгүйгээр өөрийн эрүүл мэнд болоод оюун санаагаа хайрлах гэсэн үг биз дээ. Өөрийн дотоод сэтгэлийн амар амгалангаа бодно гэсэн үг. Энэ чинь эргээд өөрт тань хэрэг болно.

-Г.Галбадрах: Өөрийгөө хайрлана гэдэг чинь “дотоод сэтгэлийн амар амгаланг хичээ” гэсэн үг гэж ойлгож байна.
-K.Номинжин: Бидний эргэн тойронд байгаа хүмүүс ч санаанд оромгүй байдлаар өөрчлөгдөж байдаг. Маш олон гэгээрсэн хүмүүс болоод ухаантнуудаас сонсоод “бид өөрсдийн дотоод сэтгэлээ л удирдаж чадах юм байна” гэдэг дүгнэлтэд хүрсэн. Бид ямар нэгэн асуудалд уурлаж бухимдаад хамаг “эд эсээ үхүүлэх үү?” эсвэл тайван байж өөрийн “эд эсээ хамгаалж авч үлдэх үү?” гэдгээ өөрсдөө л шийднэ.

-Г.Галбадрах: Тийм юм байна.
-K.Номинжин: Өнөөгийн Ш\У бүх зүйлд эерэг болоод сөрөг энерги байдаг гэдгийг нэгэнт нотоллоо. Зарим газар орохоор нэг л сайхан санагдаад, зарим хүмүүстэй уулзахад “яриад л суугаад баймаар” мэдрэмж төрдөг. Энэ чинь эерэг энергийн мэдрэмж юм шүү дээ. Тэгэхээр бид эерэг энергийг сонгож байх нь хамгийн чухал байна. Эерэг энерги бол хүний дотоод сэтгэлээс ундарч буй хайр юм. Энэ ертөнцийн хамгийн сайхан зүйл бол хайр.

-Г.Галбадрах: Гэхдээ өнөө цагт хүмүүс энэ талаар их хичээдэг болж байнаа.
-K.Номинжин: Би бусдыг шүүмжилдэггүй, бусдад өөрийн үзэл бодлоо тулгадаггүй. Харин “бүх зүйл бол сонголт юм шүү” гэдгийг л хүмүүст ойлгуулж хэлэхийг хүсдэг. Олон суут ухаантнууд, гэгээнтнүүд, эрдэмтэд бидэнд хэлж зөвлөөд байна шүү дээ? Яагаад бид тэдний үгийг сонсохгүй байна вэ?

nominjin5Тав. Бид цогцос иддэг үү?

-Г.Галбадрах: Олон суут ухаантнууд, гэгээрсэн хүмүүс болоод эрдэмтдийн үг сургаалыг сонсохгүй, тоохгүй байна гэдэг гашуун боловч үнэн л дээ. Чамайг хүмүүс “цагаан хоолтон” гэдгээр тань сайн мэддэг.
-K.Номинжин: Намайг” яагаад цагаан хоол иддэг вэ?” гэж хүмүүс сонирхож асуудаг л даа. Энэ бол хайр болоод зөв энергийн сонголт юм. Би танд сая хэллээ дээ. Бид аугаа суутнуудынхаа үгийг сонсохгүй байна гэж? Аугаа эрдэмтэн Альберт Эйнштэйн цагаан хоолтон, алдарт зураач, эрдэмтэн Леонардо Да Винчи цагаан хоолтон, Оросын аугаа зохиолч Лев Толстой цагаан хоолтон, Исаак Ньютон, Никола Тесла, Томас Эдисон нар цагаан хоолтон. Өөр өөр цаг үед амьдарч байсан, хоорондоо хамаагүй хол орон зайд амьдарч байсан ийм хүмүүс, яагаад “амьтны амь таслахгүй” гээд цагаан хоолтон болж байв аа. Энэ аугаа хүмүүс бидэнд хэлж зөвлөөд байхад бид өдгөө ч яагаад тэднийг сонсохгүй, сонсохыг ч хүсэхгүй байна вэ? Яагаад ийм бардам, өөрсдийнхөө зөв гэдэгт итгэлтэй байна вэ?

-Г.Галбадрах: Сонирхолтой л юм байна.
-K.Номинжин: Хүн төрөлхтөн амьтдад сайн сайхнаар ханддаг болсон цагт энэ дэлхий амар амгалан болно. Хүн төрөлхтөн бид хэтэрхий бардам байна. Энэ дэлхийд амар амгаланг бий болгохын тулд хүмүүс бид эхлээд “биеэ засах хэрэгтэй, дараа нь гэрээ засах хэрэгтэй, тэгээд төрөө засах хэрэгтэй”. Миний анзаарч байгаагаар биеэ ч, гэрээ ч засахгүйгээр төрөө засах гээд байгаа хүмүүс олон байна. Нийгэмд өндөр байр суурь эзэлж байгаа хүмүүсийн гэр бүл нь ямар байдалтай байгааг бид мэдэхгүй. Тэр хүний хувийн эрүүл мэнд, үзэл бодол ямар байгааг бид мэдэхгүй байна.

-Г.Галбадрах: Бид энэ үгийг ч бас өөрөөр ойлгож хүлээж авдаг.
-K.Номинжин: Тэр хүн маань өөрийн биеийн эрүүл мэнд, оюун санааны эрүүл мэндээ нилээд сайн түвшинд хүргэж байж, хажуудаа байгаа гэр бүлийн хүмүүсээ хайрлаж, хүндэлж чаддаг байж л дараа нь төрөө засах хэрэгтэй болов уу? Тийм хүн л жинхэнэ лидер байж чадах болов уу? гэж надад бодогддог юм шүү дээ.

-Г.Галбадрах: Санал нэг байна.
-K.Номинжин: Өнөөгийн Ш\У нд амьтны махнаас гаралтай уураг нь хорт хавдрыг бий болгодог нь нотлогдсон. Хорт хавдрын эд эс бол амьтны гаралтай уургаар хооллодог. Хорт хавдраар өвчилсөн хүмүүс эхний шатандаа мал амьтны махнаас гаралтай уургийг хэрэглэхээ зогсоовол, ядаж л өвчлөлийн ахиц нь зогсонги байдалд орох боломжтой.

-Г.Галбадрах: Тэгэхээр цагаан хоол хэрэглэх хэрэгтэй гэсэн үг үү?
-K.Номинжин: Цагаан хоол гэдгийг “сүүтэй будаа” гэж нийтлэг ойлгодог байсан тэртээх он жилүүдээс, би өөрөө жаахан олны танил болж байх тэр үеэсээ л цагаан хоолыг сурталчилж, бусдад үлгэр жишээ үзүүлэхийг хичээж байлаа. Хүмүүсийн зарим нь “энэ ер нь сүрхий хүүхэд шүү” гэж магтаад, зарим нь шоолдог л байсан байх.\инээв\ Нэрээ бодож, хүмүүсийн сонсох гэж хүссэнийг нь ярьж, дуугаа худалдах миний хувьд тийм ч чухал байгаагүй. Харин энэ бүхнийг хүмүүстэй хууваалцаж, тэдэнд бодож үзэх боломж өгөх нь л миний хувьд чухал байлаа. “Үнэн үг хэлсэн хүнд хүн ….” гэдэг үг байдаг билээ.

-Г.Галбадрах: Гэтэл одоо цагаан бас ногоон хоол хүнсний тухай хүмүүс их ярьж сурталчлах боллоо.
-K.Номинжин: Ногоон хоол гэдэг бол хамгийн эерэг энергийг агуулсан хүнс. Ургамал ногоо гэдэг бол байнга ургаж төлжиж байдаг зүй тогтолтой. Хонины нэг мөчийг нь тасаллаа гэхэд, тэр мөч эргэж ургахгүй. Харин ургамал ногоог тасдах тусам улам сайхнаар ургана. Нөгөө талаасаа ногоон хүнс бол байгалаасаа шууд уургийг авч байна гэсэн үг. Бид одоо бол уургийг хоёрдогч хэлбрээр нь авч байна шүү дээ. Үхэр өвс ногоог идэж, тэр идсэн өвс ногооны уураг шим тэжээлийг бид үхрийн махаар нь дамжуулан авч байна. Гэтэл бид энэ уургийг шууд л авч хэрэглэж болно шүү дээ. Энэтхэг, Хятадад хэдэн мянган жилийн туршид цагаан, ногоон хоол идэж байсан хүмүүс хамгийн эрүүл саруул, урт настай, дээр нь гайхамшигт ухаантай, ур чадвартай байсаар ирснийг түүх гэрчилдэг.

-Г.Галбадрах: Ургамлын гаралтай хүнснээс уургийг шууд хүртдэг гэсэн санаа чинь сонирхолтой юм.
-K.Номинжин: Билл Гейтс ногоон хоолтон болсон. Тэрээр “Хүн төрөлхтний ирээдүйн хоол бол ургамлын гаралтай уураг байх болно” гэж хэллээ. Тэгж уриалаад зогсохгүй, тийм компаниудад хөрөнгө оруулж байгаа. Одоо эндхийн дэлгүүрүүдэд “Beyond meat” гэдэг Билл Гейтсийн хөрөнгө оруулсан үйлдвэрийн ургамлын гаралтай төрөл бүрийн мах байгааг харж болно. Холливуудын олон одод ч ногоон хоолтон байсан бас шинээр болцгоож байгаа. Холливуудын алдарт кино найруулагч, бидний сайн мэдэх “Титаник”, “Аватар” киног хийсэн Жеймс Камерон саяхнаас ногоон хоолтон болж, саяхан нэгэн шагнал хүлээж авах ёслол дээрээ бусдад хандан “Би саяхан сэрлээ. Би ногоон хоолыг идэж эхлээд миний бие, хэл, сэтгэл хөнгөрснөөс гадна байгаль дэлхийн сайн сайханд маш их хувь нэмэр оруулж байна” гэж хэлсэн байдаг. Ийм мундаг хүмүүс сэрж, ийм замыг сонгож байгаад би л лав хувьдаа их баярлаж байгаа.

-Г.Галбадрах: Монголчууд бид болохоор уургийг малынхаа махаар дамжуулан авдаг. Би л хувьдаа тэгж ойлгодог юм.
-K.Номинжин: Юмыг эерэг болоод сөрөг талаас нь адилхан харж байх хэрэгтэй. Монголчууд бид оршуулгын газраас их цээрлэж, “бузартана” гэж үздэг. Хэрэв тэгж үзэх юм бол хүний цогцос, амьтны цогцос юугаараа өөр гэж? Жам ёсоороо бурхан болоод явж байгаа хүн ямар сөрөг энерги үүсгэх билээ. Гэтэл амьтныг зовоож тарчилгаж байж амийг нь хөнөөх юм бол, тэр их зовлон шаналал, уур хилэн, өшөө хорсол нь улаан маханд нь шингэж үлдэнэ шүү дээ. Тэр чинь ялгаагүй үхсэн амьтны цогцос биз дээ? Манайхан “улаан махны бузар” гэж ярьдаг биз дээ. Гэтэл бид тийм асар их сөрөг энерги шингэсэн махыг “хоол” гэж идээд, эерэг энергитэй хүний цогцосноос сэжиглээд байдаг нь зөв гэж үү? Заримдаа хүмүүст ингэж яриад “Та тэгээд төсөөлөөд бод доо” гэхээр, “Яанаа, ямар муухай юм ярьдаг юм бэ?” гэж дуу алддаг. Хүмүүс ингэж бодох дургүй. Амьтны болоод малын махыг дэлгүүрт савлаад тавьчихсан байхад бид юу ч бодолгүйгээр худалдаж авна. Түүнийг хэзээ ч “цогцос” гэж бодохгүй.

-Г.Галбадрах: Би ч тэгж бодож үзээгүй.
-K.Номинжин: Тэгэхээр амийг нь таслахдаа тэгж зовоож тарчилгасан мал амьтны махыг идээд бид бузартахгүй яах юм бэ? Бид хүний цогцос хадгалдаг морг руу орохдоо “бузартчих вий” гэж айдаг мөртлөө, ходоодоо “морг” болгож байхдаа юу ч бодохгүй. Бид муу энерги агуулж байгаа махаар хооллож байхдаа өөрсдөө ч төдийлэн сайн мэдэхгүйгээр зовлон шаналал, уур уцаар, зэрлэг балмад, үзэн ядалтыг өөртөө шингээж байж болох. Энэ болгоныг сонсоод хүмүүс нэгийг ухаараасай гэж би боддог юм. Тэгээд л хүмүүст “идэж буй хоолоо эергээр сонгож байгаач ээ” гэж уриалаад байгаа юм. Ургамлын гаралтай хоолонд эерэг энерги байхаас бус сөрөг энерги байхгүй. Ургамлаас нэгдүгээр зэргийн уургийг шууд авч, өөрийгөө нарны энергээр цэнэглээч. Нар гэдэг чинь хамгийн сайхан энергийг бусдад түгээж байдаг. Өглөө сэрэхдээ л яагаад ч юм нэг дотор палхийгээд л, “яах билээ, яасан билээ” гээд байх шиг мэдрэмж төрдөг хүн бол яагаа ч үгүй биш, нөгөө үхсэн амтьны чинь айдас түгшүүр л гэж ойлгох хэрэгтэй. Цагаан ногоон хоолтон болсон хүмүүс энэ бүхнийг туулаад, ийм гэмтэй мэдрэмжээс салж болдог юм байна гэдгийг мэддэг болчихсон.

-Г.Галбадрах: Чи бараг мах идэх дургүй болтол ярилаа шүү, хэхэхэ.
-K.Номинжин: Ингээд ярихаар зарим хүмүүс “угаасаа л хүмүүс бид чинь махчин амьтад” гэж маргадаг юм. Мах их идсэнээрээ хүмүүс бид өвдөж байна, богино насалж байна. Ходоодны бүтцээ судлаад үз дээ? Жишээ нь мах иддэг махчин амьтдын шулуун гэдэс нь богинохон байдаг болохоор мах идээд бараг шууд гаргадаг. Гэтэл хүний шулуун гэдэс нь өвсөн тэжээлтэй амьтных шиг урт байдаг. Нарийн гэдэс нь бүр өчнөөн нугалаатай. Гэтэл ходоодонд боловсруулсан мах тэр нугаларсан урт гэдсээр чинь дамжсаар яваад ялзарч орхидог. Тэндээсээ гарч чадалгүй үлддэг. Тэр их ялзмагууд чинь л элдэв өвчин, тэр дотроо “хорт хавдрыг” үүсгэж байгаа юм шүү дээ. “Энх амгалан тавган дээрээс эхэлнэ” гэдэг үг бий.

-Г.Галбадрах: Бид хоёрын ярилцлагыг уншиж байгаа хүмүүс энэ яриаг өөр өөрийнхөөрөө л хүлээж авах байх.
-K.Номинжин: Та өөртөө нинжин сэтгэлийг бий болгоод, дээрээс нь ухамсартайгаар хувиа бодоод, зовж тарчилж үхсэн амьтны цогцос идэхгүй байж болноо доо. Өөрийгөө ч, амьтныг ч сэтгэлдээ хайрлаад тавган дээр дээр байгаа махны тухай бодоод үз дээ? Тэгээд эерэг энергитэй хоолыг сонгох гэж зориглоод нэг сар тэвчиж, мах идэхгүй байж чадвал, та хэзээ ч мах идэх тухай бодохгүй байж чадна. Хүмүүс энэ тухай мэдэхгүйгээсээ болоод мах иддэг. Хэрэв мэдэж байгаа бол мах идэхээсээ өмнө бодож үз. Бурханы шашинд “Эх болсон зургаан зүйл, хамаг амьтны тусын тулд” гэж залбирдаг. Бурханы шашны мөн чанар бол миний ойлгосноор “нинж сэтгэл”. Тэгээд эргэцүүлж бодож үз дээ?

Тав. Шалтгаангүйгээр аз жаргалтай байцгаая

-Г.Галбадрах: Хүн болгон тэгж бодож чадахгүй ч байж болно. Гэхдээ энэ тухай эргэцүүлж үзэх хэрэгтэй юм шиг санагдаж байна. Тэр тусмаа хүүхэд залуучуудад энэ тухай ойлгуулбал?
-K.Номинжин: Бид хүүхэд байхдаа ямар цагаахан, ямар гэнэн байсан бэ? Хүүхдүүд бол ямар ч шалтгаангүйгээр аз жаргалтай байдаг. Би хүмүүст “шалтгаангүйгээр аз жаргалтай байцгаая” гэж уриалж байгаа юм. Аз жаргалтай байхад яагаад заавал шалтгаан хэрэгтэй юм бэ?

-Г.Галбадрах: Нээрээ л бодоход, хүүхдүүд шиг аз жаргалтай байхад шалтгаан хэрэггүй мэт?
-K.Номинжин: Тэгэхээр бид хүүхдийг бүр бага байхаас нь сайн зүйлд сургаж, эерэг энергид дасгаж байх хэрэгтэй байна. Ирээдүйн эцэг эхчүүд бид, ирээдүйн үр хүүхдүүдээ хайрын эерэг энергээр цэнэглэхийн тулд одооноос бид өөрсдөө тийм байх хэрэгтэй юм байна. Хүний генийг зөв мэдээллээр хангах юм бол мэдээж сайн хүүхэд төрж, өсч таарна. Хүмүүс бид өөрсдийгөө буруу программчилсан роботууд. Тэгэхээр ядаж өөрсдийгөө зөв программчлах хэрэгтэй байна шүү дээ.

Зургаа. Сайн уран бүтээлийн төлөө

-Г.Галбадрах: Ер нь хүн амжилтад хүрэхэд юу нөлөөлдөг юм бол? чиний бодлоор.
-K.Номинжин: Амжилтад хүрсэн хүн болгон амжилтад хүрсэн шалтгаанаа хөдөлмөр гэж нэрлэдэг. Өөртөө итгэлтэй бай, маш их хөдөлмөрлө, сахилга баттай бай, уйгагүй тууштай бай гэж зөвлөдөг. Тэр болгон үнэн. Дээр нь миний бодлоор үүн дээр эерэг бодол санааг нэммээр санагддаг юм.

-Г.Галбадрах: Сүүлийн үед хийж байгаа уран бүтээлийнхээ талаар танилцуулаач?
-K.Номинжин: 2014 оны 4 -р сард Нью-Йоркийн Карнеги Холлын их танхимд 300 хүнтэй оркестртой, 600 хүний хоортой хамтран 5 хэл дээр дууллаа. 2 удаагийн “Грэмм”-ийн шагнал хүртсэн сонгодог хөгжмийн зохиолчийн тоглолтод уригдаж дуулсан юм. Мөн тэр хүний 2 дахь альбомд нь уригдаж оролцлоо. Уг альбомд нь орохдоо тэр хүний зохиосон аялгуунд нь монгол үг зохиож дуулсан юм. Тэр альбом маань сонгодог төрлөөр биллбордын 1-р байранд гарсан. Холливудын алдартай Хаус оф Блюз, Сикада Клуб зэрэг жаз, амьд хөгжмийн мэргэжлийн өндөр түвшний уран бүтээлчид тоглодог газар уригддаг. Дуучин, уран бүтээлчийн хувьд АНУ-ын мэргэжлийн хүрээнд хүлээн зөвшөөрөгдөж, уран бүтээлээ үргэлжлүүлэх гараагаа амжилттай эхэлсэн гэж хэлж болно .

-Г.Галбадрах: Карнеги Холлд дуулна гэдэг дуучин хүний хувьд том мөрөөдөл, бас том шалгуур байдаг байх. Нэр төр, үнэлэмжийн хэмжүүр юм уу даа?
-K.Номинжин: Карнеги Холлын их танхимд дуулна гэдэг бол хэн болгонд олдох завшаан биш. Хэдхэн зуун хүнтэй бага танхимд нь тоглох гэж зарим хамтлаг дуучид 6-7 жил хүлээсэн байдаг. Карнеги Холлд дуулсан дуучин гэдэг энэ дэлхийн хаана ч очсон үнэлэгдэж, хүндлэгддэг юм билээ. Энэ бол нэг ёсондоо дуучин хүний хувьд том шалгуур, хүлээн зөвшөөрөгдөх том хэмжүүр. Жишээ нь би Карнеги Холлд дуулсан гэдэг ганц өгүүлбэрээр өөрийн нэрийн хуудсаа хийж болно.

-Г.Галбадрах: Таван хэл дээр дуулсан гэлээ. Ямар ямар хэл дээр дуулсан юм бэ?
-K.Номинжин: Монгол , перси , япон, хятад, санскрит хэл дээр дуулсан. Хөгжмийн зохиолч маань олон хэл дээр бүтээлээ бичдэг хүн. 2011 онд гаргасан альбом нь “Грэмми” шагналыг 2 удаа хүртсэн юм. Энэ жил гаргаж байгаа 2 дахь альбом дээрээ намайг урьж оролцуулсан. Одоо нилээд сайнаар үнэлэгдээд байгаа 2 дахь альбомд нь монгол дуучин, монгол дуу орсон байгаа нь хамгийн сайн сурталчилгаа.

-Г.Галбадрах: Өмнө нь ийм албомуудад оролцож байсан уу?
-K.Номинжин: Би 16 настайдаа олон улсын хэмжээний альбомд орж байсан л даа. Тэр альбомд оролцсон надаас бусад дуучид нь дэлхийн алдартангууд байсан л даа. Кристина Агулера, Тони Бракстон, Нора Жонс, Рикки Мартин гэх мэт дуучид. Тэр үед надад “Take me to your heart” гэдэг дууг дуулах санал тавьсан л даа. Харин би хариуд нь Монгол Улсын “Морин хуурын чуулга”тай хамт дуулахыг санал болгов. Тэгж тэр СД -д “Морин хуурын чуулга” орсон. Түүний өмнө Жон Ленноны дурсамж альбомд оролцсон. Ёоко Оно-гийн төслөөр хийгдсэн энэ альбомд Азийн одод дуучдыг оролцуулахдаа намайг сонгож оролцуулсан. Тэр альбомд Жон Ленноны дуулсан “Give peace a chance” дууны ремиксийг хийж, олон орны дуучид дуулахад монгол ардын дууны хөг аялгууг оруулж монголоороо дуулсан. Олон улсын ийм том төслүүдэд боломж л олдвол монголоороо дуулахыг хичээдэг юм.

-Г.Галбадрах: Энэ тухай хүмүүс сайн мэддэггүй байхаа. Би л лав анх удаа л сонсож байна?
-K.Номинжин: Мэдэх хүмүүс нь мэднэ л дээ. Гэхдээ би хийж байгаа уран бүтээлүүдээ бусдад зарлаад явахыг тэгтлээ хүсдэггүй. Энэ бүхэн миний хувьд олон жилийн хүсэл мөрөөдөл, олон жилийн хүч хөдөлмөр, зүтгэлийн минь үр дүн.

-Г.Галбадрах: Монголдоо хийж байсан зарим уран бүтээлүүдийг тань би мэдэх юм байна. Энэ талаар дурсвал?
-K.Номинжин: Би Энэтхэгээс 13 настайдаа Монголдоо буцаж ирж байсан. Тэр үедээ Монголдоо хамгийн анх Америкийн хөгжмийн зохиолчийн оригинал англи дуу гаргаж байв. 14 настайдаа анхны монгол уран бүтээл болох “Үлэмжийн чанар”-ыг поп хэлбэрт оруулж дуулсан. 15 настайдаа анхны цомгоо гаргахын хажуугаар дуучин Мягмарсүрэн Ариунаа , Болд болоод S&I хамтлаг зэрэг олон сайхан уран бүтээлчидтэй хамтарч нилээд уран бүтээлүүд хийсэн. Тэр үед олны танил болж “олон долоон юм чалчиж” байсан шигээ “олон долоон юм” зөндөө хийсэн дээ. \инээв\ “Чамайгаа алдмааргүй байна” жүжгийн дууг 15 настайдаа дуулж байсан.

-Г.Галбадрах: Америкт хэзээ яаж ирсэн юм бэ?
-K.Номинжин: Би 17 настайдаа АНУ-ын Лос-Анжелест нүүж ирсэн дээ. Үндсэндээ өөрийн карьераа хөөх гэж. Миний зорилго бол олон улсын түвшинд уран бүтээлээ хийж, гарч ирэх явдал байв. Монголдоо бол уран бүтээл дээрээ их хөдөлмөрлөж байсан боловч мэргэжлээсээ гадна хэвлэл мэдээлэл энэ тэр гээд өөр зүйлүүд дээр маш их цаг зарцуулж байлаа. Өөрийгөө сурч боловсруулж, хөгжүүлэх цаг зав ч хомс байсан. Тэгээд л ирээдүйнхээ тухай бодож, гэр бүлийнхэнтэйгээ зөвлөлдөж байгаад АНУ-руу ирэх шийдвэр гаргасан юм.

-Г.Галбадрах:Одоо АНУ-д уран бүтээлээ яаж хийж байна? Ямар нэгэн байгууллага болоод хамтлагийн нэр дээр оролцож байна уу?
-K.Номинжин: Одоо бол би энд хувиараа уран бүтээлээ хийдэг. Ирээд Лос-Анжелес, Англи болоод Энэтхэгийн уран бүтээлчидтэй хөгжмийн төслүүд дээр 2 жил орчим ажилласан. Гэхдээ энэ уран бүтээлүүдээ монголчууддаа хүргэж чадаагүй байгаа. Түүнийгээ ойрын үед хүргэх гэж байгаа. Энд дуу хөгжим бол бизнес болж хөгжсөн байдаг. Дээрх уран бүтээлүүд маань эхлээд зохиогчийн эрхээ автал саатсан, одоо хойшдын санхүүжилтээсээ болоод жаахан саатаж байгаа. Гэхдээ заавал хүмүүст хүргэх ёстой. Яагаад гэвэл энэ уран бүтээл маань нилээд гүн ухааны хандлагатай, оюунлаг чиглэлийн бүтээлүүд. Одоо ч би дууны үг аяа өөрөө зохиож байгаа.

-Г.Галбадрах:Мэдээж АНУ-д дуу хөгжим болоод бүх урлагийн зах зээл асар их өрсөлдөөн дээр оршдог. Хэцүү юу?
-K.Номинжин: Ер нь бол их өрсөлдөөнтэй. Намайг 15 настай байхад Солонгосын дээрээсээ эхний хоёрт орох нэг компани 1,5 сая долларын гэрээ санал болгоод би хүлээж аваагүй юм. Энэ тухайгаа нэг хэвлэл дээр ярилцлага өгөхдөө дурдсан чинь хүмүүс намайг “Худлаа ярьж байгаа юм, ямар ч тэнэг хүн ийм мөнгөнөөс татгалзаж чадахгүй” гээд л шуугиж билээ. \инээв\ Яг үнэндээ бол тэр рекорд компаны эзнийх нь энерги таалагдаагүй л дээ. Хожим сонсоход мөрийтэй тоглоом тоглодог хүн гэсэн. Америкт бол өөр хандлагатай. Намайг тэд тодорхой хэмжээнд үнэлж, хүлээн зөвшөөрч байсан. Энд бол санал байнга л ирнэ л дээ. Тэр санал болгоныг хуульч маань судалж шийдвэр гаргадаг. Одоо надтай ажиллаж байгаа хуульч маань Жастин Бибер, Кристина Агулера зэрэг одуудтай ажилладаг, “Ред хот чилли пепперз” хамтлагийг 30 гаруй жил төлөөлж ирсэн хуульч. Аав маань утсаар ярьж туслахтай нь холбогдоод, бид 2 хамт очиж уулзсан юм. Бараг сохор азаар ч юм уу ийм хуульчтай болсон. Тэр хүнд би одоо тийм ч их мөнгө хийж өгч чадахгүй байгаа. Хуульчид дуучдынхаа орлогоос 5 хувийг нь авдаг. Тэр хүний хувьд би одоогоор “ашиггүй”. Гэхдээ тэр хүн миний ирээдүйг өөдрөгөөр харж байгаа учраас л надтай ажиллаж байгаа байх. Тийм ч учраас одоогоор миний өмнөөс тэр хуульч гэрээнүүдийг судалж шийддэг юм. Хэрэв буруу сонголт хийвэл “Боолын гэрээ” л болно шүү дээ.

-Г.Галбадрах:Тэгэхээр хуульчийн зөв шийдвэр л хамгийн чухал юм аа даа?
-K.Номинжин: Олон жил энэ чиглэлээр ажилласан хуульчид гэрээ санал болгож байгаа компаниудын талаар маш их мэдээлэл судалгаатай байдаг. Энэ жил “Universial records” гоос ирсэн гэрээний саналыг хуульч маань зөвшөөрөөгүй. Тэр хүн надад энэ бүхнийг тайлбарлаад “Ийм нөхцөлд чи ч мөнгө хийж чадахгүй, чи мөнгө хийж чадахгүй бол би ч мөнгө олохгүй” гэж хэлнэ. Энд бол зарчим нь ийм. Тэгэхээр би одоо төслөөс төслийн хооронд л ажиллаж байгаа. Хэрэв зөв газартайгаа зөв гэрээ хийгээд, зөв багтайгаа ажиллаад, зөв маркетинг хийх юм бол эрт орой хэзээ нэгэн цагт энэ зах зээл дээр хүчтэй гарч ирнэ. Тэгээд ч би өөрийнхөө амьдрал, уран бүтээлдээ зөв сонголтыг хийхийг хичээж явна. Боолын гэрээнд гарын үсэг зурснаас интернет эрин үед сонсогчдодоо уран бүтээлээ мөрөөрөө хүргээд явбал ч сайхан. “Хүний эрхээр жаргахаар өөрийн эрхээр зов” гэдэг. Энд нэрт жүжигчин Жаред Летогийн 3 сая гаруй цомог зарсан нэлээд алдартай рок хамтлаг нь компанидаа өртэй хэвээрээ байдаг байвал яах вэ? Гэрээгээ цуцалмаар байна гэсэн чинь 30 гаруй сая долларын өрөнд орсон, тэгээд яалт ч үгүй 3 дахь цомгоо тэр компанитайгаа хийх болсон.

-Г.Галбадрах: Цаашдаа хийхээр зорьж байгаа уран бүтээлийнхээ талаар ярьж болох уу?
-K.Номинжин: Би ямарваа уран бүтээлийнхээ талаар урьдчилж ярих дургүй. Монголчууд маань ч тийм л заншилтай байсан. Ямар нэгэн хэл ам, саад тотгор гэхээсээ илүүтэй, болж бүтээгүй зүйлээ болох гэж байгаа юм шиг ярихад дургүй зантай холбоотой байх. “Зангууны үлгэр” гэдэг дээ. Харин хийж бүтээсэн зүйлээ бүтээснийхээ дараа ярихад бол урамтай. Мэдээж олон олон сайн төслүүдийг бүтээхээр ажиллаж байгаа. Өөрийн карьераа өндөр түвшинд хүргэх зорилготой.

-Г.Галбадрах: Бас хажуугаар нь “эерэг сонголт”-ын талаар хүмүүст сурталчилж байгаа?
-K.Номинжин: Би өөрийн олсон орлогынхоо 90 хувийг буяны зүйлд зарцуулдаг. 17 настайдаа ногоон хоолны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг ресторанд хөрөнгө оруулсан. Энэ бол ашгийн бус ресторан. Үүнийг аль болох олон монголчууддаа хүргэж, аль болох олон монголчуудаа хамруулах зорилготой байгаа. Мэдээж би алс нь алдартай, их мөнгөтэй болох юм бол тэр бүхнийгээ нийгэмд ээлтэй, байгаль орчин болон хүн амьтанд ээлтэй, ажлын байр үүсгэхэд зарцуулахыг мөрөөддөг. Зөв, эерэг бизнесийг хөгжүүлэхэд анхаарлаа хандуулах болно.

Би Монгол руугаа маш их ирж очдог. Одоо бол Монголдоо Сити Коллежид давхар суралцаж, дипломоо хамгаалах гэж байгаа. Алсдаа Монголдоо энэ чиглэлээр хийх гэж бодож санаж байгаа ажлууд зөндөө бий. Гэхдээ л миний амьдралын гол утга учир, зорилго бол хүмүүст эерэг сонголтыг сурталчилж, уриалах явдал юм.

-Г.Галбадрах: Уулзаж ярилцахад маш сайхан байлаа. Чиний энэ яриа бусад хүмүүст сонирхолтой, бас хэрэгтэй мэдээлэл болно байх гэж итгэж байна. Өөрийн амьдралд хандах хандлагаараа бусдад үлгэр жишээ болж, уран бүтээлээрээ дэлхийн тавцанд үнэлэгдэн гарч ирэхийг ерөөе. Чамд амжилт хүсье.
-K.Номинжин: Танд ч бас их баярлалаа, намайг зорьж ирж уулзаж ярилцсанд. Энэ ярилцлагыг уншиж байгаа бүх хүмүүст “Өөрийн амьдралдаа ямагт зөв сонголтыг хийж байя” гэж уриалья. Эцсийн эцэст бидний сайн явах, муу явах бүх шалтгаан бидний өөрсдийн сонголтод байгаа. Хүн өөрийн дотоод сэтгэлээ л зөв удирдаж, ямагт зөв сонголтыг өөрийнхөө төлөө хийж чадах юм бол аз жаргалтай, уцаар бухимдалгүй сэтгэл амар амгалан амьдарч чадна.

…24 настай залуу бүсгүй гэхэд түүний биеэ авч яваа байдал, өөрийн ухаарлаа зүгээр л бусдад ярьж зөвлөж биш, өөрийн биеэр үлгэрлэн харуулж чадаж байгаа нь надад маш сайхан санагдсан. Бас өөрийн үнэ цэнэ, зөв төлөвшил нь түүний урлагийн ертөнцөд амжилтыг авчирч байгаа би мэдэрч байв. Энэ бүхэн эхлэл. Түүний өмнө маш их ирээдүй байгаа. Тэрээр Монголын олон олон залууст үлгэр дуурайл болж, олон залуусыг араасаа дагуулж, амжилтад хөтөлнө гэдэгт итгэж байна. Энэ ярилцлага хүн болгонд таалагдах албагүй л дээ. Гэхдээ эргэцүүлж олон зүйлийг бодоход дэм болно байх. “Цагаан хоол”, “бясалгал”, “гэгээрэл” гэж ялгахаас илүүтэй түүний дотоод сэтгэлийн зөв төлөвшил, итгэл үнэмшил, амьдралыг үзэх үзэл, өөртөө итгэх итгэл нь хамгаас үнэтэй юм. Надад ингэж бодогдсон. Их мөнгө, эрх мэдэл, нэр алдраас өөрийн мөн чанараа илүүд үзэж, бусдад ойлгуулж, бусдад туслах гэсэн зүтгэл нь K.Номинжинг бүр ч илүү амжилтад хүргэх байхаа. Амжилт ерөөе, Номинжин.

Jun 05

ТЭГЭХЭЭР ЯАСАН БАЙХ НЬ ВЭ? (Сүүлийн үеийн мэдээнүүд уншаад хийсэн дүгнэлт)

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

…Улаанбаатар хотын “Чингис хааны талбай” дээр энэ 6 сарын 1 нд “Хүүхдийн баяр” тэмдэглэсний дараа, талбай дээр дүүрэн хог хаягдал үлджээ. \Фейсбуук дээр гарсан зурагтай мэдээлэл\
-Тэгэхээр яасан байх нь вэ? “Хүүхдийн баяр” тэмдэглэхдээ идсэн чихрийн цаас, амттан боосон хайрцагнууд, уусан ундааны сав, бэлэг сэлтийнхээ баглаа боодлуудыг шууд газар хаясан байх нь байна шүү дээ. Өөрсдөө хог хаягдлаа саванд хийж сураагүй, үр хүүхдэдээ ч сургахгүй болохоор хот нийтээрээ хогондоо дарагдаад л байж байх нь шүү дээ.

…Хогны уут хийж буй 5,7 тэрбум төгрөгөөр 120 хүүхдийн 5 цэцэрлэг, 600 хүүхдийн 2 сургууль, 200 ортой 4 эмнэлэг барих боломжтой. Гэвч энэ их хөрөнгө хогны уут нэрээр хог болон үлдэж 5 цэцэрлэг, 4 эмнэлэг, 2 сургууль салхинд хийслээ. Хогны уут нь өөрөө 60 жилийн настай хог хаягдал. \фейсбуук дээр гарсан зурагтай мэдээлэл\
-Тэгэхээр яасан байх нь вэ? Багагүй бүтээн байгуулалтын ажил гүйцэтгэж болох 5,7 тэрбум төгрөгөөр, 60 жилийн хугацаанд байгалдаа уусаж шингэхгүй хогны уутыг айлуудад “шахаж”, дундаас нь хэсэг бүлэг хүмүүс “ашиг” олж байгаа байх нь шүү дээ. 5,7 тэрбум төгрөгөөр хогийн сав болоод хог ачих машин худалдаж авч, өндөр хөгжилтэй орнууд шиг хог хаягдлын асуудлаа технологийн дагуу шийдэх хүсэл, энэ асуудлыг хариуцсан эрх мэдэлтнүүдэд байхгүй байх нь шүү дээ.

…Өнгөрсөн амралтын өдрийн үндэсний бүхийн барилдаанд “улсын аварга” С.Мөнхбат, үзүүрлэсэн “улсын харцага” Ц.Содномдоржийн толгой руу цохиж, нидэрсэн явдал гарлаа. \www.youtube.com дээр тавигдсан бичлэгтэй мэдээлэл\
-Тэгэхээр яасан байх нь вэ? Өсөж яваа үнэн хүчит бөхчүүдийг архаг аваргууд “амархан унаж өгсөнгүй” гэж дарамталсан байх нь байна шүү дээ. “Аварга” бөх болохоороо л “дураараа авирлаж, дүргүйг нь хүргэсэн нэгнийг дарамталж болно” гэдэг ухвар мөчид бодолтой “атаман” бөхчүүд олон болж, үндэсний бөхийн уламжлалт сайхан ёс жудаг алдагдаад байгаа байх нь шүү дээ.

…Эдийн Засгийн Хөгжлийн сайд Н.Батбаярыг огцруулах саналыг дэмжиж УИХ-ын гишүүн Ж.Батзандан хэлэхдээ “Н.Батбаяр сайд Засгийн эрх авснаас хойш цалин, тэтгэвэр тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар ямар ч арга хэмжээ авсангүй, төгрөгийн ам доллартай харьцах ханш 30 орчим хувиар суларсан. Өргөн хэрэглээний бараа, бүтээгдэхүүний үнэ бодит амьдрал дээр 30 орчим хувь өсч, улмаар иргэдийн худалдан авах чадвар эрс муудаж, ард иргэдийн амьдралд хүндээр тусч байна. Чанаргүй зээл 2013 оны 11-р сарын эцэст 572,5 тэрбум төгрөг болж, өмнөх үеийнхээс 274 тэрбум төгрөг буюу 91,8 хувиар өссөн тул огцруулах шаардлагатай” гэсэн юм. \gogo.mn сайтын мэдээлэл\
-Тэгэхээр яасан байх нь вэ? Эдийн засгийн үзүүлэлтүүд “унаж”, чанаргүй зээлийн хэмжээ нэмэгдэж, иргэдийн худалдан авах чадвар муудаж, амьдрал нь хэцүү болж байгаа нь үнэн байх нь байна шүү дээ. Бодит байдал ийм байхад, хаа хаанаа хариуцлага тооцохыг хүсэхгүй байгаа нь улс орны хөгжил, ард олны амьдрал ахуйд санаа тавихаас илүүтэйгээр намуудын “өс” санасан, “өөрсдийгөө хамгаалсан” үйлдэл давамгайлаад байгаа нь илт байгаа байх нь шүү дээ.

…МУИС-ийн захирал А.Галтбаяр 2013 оны А\45, А\5841 тоот тушаалаар “шилжилтийн хураамж” нэрээр 241 оюутнаас нийт 347,182,000 төгрөгийн хууль бус төлбөр авсан, яамнаас тогтоосон оюутан элсүүлэх хяналтын тоог хэтрүүлсэн зөрчил гаргасныг ШӨХТГ-ийн шалгалтаар илрүүлж мэдээлэл хийжээ. Тэрбээр дээрх мөнгийг авахдааУдирдах зөвлөлөөрөө ч шийдэлгүй ганцаар толгой мэдэн шийдвэр гаргасан байна. Ийм их хэмжээний мөнгийг хаанаас яаж авсныг нь сонирхоход оюутнууд сургууль болоод мэргэжил солихоор ангиа өөрчилдөгтэй холбоотой байсан аж. Оюутнуудын энэ эрэлтийг А.Галтбаяр захирал овжноор ашиглаж нэг хүүхдээс 5-6 сая төгрөг бэлнээр авдаг байжээ. \сонин.мн\
-Тэгэхээр яасан байх нь вэ? Их дээд сургуулиудын захирал болох гэж улайраад байдаг хүмүүс ийм “лаг” бизнес хийж баяждаг байх нь байна шүү дээ. Хөөрхий муу оюутнууд юуны төлбөрт ямар мөнгө төлж байгаагаа ч мэддэггүй, сургуулиуд нь ч оюутнуудын төлбөрт өгсөн мөнгийг юунд хэрхэн зарцуулдгаа ч тайлбарлаж тайлагнадаггүй байх нь байна шүү дээ.

…Хууль зүйн дэд сайд Э.Эрдэнэжамьян “23 настай 175 см өндөр царайлаг хүүхэнд 100 мянга хэрэгтэй болоод : над руу мессеж шидээд : Өргөө дээр дуудаад, ккк би ичээд, эхнэрээсээ айгаад” гэж твиттертээ жиргэсэн аж.
-Тэгэхээр яасан байх нь вэ? Царайлаг өндөр охидуудад мөнгө хэрэгтэй болохоор нь Хууль зүйн салбрын сайдуудад болон мөнгөтэй гэж бодсон улстөрчид руу мессеж бичиж, санал тавьдаг байх нь байна шүү дээ. Тэгэхээр нь очихоосоо ичээд, эхнэрээсээ айгаад байгаа улстөрчид нь твиттер болон фесбуукээрээ дамжуулан олон нийтээс “санал асуудаг” болсон байна шүү дээ.

…Шинэ жил дөхөхөөр л “шилдэг, шилдэгийн шилдэг, бүр аймаар шилдэг” гэх мэтээр шилдгүүдийн шагнал ар араасаа хөвөрсөөр “шилдэггүй монгол” гэж байхаа больдог. Шилдэг гэх нэрийг 20 000 төгрөгийн өртөгтэй шилэн цом, нэг таваг хоол бүхий үдшийн үйл ажиллагаанд оролцох эрхийн хамтаар 200-250 мянгаар худалдан авдаг юм гэнэ билээ. Энэ ханш жилээс жилд өсч, сүүлдээ бүр саяыг давж байгаа гэсэн. Гэтэл шинэ жилээр өрнөдөг энэ жүжиг өөр цаг үед, тухайлбал өнөө өглөөний сонингуудад Засгийн Газрын 9 агентлагийн дарга нарын малийтал инээмсэглэж, “шилдэг” гэх пайз зүүсэн зураг хэвлэгджээ. \гого.мн\
https://www.facebook.com/photo.php?fbid=735531426490785&;set=pcb.735531553157439&type=1&theater
-Тэгэхээр яасан байх нь вэ? “Шилдэг” нэртэй шагналуудыг дарга, цэрэггүй худалдаж авдаг байх нь байна шүү дээ. Тэгээд бие биенээ ингэж хөөрөгдөж шагнаад байхаар хүмүүсийн сэтгэл “мундаг сайн дарга” нартай гэж үнэмшээд уужирч тайвширдаг гэж эрх баригчид боддог байх нь байна шүү дээ.

…Иргэдийн дунд эжспортыг нэмэгдүүлэх, импортыг орлох 888 төслийг шууд санхүүжүүлнэ гэж төөрөгдүүлэн, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр 888 төсөлд шалгарсан төслийг худалдах тухай зар гарч байгаа нь залилан мэхлэх гэмт хэргийн шинжтэй байж болзошгүй байна. \news.mn\
“888 төсөлд шалгарсан төслийг үнэ тохирч зарна” гэсэн зар сонин дээр гарсан байсан тухай зурагтай мэдээлэл фейсбуук дээр тавигдсан байсан бөгөөд , утсаар нь холбогдоход 4 тэрбум төгрөгийн хөрөнгөтэй хүнтэй л “ярина” гэж хариулсан гэсэн.
-Тэгэхээр яасан байх нь вэ? Тендерт “шалгарсан” төслүүдийг эрх мэдэлтнүүд хуйвалдаж аваад, хэн нэгнээр дамжуулан зардаг байж болзошгүй байх нь байна шүү дээ. Газрын болоод уул уурхайн, элдэв хөрөнгө оруулалт болоод гүйцэтгэлийн тендерүүдийг зарах тухай ийм эрээ цээргүй зарууд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлүүдээр гарч байгаа нь, ийм зальт аргаар баяжиж байгаа эрхмүүд олон байгаагийн илрэл байх нь байна шүү дээ.

…Төв аймгийн Зуунмод хотоос Дундговь аймгийн Мандалговь хот хүртэл тавигдсан хар зам нь талхан дээр нимгэхэн түрхсэн масло шиг тавигдсанаас дээр үед юм угаадаг нидрэг шиг болон үрчийж, зам нь “там” болон хувирч жолооч нарын уцаарыг барж, машин тэрэгнүүдийн эрэг боолтыг суллаж байгаа гэнэ.
https://www.facebook.com/Mongolfuture/posts/631874376888065 \фейсбуук дээр тавигдсан зурагтай мэдээлэл\
-Тэгэхээр яасан байх нь вэ? Замын тендерүүдийг авилгалын сүлжээгээр дамжуулан “дамлаж” , өргөнөөс нь нэг зузаанаас нь нэг хассаар ийм чанаргүй болгодог байх нь байна шүү дээ. Төндөр авсан, ажлыг гүйцэтгэсэн, замыг хүлээж авсан хүмүүсийн хэн нь ч хариуцлага хүлээдэггүй мөртлөө дараа жил дахиад л мөнгө төсөвлөж, “нөхөөс” хийсээр та бидний татварын мөнгийг үрдэг байх нь байна шүү дээ.

…Олон янзын мэдээлэл уншиж сонсохоор элдэв эргэлзээ, таамаг төрөөд байх юм. Эрүүл саруул ухаанаар цэгнэж, энгийн нүдээр орчноо харахад нэг л биш ээ. Хөрст дэлхийд “Монгол” хэмээн тамгалагдсан өргөн уудам нутагтай, хөрсөн дороо бусдын шуналыг хөдөлгөсөн арвин их баялагтай, түүн дээр нь 3 хүрэхгүй сая хүн амтай, 40 гаруй сая толгой малтай, ардчилсан нийгэм байгуулаад 24 жил болж байгаа хэрнээ замаа олж, учраа мэдэхгүй. Мөнөөх их баялгийн дийлэнхийг нь хэдхэн гэр бүл эзэмшиж, УИХ-д сонгогдож шийдвэр гаргаж байгаа эрхмүүдийн 60 хувь нь хувийн бизнестэй, улстөр нь ч, шашин нь бизнес болоод хувирчихсан, иргэд нь бухимдалтай, өнгө мөнгөнд шуналтай, өөр хоорондоо өрсөлдөж, хэмлэлдэх араншинтай болсоор байна.
-Тэгэхээр яасан байх нь вэ? Нам болж талцсан, “мөнгө цагаан нүд улаан” эрхмүүд хууль ёсыг зөрчин хуйвалдан завшиж, газар нутгаа арилжиж, үнэт баялгаа худалдаж, монгол хүний мөн чанараа алдаж байгаа байх нь байна шүү дээ. Тэр болгоныг нь харсаар, мэдсээр атлаа “нүдэн балай, чихэн дүлий” сууж, тэднийг давруулсаар “Дагвын орон дээр” гаргаж байгаа, бид өөрсдөө буруутай байх нь байна шүү дээ.

ТЭГЭХЭЭР ЯАХ ХЭРЭГТЭЙ БАЙХ НЬ ВЭ? Биднээс тэнэг, мунхаг хүмүүс биднийг ингэж удирдаж байхыг би л лав тэвчихгүй.

May 22

Хичээвэл монгол залууст боломж их бий

By gala-admin | ЯРИЛЦЛАГУУД

…”Монголчууд бид бие биенийгээ дэмжээд, хамтарч зүтгээд гадаад ертөнцтэй өрсөлдөх юм бол их боломж бий. Энэ чинь хязгааргүй орон зай юм шүү дээ. Яг одоо л бид “нэг нь нийтийнхээ төлөө, нийт нь нэгийнхээ төлөө” уриаг хэрэгжүүлж чадах юм бол, цаг хожиж амжилтын оргилд хүрч чадах юм шиг ээ. Хэрэв эхлэлээ зөв тавьж чадах юм бол монголчууд бид өөрсдийн гэсэн өвөрмөц дүр төрх, мэргэн содон ухаан, дэлхийд дуурсагдсан түүх соёл, зан заншлаараа ертөнц дахины анхаарлыг татаж чадна. Өнөөдөр дэлхий даяараа Монгол гэдгийг зөвхөн Чингис хааны түүхээр мэдэж төсөөлж байна. Гэтэл тэр цагаас хойш 787 жил өнгөрчээ. Монголчууд бид одоо энэ ертөнцөд өнгөрсөн түүхээрээ биш, өнөө үеийн гайхамшигт онцлог чадвараараа дуурсагдах цаг ирж байна.” Нью-Йорк хотод Г.Номинтой уулзаж ярилцахад тэрээр яриагаа ингэж эхэлсэн юм. Дэлхий дахинаа загвар болоод шоу интертайнментаараа алдартай Нью-Йорк хотод өөрийн орон зайгаа бий болгох гэж хичээж зүтгэж яваа Г.Номингийн талаар би бага зэрэг мэднэ. Загварын өвөрмөц төрхтэй түүний фото зургууд, сурталчилгааны материалууд, бүтээсэн богино хэмжээний кино зэргийг нь анхааралтай ажиглаж байв. Жинхэнэ “Од”-дыг төрүүлж, их хэмжээгээр мөнгө олж, тэр хэрээрээ сайн муу бүхэн холилдон сүлэлдэж байдаг энэ ертөнцийн тухай түүнтэй ярилцах гэж Нью-Йорк хотноо зорьж очсон юм.

Нэг. Намтрын товчоон

Суралцаж төгссөн сургуулиуд:
-1995-2002: Орос-Монголын хамтарсан 3-р дунд сургууль
-2002-2004: Г.В. Плехановын нэрэмжит Санхүү-Эдийн засгийн сургууль
-2005: Georgetown University хэлний бэлтгэл
-2005-2009: Newbury College бакалавр зэрэг
-2010-2011: Associate Degree-Event \show produsing\

Aжилласан газрууд, оролцсон уран бүтээлүүд:
-2010-2011: Model Club Agency Boston \загвар өмсөгч, жүжигчин\
-2010-2012: “Jolie” International Dance Group Boston \бүжигчин\
-2011-2012: Asian Boston Models & Talent Agency \director\
-2011: “Green T Enterprises”- тай хамтарч “Nomi G Productions” аа байгуулжээ
-2010-2012 оны хооронд “Green T Enterprises” -тай хамтарч Boстон хотод 40 орчим шоу зохион байгуулсан байна
-2012-2013: Motives By Loren Ridlinger Compani-д Make-Up artist
-2012-2013: Boston Fashion Awards – show director
-2013 оноос одоог хүртэл Dynasty Models & Talent Agency -д загвар өмсөгч, жүжигчнээр ажиллаж байна
-2013 оноос одоог хүртэл Couture Fashion Week NY- international Casting director
-2013-2014: SWAGUNIR lifestyle Brand- Chief Operations Manager буюу model, actor, casting director, event produser, event host тус тус хийдэг
-2014: Chinesе-American Model уралдаанд models catwalk trainer

nomin2Хоёр. Энэ бүхний эхлэл

-Г.Галбадрах: Хаана дунд сургуулиа дүүргэсэн юм бэ?
-Г.Номин: Улаанбаатарт Орос-Монголын хамтарсан 3-р дунд сургуульд 8 жил суралцаж, ахлах ангидаа Г.В. Плехановын нэрэмжит Санхүү-Эдийн засгийн сургуулийг дүүргэж төгссөн. Орос 3-р сургуульд суралцаж байхаасаа л загварын шоу зохион байгуулахад багшдаа тусалдаг, спорт, дуу бүжиг, кинонд их сонирхолтой охин байлаа, хэхэхэ. Дээд ангийн өндөр эгч нараасаа сонгоод, баг хамт олонтойгоо болон үйлчлэх хөдөлмөрийн хичээлийн багштайгаа хамтраад загварын шоу зохион байгуулж байсан юм. Бүр бага байхын л толины өмнө эргэлдэж, ээжийнхээ гоё гоё хувцаснууд, туфлийг нь өмсөж “моод” үзүүлдэг, Whitney Huoston-ий дууг ээждээ дуулж өгдөг… Ээж минь намайг дуулуулах их дуртай. Гэрээсээ байнга хол байдаг болохоор өөрийнхөө орос, англи, монголоор дуулсан дуунуудаа бичээд ээждээ үлдээчихсэн. Ахлах сургуульд байхдаа сагсан бөмбөг, ширээний теннис, биллиардаар \snooker, pool\ хичээллэх дуртай байв. Харин биллиардаар илүү амжилт гаргаж байсан юм байна.

-Г.Галбадрах: Америкт хэзээ яаж ирсэн юм бэ?
-Г.Номин: Би чинь ганц эрэгтэй дүүтэй, айлын ганц охин. Ээжтэйгээ, нагац эгчтэйгээ дөрвүүлээ амьдардаг. Дунд сургуулиа төгсөх үед ээж минь намайг Солонгос руу явуулж гоо сайхны мэс засалч болгоно гэж бэлтгэж байлаа. Би ч бас тэгж бодож бэлтгэж байтал АНУ явах боломж гарч ирэв. Ээж охин хоёулаа нилээд ярилцаж, миний ирээдүйн төлөө шийдвэр гаргаж, сэтгэлдээ мөрөөдөж байсан Америк оронд 2004 онд ирсэн юм. Тухайн үедээ Америк явах тухай бидэнд ямарч төсөөлөл байгаагүй боловч миний гэр бүлийнхэн их том сонголт, зоригтой шийдвэр гаргаж байж би Америкт ирж байлаа.

-Г.Галбадрах: Америкт суралцахаар ирсэн үү?
-Г.Номин: Тийм. Анх Вашингтон ДС-д Жоржтауны Их Сургуульд 45 хоногийн англи хэлний курст суралцахаар ирэв. Би чинь дөнгөж 16 настай, гэрээсээ ч холдож үзээгүй байсан болохоор их ч ганцаардана. Хааяа монголчуудтайгаа тааралдахаар сэтгэлд нэг их сайхан санагдаад, тэдэнтэй их л ойр дотно байхыг хичээдэг байв. Анх ирэхэд их л гоё байсан санагддаг юм. Олон улсын оюутнуудтай танилцаж, олон найзуудтай болж, олон орны соёл, зан заншилтай нь танилцаж, биеэ даан амьдарч эхэлсэн дээ. Сурах, хийх зүйл бол хязгааргүй их байлаа. Гэрээ их санаж байсан болохоор карманы мөнгөө утасны картанд л өгчихдөг байв.

-Г.Галбадрах: Нээрээ тэр үед утасны картанд их мөнгө зарцуулдаг байсан байх шүү. Хэлний курсээ дуусгаад ямар сонголт хийв дээ?
-Г.Номин: Хэлний сургуулиа төгсөөд Жоржтаундаа үлдэх боломж байсан л даа. Гэхдээ миний англи хэлний түвшин тийм ч сайн байгаагүй учир, маш их мөнгө төлж байснаас өөртөө хариуцлагатай байх тухай анх удаа бодож байгаа юм. Америкийн хамгийн олон Их, Дээд сургуулиудтай Бостон хотыг сонгож, 5 сургуульд өргөдлийн материалаа явуулаад , хариу ирсэн байдлаас нь Бостоны нэгэн хувийн Newburi College сургуулийг сонгож суралцав.

-Г.Галбадрах: Ямар мэргэжлээр суралцсан юм бэ?
-Г.Номин: Ээж минь банкинд 20-иод жил ажилласан хүн л дээ. Тэр мэргэжлээр нь буюу банк-санхүүгийн чиглэлээр суралцсан юм. Хэдийгээр Жоржтаунд хэлний сургуульд суралцаж Тофелийн шалгалтыг нь өндөр өгсөн ч, би англи хэлэндээ тийм ч сайн байгаагүй. Эхний 2 жилдээ “хүнд” өнгөрөөсөн дөө. Харин хичээж, гол нь англи хэлээ сайжруулахад их анхаарснаар аажимдаа сайн суралцаж, 2009 онд сургуулиа амжилттай төгсгөсөн.

-Г.Галбадрах: Сургуулиа төгсөөд?
-Г.Номин: Намайг сургуулиа төгсөх үед АНУ-д эдийн засгийн хямрал эхэлчихсэн байсан болохоор миний сонгосон мэргэжлээр ажил олоход амаргүй байлаа. Нилээдгүй газруудад ажилд орох өргөдлөө илгээсэн боловч санаанд таарах ажил олдоогүй. Загвартай дахиад яаж холбогдсон бэ? гэхлээр, яг тэр үед миний нэг найз минь надад загвар өмсөх санал тавилаа. Тэгээд Бостонд байдаг загварын нилээд том компанид материалаа өгч бүртгүүлээд, ярилцлагад орж байсан юм. Тэгээд тэндээ тэнцээд загвар өмсөж, жүжигчин болох гараагаа эхэлсэн дээ.

nomin3Гурав. Загварын ертөнц

-Г.Галбадрах: Загварын компаниуд хүнээ яаж сонгож авдаг юм бол? Тусгайд нь бэлтгэдэг сургалт гэж байх уу?
-Г.Номин: Энд сургалт гэж байхгүй, шууд л эхэлдэг юм. Эхлээд тэд гадаад төрхийг нь маш сайн ажиглаж харна. Дараа нь тэр хүнтэйгээ танилцахын тулд ярилцдаг. “Чиний сайн тал болоод сул тал юу вэ?” гэдгээс эхлээд, “Чамд өөрийн биений тань аль хэсэг нь таалагддаг вэ? аль хэсэгт нь дургүй байна вэ?” гэж хүртэл асууж, цаг баримтлах тухай, social network буюу интернетэд мэргэжлийн зураг тавьж болох тухай, олон нийтийн өмнө үг яриагаа хэрхэн хянах тухай гэхчилэн маш олон сэдвээр чөлөөтэй ярилцана. Надаас тэд “Тайзны урлаг гэж юу вэ?” гэж асуусан. Би тэр талаар мэдэхгүй болохоор “Би мэдэхгүй байнаа” гэж хариулахад “Тэр талаар мэдэж ирээрэй” гэж даалгасан. Мэдээж тухайн хүн тэр мэргэжлийг сонирхож байгаа бол, тэр талаар мэдэж байх шаардлагатай зүйлийг заавал бусдаар заалгалгүй, өөрөө судалж мэдэж байх ёстой гэж тэд үздэг юм.

-Г.Галбадрах: Энэ харин сайхан санаа байна. Хүн өөрөө дурлаж сонирхож байгаа зүйлийнхээ талаар өөрөө судалж мэдэж байх нь, өөрийгөө сонирхлоороо хөгжүүлэхэд маш их түлхэц болно доо.
-Г.Номин: Миний бодлоор бол, хүн дунд сургуулиа дуусгаад “би яг юунд дуртай юм бэ? юунд илүү авьяас сонирхолтой юм бэ?” гэдгээ олж мэдэж, өөрийгөө нээх нь их чухал юм. Түүний дараагаар өөртөө байгаа боломжоо харж тооцоолж ухаарснаар, урт болоод богино хугацааны “хувийн төлөвлөгөө” гаргавал зүгээр. Тэгээд л түүнийхээ төлөө өдөр алдалгүй, шургуу ажиллах хэрэгтэй. Нью-Йорк хотод гэхэд маш олон загварын агентлагууд байдаг болохоор моделиуд ч олон байгаа. Миний ажигласнаар 15 жилийн өмнө Америкт super model-иуд олон байсан. Super model-иуд өөрсдийгөө бренд болгох чадвартаа ч их сайн байж. Жишээ нь Noami Campbell, Cindy Crawford, Tyra Banks зэрэг super model-иуд гэртээ агентлагуудаас утасдаж урихыг хүлээж суугаагүй. Тэд өөрсдөө гадуур их явж, хүмүүст тусалж, үргэлж шинийг сэтгэж, бүх талаараа бусдын өмнө үлгэр жишээ байж, өөрийнхөөрөө өөрчлөлт хийхийг хүсч байсан учраас бусдаас ялгарч байв. Тийм учраас тэд амжилтанд хүрч чадсан.

-Г.Галбадрах: Одоо болохоор?
-Г.Номин: Одоо үед харин ч бүх зүйл амархан болсон. Social network болоод интернет орон зай бүгдийг өөрчилжээ. Энэ нь сайн, муу хоёр талтай. Нэгэнт л хүн бүр хэрэглэж байгаа болохоор сайн талыг нь илүү их харж, өөртөө байгаа боломжуудыг ашиглан, бусад мэргэжлийн хүмүүстэй мөр зэрэгцэн алхах ёстой. Эмэгтэй эрэгтэй гэж ялгахгүйгээр бүгдээрээ л бие даан ямар нэгэн зүйл хийх бололцоотой болсон учраас, бусад олон мэргэжлийн хүмүүсийн мэдэх шаардлагатай зүйлсийг ч өөрөө бие даан интернетээс суралцах боломжтой болжээ. Бүх зүйлийг илүү хурдацтай болгосон гэх үү дээ. Ялангуяа Нью-Йорк хотод бол нэг л юмыг хийгээд зогсдоггүй, маш их боломжууд бий. Мэдээж хэн ч амжилтад нэг өдрийн дотор хүрдэггүй. Өдөр болгон шинийг сэтгэж, олон үйл ажиллагаанд байнга оролцон танилынхаа хүрээг тэлж, өөрийгөө бусдад зөв сайнаар таниулж, олдож байгаа боломжуудыг зөвөөр ашиглах хэрэгтэй. Хэрэв чи идэвхгүй байх юм бол хүмүүс чамайг дорхноо л мартана. Энд амьдрахад зориг тэвчээртэй, өөртөө итгэлтэй байж, бусдаас овсгоотой, ямагт цагаа барьж, ярианы чадвар өндөртэй байж, хүмүүстэй ойлголцож сурах хэрэгтэй болдог.

-Г.Галбадрах: Бас өрсөлдөөн байна гэсэн үг үү?
-Г.Номин: Өрсөлдөөн бол тодорхой хэмжээнд бий, гэхдээ тийм ч хэцүү биш. Нью-Йоркод дэлхийн бүх брендүүд, загварын маш олон агентлагууд байдаг. Хангалттай орон зай байгаа. Нэгэнд нь таалагдахгүй байлаа гэхэд нөгөөд нь очиж санал тавиад шалгуулж болно. Тэгэхээр модель болох хүн өөрийгөө л бэлтгэх хэрэгтэй. Алхаа гишгээ бол нэг л үзүүлэлт. Өөрийгөө илэрхийлэх чадвар нь чухал үзүүлэлт. Агентлагууд бэлэн моделиудыг л шууд авч ашиглах сонирхолтой байдаг.

-Г.Галбадрах: Мэдээж загвар өмсөхийг хүсч байгаа залуус олон байгаа. “Өөрийгөө бэлдэнэ” гэдгийг нь жаахан тодруулж болох уу?
-Г.Номин: Модель хүнд өөртөө итгэлтэй байх, өөрийгөө мэдэрдэг байх, өөрийгөө илэрхийлэх чадвар хамгийн чухал. Материал нь бас чухал, бусдыг нь явцын дунд сураад авч болно. “Биеийн галбир болоод харьцаа чинь ямар байна? Биеийн аль хэсгээ яаж хөгжүүлэх вэ?” гэдгээ мэдэх нь хүртэл үүнд хамаатай. Үнэхээр хийхийг хүсч байгаа ажил тань, тайзан дээр гарч бусдад гоо сайхныг мэдрүүлэх ёстой гэж боддог бол, тэр ажил мэргэжлээ серьёзний хүлээж авах хэрэгтэй. Мэргэжил болгон өөрийн гэсэн хэцүү талтай. Хүн заавал өөрийгөө зовоож, өөрийгөө дайчлан шударгаар хөдөлмөрлөж байж л сул талаа ялдаг. Үүний тулд бие бялдраа хөгжүүлэх, хоол ундаа тохируулах, оюун санаагаа цэнэглэх хэрэгтэй.

Чи үүнийг хийж чадна, эсвэл чадахгүй гэдгээ мэдэр. Тэгээд өөртөө байгаа сул талаа өөрчил. Хэтэрхий өндөр байж болохгүй, хөх өгзгөө хэт томруулж болохгүй. Загварт үндсэн натур, стандарт гэж байгаа. Эрэгтэй загвар өмсөгчид хэт булчинлэг байж болохгүй, тэгвэл хувцас нь таарахгүй шүү дээ. Залуучууд нүүрээ будах, үсээ арчлах, зөв дэгжин хувцаслах болоод хувцсаа өөртөө тохируулж өмсөх тухай өөрсдөө судалж мэдэх нь хэрэг болно. Заавал модель болохгүй ч өөрийн тань ирээдүйд хэрэг болдог. Өөрийгөө илэрхийлэх, бас ярианы чадвараа сайжруулахын тулд их уншдаг байх ёстой. Уран бүтээлч хүний хувьд байнга шинэ содон зүйлийг бүтээж, бусдад сонирхуулж байх нь танилын хүрээгээ тэлэхээс гадна, улам их зүйлийг бүтээх урам зориг, эрч хүчийг өгдөг юм. Одоо үед мэдэхгүй, чадахгүй зүйл гэж байхгүй болсон. Хүссэн зүйлээ интернет ашиглаад сурчихаж болно.

nomin4-Г.Галбадрах: Чи жишээ нь, өөрийн сул талаа хэр мэдэх вэ?
-Г.Номин: Би өөрийн сул талаа мэднэ. Миний биеийн өндөр тэр болгон тэнцдэггүй. Тэгээд ч хөл минь тийм ч урт биш. Тийм болохоор аль өнцгөөс зураг авахуулахаа, яаж зогсож поозлохоо мэддэг. Би моделиудтай ажиллаж, моделиуд сонгож авдаг болохоор casting director -ууд ямар шоунд, ямар дүрд юуг нь онцолж харахыг мэддэг гэсэн үг. Бас юу хийх хэрэгтэйгээ ч мэднэ. Өөрөөр хэлбэл хүн сайн чадах зүйлээ л хийж, ямар амжилтад хүрэхээ өөрөө төсөөлж байх хэрэгтэй болж байна. Миний ярианы чадвар муу байсан. Одоо бол давгүй шүү. Би Бостонд ажиллаж байхдаа International Film Festival-ийн захиралдаа хүсэлт тавьж байгаад “улаан хивс”ний ёслолд оролцож байгаа “од”-уудаас ярилцлага авах зөвшөөрөл авсан юм. Тэр хүмүүстэй ярилцлага хийж, янз бүрийн асуулт тавьж, хариулт авах нь надад сонирхолтой байсан төдийгүй миний хувьд ярианы чадвараа сайжруулахад их ч хэрэг болсон. Бас камерны өмнө яаж зогсож яривал зохистой сонсогдох бөгөөд харагдахыг ч мэдэх болсон.

-Г.Галбадрах: Хэдэн төрлийн модель байдаг юм бэ?
-Г.Номин: Яг хувцас сурталчилдаг 4 төрлийн модель байдаг юм.
1. Runway show \ Tайзны модель. Өндөр моделиуд ихэвчлэн оролцдог\
2. Print модель \Рекламд сурталчилгаанд оролцдог, өвөрмөц дүр төрхтэй, дур булаам үзэсгэлэнтэй моделиуд оролцдог\
3. Video Vixen модель \видео болон клипэнд тоглодог\
4. Fitness models
Эдгээрүүд нь өөр өөрсдийн онцлогтой бөгөөд өөр өөрийн шалгууруудтай. Энэ болгонд тохирох стандарт царай болоод галбир гэж байна.

-Г.Галбадрах: Моделиуд мэдлэгтэй байх ёстой юу?
-Г.Номин: Мэдлэгтэй байх ёстой. Хүний гадаад төрх нь дотоод сэтгэлийн илчээр гэрэлтдэг. Тийм хүнээс энерги мэдрэгддэг юм. Тэр энерги нь тайзан дээрээс л үзэгчдэд хүрч мэдрэгдэж байх ёстой. Одоо бол загварт үүнийг их анхаардаг болсон. Манай монгол бүсгүйчүүд намбалаг мөртлөө цаанаа л нэг эрхэмсэг байдаг шүү дээ. Тийм хүн л үзэгчдийг татдаг юм даа.

-Г.Галбадрах: Тийм шүү би чамтай санал нэг байна. Би өөрийг тань загвар өмсөхийн хажуугаар янз бүрийн Fashion show, үдэшлэгүүдийг зохион байгуулдаг гэж сонссон.
-Г.Номин: Анх Америкт ирээд “Oscars”, “Grammys”, ” Golden Globes” зэрэг хамгийн өндөр түвшинд зохион байгуулагддаг нэг үдшийн шоуг үзэхдээ, ямар их хариуцлагатай болоод их бэлтгэл шаарддаг ажил болохыг мэдээд өөртөө жаахан эргэлзэж байсан л даа. Гэхдээ шоу дуусаад үр дүнг нь мэдрэх үнэхээр сайхан, үгээр илэрхийлэхийн аргагүй. Бостонд ажиллаж байхдаа Бостоны шилдэг дизайнерууд болон загвар өмсөгчдийг оролцуулсан Boston Fashion Awards шоунд зохион байгуулагчаар нь оролцсон юм. Их ч том шоу болсон. Миний зохион байгуулагчаар нь оролцож байгаа анхны том хэмжээний шоу болохоор би ч нилээд хичээж, өөрийгөө дайчилсан л даа. Энэ шоунд оролцогсдыг 14 номинацаар шалгаруулж, шагнал гардуулж байсан юм. Энэ шоу маань амжилттай болсон болохоор хүмүүс намайг анзаарч, media press, сонин сэтгүүлд уригдах болсон. Түүнээс хойш нилээд хэд хэдэн шоуг зохион байгуулахад оролцож, заримд нь өөрөө загвар өмсөж байв. Дараа нь Нью-Йоркод шилжиж ирээд энэ чиглэлээрээ өөрийн бүх боломжоо дайчлан нилээд амжилттай ажиллаж байгаа шүү.

Дөрөв. Монголын загварын ертөнцөд их ирээдүй байгаа.

-Г.Галбадрах: Бас Монголын загварынхныг дэмжиж байгаа юу?
-Г.Номин: Бостонгоос Нью-Йоркод ирээд загварын шоунуудыг үзэхэд бараг орон болгоны загвар өмсөгчид оролцож байсан нь сонирхолтой, бас боломжтой санагдаж байв. Тэгэхэд л монголчуудаа оролцуулах санаа төрж байлаа. Нью-Йорк хотод олон улсын бүх брендүүд байдаг. Харин Монгол бренд байдаггүй, олон нийтэд өөрийн гэсэн орон зайгаа бий болгосон дизайнер, загвар өмсөгч байхгүй. Тэр ч бүү хэл Монгол ресторан ч байхгүй. 2 жилийн өмнө Монголдоо очиход “Загварын мэргэжлийн түвшний шоу”-г хамтарч зохион байгуулах саналыг миний найз Францын дизайнер надад тавьж байсан юм. Тэр шоунд Монголын нэг дизайнерийг оролцуулах санааг минь дэмжиж нэг найз минь Малайзаас дөнгөж ирээд байсан Катя Золтой танилцуулсан юм. Харамсалтай нь цаг хугацаа хэт давчуу байсны улмаас энэ санаа минь хэрэгжээгүй. Түүнээс хойш Катяг болон Монголын загварын дизайнеруудыг нэг биш удаа Нью-Йоркод урьж авчирч, хамтарч ажилласан. Энэ маань дэлхийн хэмжээнд Монголоо мэдүүлэх, монгол хувцсаа таниулах, түүгээр дамжуулан Монголынхоо түүх соёлыг сурталчлах хүсэлтэй минь холбоотой. Сүүлийн жилүүдэд Нью-Йоркийн загварын ертөнцөд Монголын загварыг танилцуулахыг хичээж байгаа.

-Г.Галбадрах: Нээрээ бодоход, хувцсаар нь тухайн орны түүх соёлыг сурталчилна гэдэг чухал санаа юм байна шүү?
-Г.Номин: Та бодоод үз л дээ. Ямар ч улс орнуудын үндэсний урлаг бол дэлхийн хэмжээнд аваад үзэхэд хязгаарлагдмал. Түүнийг судлаачид болон сонирхогчид ихэвчлэн сонирхдог. Харин загварын урлаг бол дэлхийн хэмжээнд нийтлэг орон зайтай. Хүн болгон гоё загварын өөртөө таалагдсан хувцас өмсөхийг хүсдэг. Дуучид, хөгжимчид, ТВ нэвтрүүлэг хөтлөгчид гэх мэтчилэн бүгдээрээ олны өмнө гарахдаа өмсөж байгаа хувцсаараа л эхлээд олны анхаарлыг татдаг. “Оскар” болоод бусад алдартай шоунууд эхлэхийн өмнө “улаан хивс” ний ёслол болж, “Од”-уудын өмсөж ирсэн гоёл, зүүсгэл чимэглэлийг хүмүүс сонирхоно. Магадгүй энэ нь тухайн цаг үеийн загварын чиг хандлагыг ч тодорхойлдог. Тэгэхээр энэ бол том боломж юм шүү дээ.

nomin5-Г.Галбадрах: Монголын үндэсний загварын хувцаснуудын талаар чи ямар санаа бодолтой байна вэ?
-Г.Номин: Дэлхийн улс үндэстэн болгон өөр өөрийн өвөрмөц онцлогтой. Япончууд кимоногоор гоёж байхад Энэтхэгчүүд саригаараа гоёх жишээтэй. Манай Монголын үндэсний хувцаснууд бас л өвөрмөц шүү дээ. Одоо бол Монголын эртний хаад хатдын хувцаснаас санаа авч, модерн маягаар хувцас бүтээж эхэллээ. Хэрэв та нар санаж байгаа бол Star Wars кинон дээр Queen Amidala Монголын эртний хатдын үсээ эвэр хэлбэрт оруулан угалз маягаар хийсэн малгайнаас санаа авч хувцас чимэглэлээ хийсэн байсан. Тэр кинон дээр хувцас загвартаа их анхаарал хандуулж, сонин содон дүрслэлтэй хээ угалзуудыг оруулсан байсан даа.

-Г.Галбадрах: Тэгэхээр чиний бодлоор бол Монголын загварт боломж байнаа даа?
-Г.Номин: Тийм ээ байгаа. Дизайнерууд маань Монголын үндэсний хувцасны түүх, загварыг сайн судлаад орчин үеийн модерн загвартай хослуулах юм бол заавал амжилтад хүрнэ. Oдоо үед чинь этгээд, өвөрмөц дүр төрх моданд орчихсон. Буцаад эрт дээр үеийн стиль руугаа орж байгаа ч юм уу даа. Энэ жил Оскарт Монголын дизайнеруудын хувцаснаас санал болгох гэж оролдсон боловч санхүүгийн дэмжлэг байгаагүйн улмаас чадаагүй. Жил болгон “Оскар”-ын шагнал гардуулах ёслолын өмнө Лос-Анжелест, уг арга хэмжээ болох газрын хажууханд “Од”-уудын гоёлд өмсөх хувцсаа сонгох үзэсгэлэн худалдаа гардаг юм. Тэнд маш олон дизайнерууд өөрсдийн бүтээлээ дэлгэж, санал болгодог. Мэдээж тэр нь өндөр шаардлага шалгууртай. Бид оролдоод үзэж яагаад болохгүй гэж? Миний хувьд дараа жил үүнийг хэрэгжүүлэх санаа бий. Одоо “Оскар”-т Ази жүжигчид, найруулагчид хүч түрэн орж ирж байна. Том “Од”-ууд дэлгүүрээс хувцас авч өмсдөггүй. Хувцсаа захиалгаар хийлгэж өмсдөг. Сүүлийн үед Ази загварын хувцаснуудыг хүмүүс их сонирхох боллоо. Ази хувцаснууд цаанаа л нэг эрхэмсэг, сонин содон хийц загвартай. Энэ чинь бас л боломж шүү дээ?

-Г.Галбадрах: Тийм шүү, энэ бол боломж. Надад ч бас тэгж санагдаж байна. Бас загвар өмсөгчдөд ч их боломж олдох болно.
-Г.Номин: Нью-Йоркод сүүлийн жилүүдэд Ази төрхтэй моделиудыг ихэд сонирхох болсон. Өнөөгийн Монголын залуус маань Ази Европын “эрлийз” төрхтэй, өндөр нуруутай, царай зүсээ сайхан арчилж, бие бялдраа хөгжүүлж, биеэ гоё авч явдаг болжээ. Тэгэхээр тэд одоо өөрсдийгөө бүх талаар нь хөгжүүлэх хэрэгтэй. Их уншиж, их зүйл судла, их хөдөлмөрлө. Өөртөө тавьсан зорилго руугаа хэзээ ч бууж өгөлгүйгээр зүтгэж, орон зайгаа тэлж, монгол сайхан залуус дэлхийн тавцанд “хөл тавьж” амжилтад хүрвэл ямар сайхан байх болоо. Зөвхөн загварын ертөнц гэлтгүй, кино урлаг, шоу интертайментийн бүх салбарт Ази төрхтэй залуусыг сонирхож байгаа. Тэгэхээр монгол залуус минь өөрийгөө таньж мэдэж, хөгжүүлж, зоригтой алхам хийх хэрэгтэй байна. Харин үүний тулд хамгийн чухал нь эв нэгдэлтэй байж, бие биенээ дэмжих нь чухал.

-Г.Галбадрах: Санал нэг байнаа Номин. Монголын загварын ертөнцийн талаар мэдээлэл авч ажиглаж байдаг байх.
-Г.Номин: “Монголд загвар ямар түвшинд байна, хэн юу хийж байна, хандлага нь ямар байна вэ?” гэдгийг хэрээрээ л ажигладаг. Сүүлийн үед залуус олноор гарч ирж хөгжиж эхэлж байна. Гэхдээ муу тал нь гэвэл бид өөр хоорондоо л өрсөлдөөд, бие биендээ атаархаж, дандаа л хов жив ярьж, моделиуд, жүжигчид гэхээрээ л заавал нэг “хэл ам”- анд өртөж байдаг. Уг нь хамтдаа нэгдээд гадаад ертөнцтэй өрсөлдвөл амжилтад хүрэх бүрэн боломж бий. Энэ загварын ертөнц чинь булаалдаад барахгүй том ертөнц шүү дээ. Бид боломж олсон нэгнийгээ дэмжиж гаргаж ирвэл Монголд минь, монголчуудад минь хэрэгтэй. Тэр хүн чинь дэлхий дахинд Монголыг сурталчилна, бас олон монголчууддаа тусалж, дэмжиж гаргаж ирнэ. Дэлхий дахинд “Монголчууд гэдэг чинь ямар хүмүүс вэ? Тэд ямар хувцас өмсдөг юм бэ? Ямар соёл, зан заншилтай юм бэ?” гээд сонирхож эхэлнэ. Тэр хэмжээгээр бид дээшээ гараад л ирнэ шүү дээ.

-Г.Галбадрах: Тийм ээ, энэ бол асар том орон зай.
-Г.Номин: Нөгөө талаар загварын ертөнц бол өвөрмөц орон зай. Хичнээн материалтай, авьяас чадвартай байгаад өөрийн хүчээр гарч ирнэ гэдэг амаргүй. Тийм болохоор сурталчилгаа болоод өөрийгөө илэрхийлэх тал дээр их анхаарах хэрэгтэй болдог. Үүнээс гадна овсгоо их чухал. Маш олон төрлийн хүмүүстэй харьцах болохоор, ямар хүмүүстэй яаж харьцахаа мэддэг байх хэрэгтэй. Хүмүүс чинь олон янз. Маш их ярьдаг хэрнээ юу ч хийдэггүй хүмүүс байна. Ярьдаг, тэр хэрээрээ хийдэг хүмүүс байна. Юу ч ярихгүй ажиглаад суугаад байдаг мөртлөө мундаг хийдэг хүмүүс байна. Зүгээр л худлаа яриад, жүжиглээд хүний цагийг дэмий үрдэг хүмүүс бий. Зөвхөн мөнгө олох гэж айлын жаахан охидуудын “тархийг угааж”, буруугаар ашигладаг хүмүүс ч байна. Тэр болгонтой ялгаж салгаж учраа олох хэрэгтэй болно.

Тав. Алдаж болохгүй боломжууд

-Г.Галбадрах: Чи нэг биш удаа “овсгоотой байх” тухай дурдаж санууллаа?
-Г.Номин: Одоо би Нью-Йоркод найзтайгаа хамтраад Night Club т янз бүрийн хүмүүсийн “төрсөн өдөр”, тусгай баяр, шоу зохион байгуулдаг юм. Америкийн том хотуудад Night Club -т ороход маш хэцүү, асуудалтай болоод үнэтэй байдаг. Залуу хүн болохоороо би өөрөө ч дуу хөгжим сонсож, найзуудтайгаа бүжиглэж стрессээ тайлах дуртай. Энэ нь бидний ажил болохоор бид маш хариуцлагатай байх ёстой. Хүмүүс “цагаа сайхан өнгөрөөж чадаж байна уу?”, “тараад хүмүүс гэртээ аюулгүй хүрсэн үү?” гэх мэтчилэн энд ирж үйлчлүүлсэн бүх хүмүүст анхаарал тавих үүрэгтэй. Энэ маань маш олон хүмүүстэй танилцаж, ярилцах боломжийг олгодог юм. “Шөнийн клуб”т төрөл бүрийн мэргэжлийн хүмүүс ирнэ. Хүмүүстэй танилцаж дотносох хамгийн том боломж нь харилцаа. Ямар ч хүнийг үүдээр орж ирэхэд нь угтаж авахаас эхлээд, үйлчлүүлээд гарч явах хүртэл дээд зэргийн найрсаг байх учиртай. Үйлчилгээ ч тэр хэрээрээ дээд зэргийн чанартай байх ёстой. Үйлчилгээ гэдэг чинь хүнээс авч байгаа мөнгөндөө биш, хүний сэтгэлд хэр хүрч байна вэ? гэдгээр л хэмжигдэж байх учиртай. Ингэж хамтдаа өнгөрүүлсэн цаг мөчүүд хүмүүст сайхан дурсамж болон үлддэг.

nomin6-Г.Галбадрах: Сайн үйлчилгээ хүмүүсийг заавал татдаг.
-Г.Номин: Хүмүүсийг үйлчилгээгээр татах нь хамгийн чухал. Одоогоор бид 7 хоногт 3 удаа үдэшлэг парти зохион байгуулж байгаа. Мөн олон төрлийн дуучид, хөгжимчид, жүжигчид, DJ, гэх мэтчилэн зөндөө хүмүүстэй хамтарч үйл ажиллагаа явуулдаг. Энэ болгон нь нөхөр бид хоёрыг хүмүүстэй танилцаж, ажил хэргийн талаар холбоо тогтоон, олон зүйл дээр хамтарч ажиллахад тус болдог юм. Ер нь “хүн их ажиллахын хажуугаар алжаалаа тайлж, найз нөхөдтэйгээ баярлаж цэнгэж, ажил амралт хоёрыг зөв хослуулж амьдрах хэрэгтэй юм уу даа” гэж надад бодогддог юм. Бид хүмүүсийг татаж, тэдэнд хүндлэгдэж тоогдох хэрээр хүмүүс ч бас бидэнд зөндөө шинэ ажлын санал тавина.

-Г.Галбадрах: Хүмүүстэй ажил хэргийн холбоо тогтоохдоо?
-Г.Номин: Би хүмүүстэй уулзах бүрдээ бизнес картаа солилцдог. Тэгээд өөрийгөө танилцуулж “Би ийм ажил хийдэг юм аа. Тантай танилцсандаа баяртай байна. Танд хэрэг болох бол би танд тусалж, хамтран ажиллахад бэлэн байгаа шүү” гэж учирлана. Эхлээд өөртөө байгаа боломжууд болоод миний баг хамт олонд байгаа боломжууд, бид өөрсдийн хийж чадах зүйлээ дурддаг. Хүмүүс янз бүрээр л хүлээж авна. Хүнтэй бизнес картаа солилцож, ажил хэргийн талаар ярилцсан л бол заавал эргэж утасддаг. “Уучлаарай би тантай өчигдөр ярилцсан Номин байнаа. Би тантай ярилцаж тохиролцсон зүйлийн талаар сануулж ярилцах гэсэн юм” гэж. Өөрөө эхэлж санал тавихад хүлээж авдаггүй хүн бараг байдаггүй юм даа. Тэр хүн эхэндээ сүртэй хүлээж авахгүй л дээ. Гэхдээ дараагийн удаад тэр хүний өмнө амалсан зүйлээ хийчихээд л “Та нэг хүрээд ирэхгүй юу? Би хийсэн зүйлээ үзүүлэх гэсэн юм” гэхэд тэр хүн ирж үзээд сэтгэл нь хангалуун болж, өөрийн зүгээс хийх зүйлээ хийж эхэлдэг. Энэ маягаар л хамтын ажиллагаа өргөжинө.

-Г.Галбадрах: Энэ бол маш сайн чанар байна. Бид болохоор уулзаад баахан л яриад байдаг, гэсэн хэрнээ юу ч хийдэггүй. Сэтгэл хөдлөлдөө автаад ярьж байгаад орхисон бүхэн ажил хэрэг болохгүй л бол дэмий хоосон яриа болж үлддэг.
-Г.Номин: Хүнтэй ажил хэрэг ярьсан л бол өөрийн амалсан зүйл, хүлээсэн үүргээ биелүүлж байх нь хүмүүстэй амжилттай хамтарч ажиллах эхлэл болдог. Чи яриад л тэгсэн хэрнээ зүгээр суугаад байвал хэн ч чамайг дэмжиж туслахгүй. Тэр хүн мундаг бизнесмэн, продюсер, удирдагч, “од” хэн байх нь хамаагүй. Хүмүүсээс айж ичих хэрэггүй. Бид адилхан л хүмүүс шүү дээ. Тэд хэдийгээр мундаг амжилтад хүрсэн “од” байлаа ч нэгэн цагт бидэнтэй л адилхан ингээд л явж байсан хүмүүс. Ийм тохиолдлуудын бараг 60-70 % нь ийм саналаас татгалздаггүй.

-Г.Галбадрах: “Хэрэв өөртөө зорилго тавьсан л бол зорилгодоо хүрэхийн тулд бусдад болоод өөртөө хэрэг болох санал тавьж бай” гэсэн санаа юм уу даа?
-Г.Номин: Би болохоор хүмүүс дээр өөрөө очиж санал тавих дуртай. Тэдэнтэй ярилцаж, өөрийн хийж чадах ажлаа санал болгоно. Жишээ нь: Нэг нэртэй том брендийн захиралтай нь уулзах цагаа товлож байгаад өөрөө хүрч очоод “Би та нартай хамтарч ажиллах хүсэлтэй байна. Надад байгаа боломж болоод миний хийж чадах зүйл энэ. Та нар ямар саналтай байна вэ?” гэж асуудаг. Мэдээж санал маань харилцан ашигтай байх ёстой. Бид хүнээс мөнгө биш боломж гуйж байгаа болохоор ичих зүйл үгүй. Хэрэв чи модель болохыг хүсч байгаа бол өөртөө байгаа мөнгөө шавхаад, өөртөө байгаа боломжоо дайчлаад юу хийж чадахаа бусдад нотло. Тэгвэл чамд боломж олдоно. Хэн нэгнээс мөнгө гуйгаад, хэн нэгэн ирж туслахыг хүлээгээд суувал чи хэзээ ч амжилтад хүрэхгүй.

-Г.Галбадрах: Чиний яриаг сонсоод байхад яг л өөрийн боломжоо дайчлан овсгоотой байж, том зорилго руу явж байгаа мэт санагдлаа. “Шөнийн клуб”тэй болохоор нилээд шоуддаг уу?
-Г.Номин: Хүмүүс заримдаа намайг “Ямар их шоуддаг юм бэ? Дандаа л шоудаж байгаа зургаа тавих юм” гэж зэмлэдэг. Тэр болгонд хүмүүст тайлбарлах албагүй. Энэ бол бидний ажил. Нөхөр маань Нью-Йоркод өссөн загвар өмсөгч, жүжигчин, зохиолч мэргэжилтэй. Нөхөр маань алив ажлыг цагт нь , хийхээр төлөвлөсөн зүйлээ яг л хийдэг. Ярианы соёл сайтай, итгэл дааж чаддаг учраас бид “гар нийлэн” ажилладаг. Бид сонирхлоороо нэгдсэн. Бид хоёрын уриа болохоор “Бүх зүйлийг хамгийн сайнаар чанартай хийх”. Бид хоёр бие биенээ маш сайн ойлгож дэмждэг.
Энэ мэргэжил маань олны өмнө байнга гарч, гоо сайхнаар бусдыг баярлуулж, хүмүүсийг дэмжиж тусалж, бүх талаараа л хүмүүст үлгэр дуурайлал болж байж, хүмүүсийн хайр хүндэтгэлийг авдаг ажил. Хүн ер нь сэтгэл санаагаараа тайван байж, сайн хайрлуулж, халамжлуулж байж л дотроосоо гэрэлтдэг. Тэр хэрээрээ нүдэндээ цогтой болж, хувийн амьдрал, бизнес болоод ажил хэрэг нь бүтэмжтэй байна гэсэн үг. Тийм болохоор гэр бүлийнхэн болоод хань ижил тань чамайг ойлгож дэмжиж, туслаж байх нь амжилтад хүрэхийн бас нэг том хэсэг нь.

Зургаа. Энэ цаг үе надад их бараан саарал өнгө шиг санагддаг.

-Г.Галбадрах: Мэдээж янз бүрийн хүмүүстэй уулзаж, янз бүрийн залуустай найзалдаг байх. Бас загварын, шоуны том ертөнц дотор алхаж яваа залуу хүмүүс. Энэ дотроосоо ертөнцийн өнгийг яаж харж байна вэ?
-Г.Номин: Одоо өөрийн оршиж байгаа энэ ертөнцийг заримдаа анзаарч харахад надад нэг л сонин мэдрэмж төрдөг юм. Загвар өмсөгчид, жүжигчид, дуучид гээд өмнө нь яг илүү нь “тасраад” гарч ирдэг байсан бол өнөө үед бусдаас илүүрхэж, хүлээн зөвшөөрөгдөж байгаа хүмүүс харагдахгүй байна. Одоо гарч ирж дуулагдаж байгаа дуунууд нь хэт материаллаг өгүүлэмжтэй, түүнийгээ бусдад гайхуулж бардамнасан аястай. “Би ийм гоё машинтай, би тийм ч гоё хүүхэнтэй” гэх ч юм уу. Хүмүүсийн дотоод сэтгэл нь бие биенээсээ холдоод ч байгаа юм шиг. Гэтэл үүнийг нь өсч яваа үе буюу дунд, ахлах сургуулийн хүүхдүүд шууд л хуулж дуурайна шүү дээ.

-Г.Галбадрах: Тийм ээ. Харамсалтай нь надад ч бас тэгж санагддаг юм.
-Г.Номин: Одоо миний анзаарч байгаагаар энэ нийгэм, дэлхий ертөнц бараан саарал өнгөтэй болчихсон юм шиг санагддаг юм. Гэхдээ энэ нь тодорхой хугацааны дараа гайгүй болох байхаа. Бидний үеийнхэн л энэ бүх эсрэг зуршил, муу үйлдлүүдийг засч залруулах хэрэгтэй болоод байна.

-Г.Галбадрах: Заримдаа өнгөрсөн цаг хугацааг санагалзан гуниглах нь ч бий?
-Г.Номин: Тийм шүү. Дээр үед монголчууд ямар байсан билээ. Өөрсдийн гэсэн ёс суртахуун, хэм хэмжээтэй. Бие биенээ бусдын өмнө уруул дээр нь озож үнсэх битгий хэл хацар дээр нь үнсэхдээ ч ичингүйрдэг байсан. Гэтэл одоо бага насны хүүхдүүд залуусыг харахад ямар их өөрчлөгдөж байна вэ? Бүсгүйчүүд байгалаас заяасан унаган төрхөө алдаж, дандаа л хиймэл зүйл рүү тэмүүлэх болжээ. Хөх, өгзгөндөө силикон шахуулж, нүүр царайгаа хүртэл өөрчилж байна. Хэт хиймэл байдлаас хүмүүс залхаж эхэлж байгаа. Хүмүүс хиймлээр бий болгосон байгаль орчин, дуу чимээ стрессээс залхаж, онгон дагшин хэвээрээ байгаа байгаль орчин руу тэмүүлж байгаа шиг, яг л байгалаас заяаж, эцэг эхээс төрсөн төрхөөрөө байгаа бүсгүйчүүдийг эрчүүд хүсдэг болно. Энэ чинь байгалийн шалгарал юм шүү дээ.

nomin7Долоо. Кино болоод Интертайнмент ертөнц

-Г.Галбадрах: Чи одоо Нью-Йоркод ямар орон зайд ажиллаж байна вэ?
-Г.Номин: Би яг одоогоор юм юманд хүчээ сорьж, чадах боломжоороо хүмүүсийг дэмжиж тусалж байгаа. Дуучидтай хамтарч видео клипны зураг авалтуудыг нь продюсерлож, олон улсын моделиудыг энд авчирч ажиллуулж, төрөл бүрийн шоунуудыг зохион байгуулж байна. Өөр өөр орнуудын энэ чиглэлийн хүмүүстэй нилээд хамтарч ажилладаг. Бид багтаа 7 хүнтэй. Зурагчин, videographer, wardrobe stylist, make up and hair artist, дизайнер, модель жүжигчин гэхчилэн хүн болгон нэгээс дээш мэргэжлийн ажил хариуцдаг. Бүх төрлийн хүмүүсийг нийлүүлээд сайн манлайлагч байж чадвал, илүү өргөн хүрээнд ажиллах боломжтой байдаг. Бид залуу хүмүүс болохоор өөрсдийгөө сорьж дуртай зүйлээ хийн, хүч чадлаа дайчлан, хамтын хүчээр мөрөөдөлдөө хүрэхээр тэмүүлж явна. Хэзээ ч бууж өгдөггүй хүмүүс л ялалтад хүрдэг.
Хэрэв та ажигласан бол дэлхийн хэмжээнд амжилт гаргаж яваа, бусдыг манлайлж яваа хүмүүс ихэнх нь нэг үеийхэн. Тэд хэзээ ч бууж өгдөггүй, хийж байгаа ажилдаа дуртай болохоор зоригтой, тууштай байдаг, өөртөө итгэлтэй байдаг учраас л амжилтад хүрдэг. Тийм болохоор бид ч бас ирээдүйгээ томоор төсөөлж, уйгагүй зүтгэж байж л амжилтад хүрнэ. Амжилтад хязгаар байхгүй.

-Г.Галбадрах: Би нэг удаа та нарын бүтээсэн киног интернетээр үзсэн.
-Г.Номин: Нөхөр минь зохиол, шүлэг бичих дуртай. Саяхан хоёулаа хамтарч байгаад анхныхаа богино хэмжээний кино хийсэн. Америкт богино хэмжээний кинонуудын фестиваль зохион байгуулж, түүнээсээ дэлгэрүүлж болох санаа, том бүтээлүүд хийх боломжуудаа олж авдаг юм. Бидний өнгөрсөн 3 сард хийсэн богино хэмжээний кино маань удахгүй фестивальд оролцох гэж байгаа. Хэрэв энэ фестивальд амжилттай оролцох юм бол бүрэн хэмжээний кино хийх бодол бий. Ер нь цаашдаа хийхээр бодож төлөвлөж байгаа олон бүтээлүүд байгаа.

-Г.Галбадрах: Киноныхоо сэдвийг хэрхэн сонгож, бусдад юу үзүүлж ойлгуулахыг зорьж байна даа?
-Г.Номин: Сэдвийн хувьд аль болохоор хүмүүсийн амьдралд байгаа эмзэг асуудлыг хөндөхийг хичээдэг. Сүүлд бүтээсэн кино маань Felo De Se гэдэг нэртэй. Энэ кинондоо амиа хорлохыг хүсч байгаа хүний тухай өгүүлсэн. Нөхөр маань зохиолыг нь бичсэн юм. Хүн өөрийн амьдралдаа тохиолдож байгаа бэрхшээлтэй хүнд асуудлаас гарах хамгийн муу сонголт бол “амиа хорлох” явдал юм аа. Хэрэв хүн амьд байж чадвал, амьдрал цаашаа үргэлжилсээр байх болно гэдгийг хүмүүст хэлж ойлгуулахыг хүссэн юм. Энэ бол их эмзэг сэдэв. Тийм шийдвэр гаргасан хувь хүн, өөрөө өөртэйгээ дотоод сэтгэлээрээ л ярилцдаг.

-Г.Галбадрах: Киногоо хийхдээ судалгаа хийх үү?
-Г.Номин: Америкт “Амиа хорлохыг хүссэн хүмүүсийг аврах сан” гэж байдаг юм байна л даа. Бид тэр байгууллага дээр очиж уулзсан. Гэтэл тэд хичнээн хичээгээд ч ийм тохиолдлын 30 % -д нь тусалж, амийг нь аварч чаддаг, 70 % д нь огт тусалж чаддаггүй гэж хэлж байсан. Энэ их харамсалтай. Бас судалгаагаар ижил хүйстэн хүмүүст амиа хорлох үзэгдэл элбэг байдаг гэж гарсан байсан. Урлагийн, загварын ертөнцөд ийм хүмүүс элбэг. Мэдээж янз бүрийн шалтгаан бий байх. Ийм хүмүүстэй уулзаж, ярилцаж зовлонг нь ойлгох хэрэгтэй. Эцсийн эцэст бид ав адилхан л хүмүүс шүү дээ.

-Г.Галбадрах: Чи загвар сонирхож явсан хэрнээ яаж яваад кино руу орчихсон юм бэ?
-Г.Номин: Ерөнхийдөө загварын ертөнц, кино урлагтай байнга холбоотой байдаг. Бостонд ажиллаж байхад манай ажлын газарт кино зураг авах боллоо. Эзэн маань үүнийг надад дуулгаж, өглөө эрт ирж ажлын газраа онгойлгон тэдэнд туслахыг хүссэн юм. Би бүр эрт ирээд тэдний хийж байгаа ажлыг сонирхонгоо хүн бүрийг анхааралтай ажиглан “Тэр хүн нь продюсер юм байна, энэ хүн нь найруулагч юм байна” гэхчилэн харж суусан. Тэднийг завсарлах хугацаанд нь найруулагч дээр нь очиж, өөрийгөө танилцуулан “боломж олдвол хамтарч ажиллах хүсэлтэй байгаа” гаа дуулгаад өөрийн цээж зургаа, нэрийн хуудастайгаа хамтад өгөөд салсан. Гэтэл тэд нэг өдөр над руу утасдаж “нэг дүр байна, чи ирж сонирхооч” гэж санал тавьсан. Тэгээд л би энэ урлаг руу орсон доо. Түүнээс хойш их ч олон casting call- д явсан. Олон ч удаа “үгүй” гэж сонсож үзсэн. Тэгэхдээ тоглосон 4 кино байдаг юм. Миний хувьд хамгийн сонирхолтой, бахархал төрүүлдэг нь жүжигчний мэргэжил. Киногоор юуг ч илэрхийлж болно. Тийм болохоор би кино урлагт заавал хүчээ сорино гэж бодож байгаа.

-Г.Галбадрах: Энэ бол чиний уйгагүй чанартай чинь холбоотой юм байна. Нэгэнт кино урлаг руу бага орон зайгаар орсон ч гэсэн том мөрөөдөл байгаа байх?
-Г.Номин: Том мөрөөдөл бол байлгүй яахав. Холливуудын хэмжээнд хүрэхээр кино хийх ч юм уу, Монголын жүжигчнийг энэ том дэлгэцнээ харах хүсэлтэй. Энэ болгонд чинь монгол үндэсний хувцас, эд хэрэглэл, гар урлалуудыг оруулж, өмсөж, хэрэглэж бусдад таниулах боломж олдоно. Энэ бол Монголын жүжигчид, дизайнерууд, урчуудын хувьд том боломж. Би хэдэн жилийн өмнө Чингис хааны тухай Хятадууд, Оросуудын хийсэн киног үзсэн. Яг үнэндээ надад таалагдаагүй. Харин Монголд бүтээсэн “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” кино бол нилээд сайн кино байна билээ. Ер нь ийм киног монгол найруулагч хийвэл илүү сайн болно доо. Гол нь тэд чинь монгол сэтгэлгээ болон монгол ахуйгаа маш сайн мэдэж байгаа. Би л дотроо тэгж боддог юм. Тийм болохоор л бид өөрсдөө сайн кино хийж, дэлхийн кино урлагт цаг алдалгүй хүч түрэн орж ирэх хэрэгтэй. Миний хувьд ирэх 9 сард Нью-Йорк хотод Монголын нилээд том хэмжээний загварын шоу хийхээр төлөвлөж байгаа.

nomin8Найм. Миний мөрөөдөл

-Г.Галбадрах: Энэ чинь сайхан санаа байна. Энэ талаараа арай дэлгэрүүлж ярьж болох уу?
-Г.Номин: Дэлхийн хамгийн том загварын шоуны нэг болох “Mersedes Benz Fashion Week” Нью-Йоркод жилдээ 2 удаа болдог юм. Түүнд Монголын сайн дизайнерийг урьж авчирч оролцуулан, бүх тал дээр нь дэмжиж туслах санаа бий. Энэ бол миний олон жилийн мөрөөдөл. 9 сард хийхээр төлөвлөж бизнес төлөвлөгөөгөө гаргаж байгаа. Дизайнерээс гадна Монголын загварын том агентлагуудаас шилдэг залуу загвар өмсөгчдийг оролцуулахаар бодож байгаа. Гол нь энэ том ертөнцөд монгол уран бүтээлчдийнхээ хийж чадаж байгаа бүтээлүүдийг үзүүлж,анх удаагаа сонин содон, өвөрмөц байдлаар коллекци гаргаж Монгол орноо сурталчлах зорилготой. Монголчууд гэдэг чинь ийм мундаг хүмүүс, тэдэнд маш их чадвар, боломж байгаа гэдгийг харуулж нотлохыг хүсч байна.

-Г.Галбадрах: Ийм том шоу хийнэ гэдэг амаргүй. Гэхдээ би чамд итгэж байнаа.
-Г.Номин: Мэдээж амаргүй. Зардал санхүүжилтээс эхлүүлээд асуудал зөндөө бий. Бизнес төлөвлөгөөгөө гаргаж байгаад Монголын улстөрчид, бизнесменүүд, уран бүтээлчдэд саналаа танилцуулна. Энэ бол ганц миний ажил биш, монголчууд бид бүгдээрээ санаа тавьж дэмжвэл бидэнд цаашид илүү том боломжууд нээгдэх болно. Монголынхоо хөгжлийн төлөө санаа зовж байгаа хүн болгон дэмжиж, хамтран ажиллана гэдэгт итгэж байгаа.

-Г.Галбадрах: Сайхан сонсогдож байна. Би ч бас энэ шоуг олон хүн дэмжээсэй гэж хүсч байна?
-Г.Номин: Зөндөө олон хүмүүс надад итгэж дэмждэгтэй адил, олон ч хүмүүс ингэж хэлж байсан. “Номи, энэ Нью-Йоркод хэдэн мянган моделиуд, жүжигчид байдаг. Чи эдэн дундаас яаж ялгарч, өөрийн орон зайгаа хадгалж үлдэх вэ?” гэж асуудаг. Миний бусдаас ялгарах хамгийн том зүйл маань “монгол”гэдэг нэр, бас урдаа тавьсан том зорилго минь байх. Монгол орон маань энэ дэлхийд аугаа түүх соёлтой, өөрийн гэсэн орон зайтай үндэстэн. Тийм болохоор би өөртөө итгэлтэй байж, шантралгүй зүтгэж, сайн сайхан үйлс бүтээж, хайртай хүмүүсийгээ баярлуулж, зорьсон зорилгодоо заавал хүрэх болно. Энэ бол миний хувьд Монгол орноо хөгжүүлэхэд оруулж байгаа хувь нэмэр минь байх болно.

-Г.Галбадрах: Сайхан сонсогдож байна шүү. Өөр бусад мөрөөдлийг тань сонсвол?
-Г.Номин: Би аль багаасаа л гэрээсээ гарч өөрийгөө таньж, нээх гэж хичээж явна. Алдаж онож, жаргалтай бас амаргүй үеүдийг ардаа орхижээ. Энд ирээд банк санхүү болоод бизнесийн удирдлагын чиглэлээр мэргэжил эзэмшсэн. Ээжийн минь өвлүүлсэн мэргэжил болохоор энэ чиглэлээрээ хожим нь ажиллаж, алсдаа өөрийн гэсэн хувийн бизнестэй болох төлөвлөгөөтэй. Залуу хүний хувьд бусадтай адил том мөрөөдөлтэй. Тэр бол Холливууд. Яагаад монголчууд бид Холливуудад орж болохгүй гэж. Тэр цаг тун ойрхон байгаа гэдэгт итгэж байгаа.

-Г.Галбадрах: Уулзаж ярилцахад маш сайхан байлаа. Чамаас залуу хүний маш том мөрөөдөл, эрч хүч мэдрэгдэж байна. Бүх зүйл урд тань байгаа болохоор би чиний хүрсэн орон зай, хүрэх гэж тэмүүлж яваа орон зайг тань төсөөлж бахархаж байна. Санасан бүхэн тань сэтгэлчлэн бүтэг.
-Г.Номин: Намайг зорьж уулзсан танд их баярлалаа. Өнөөгийн Монголын залуус бүхэнд маш том боломжууд нээлттэй байна. Тэр тусмаа загварын, киноны, шоу бизнесийн ертөнцөд монгол залуус өөрсдийн орон зайгаа бий болгох боломж ойрхон байна. Харин бид өөрсдийгөө хөгжүүлж, бие биенээ дэмжиж, хамтаараа зүтгэвэл заавал амжилтад хүрэх болно.

…Номин бид хоёр нилээд удаан ярилцсан. Өөртөө итгэлтэй ажил хэрэгч, бас уйгагүй, хүмүүстэй харилцаж сурсан олон чадваруудыг түүнээс анзаарч байв. Монголчууд бидний ярьдаг “бор зүрхээрээ”, энэ том ертөнцөд өөрийн орон зайгаа олох гэж хичээж яваа нь анзаарагдсан. Бас өөрийгөө “монгол бүсгүй” гэдгээрээ бахархаж, монголоороо омогшиж яваа нь сайхан санагдлаа. Тэрээр залууст хандаж доорх зүйлийг сануулсан юм.

nomin9

1. Өөртөө зорилго тавь, овсгоотой бай.
2. Өөрийгөө мэдэр, сул талаа өөрчил.
3. Өөрийн хийж чадах зүйлээ бусдад өөрөө л нотло.
4. Ирээдүйгээ хар, өөртөө итгэ.
5. Ямар ч зүйлийг дээд зэргээр чанартай хийж сур.

Түүний яриаг сонсож, хийж бүтээж, босгож байгаа бүхнийг нь анзаарч, тэмүүлж яваа том мөрөөдлийг нь дэмжих хэрэгтэй юм гэж бодогдож байв. Түүний сэтгэлээс гарч байгаа “цаг алдалгүй зүтгэх, эвлэлдэн нэгдэж хамтдаа гадаад ертөнцтэй өрсөлдөх” санаанууд нь бүгдээрээ л дэлхийн хэмжээнд Монголын брендийг бий болгох хүсэлтэй нь сүлэлдэж байсан. Дэлхийн хэмжээнд сэтгэж, боломжуудыг дэлхийн хэмжээнд олж харж байгаа залуусын жишээ. Түүнийг яг одоо л дэмжиж, хамтран ажиллах хэрэгтэй юм шиг надад санагдсан. Тэр тусмаа залуус. Амжилт хүсье Номи, чи бүхнийг хийж, үлгэрлэж чаднаа.