Menu
Assign a 'primary' menu

Category Archives for "БОЛОВСРОЛ"

Sep 09

Мэдлэг-боловсрол-мөнгө

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

…”Хэрэв чи эрдэм боловсролтой хүн болж чадвал, чиний толгойд байгаа зүйлийг хэн нэгэн хулгайлж чадахгүй, зуданд алга болохгүй, галд шатахгүй” хэмээн бидний багад ахмад настнууд болон багш нар минь хичээнгүйлэн сургаж асан.
Хүмүүс хичээж хөдөлмөрлөөд олон малтай болж баян тарган сайхан амьдарч байснаа нэгэн зуданд хамаг малаа үхүүлж, хоосон хоттой үлдэхдээ ядуурдаг. Эсвэл элдэв аргаар их мөнгөтэй болж, түүнийгээ өдөр болгон тоолж, сэтгэлээ баясган авдрын ёроолд баадагнан хадгалж байсныг хулгайч авч одвол, юу ч үгүй үгүйрэн хоосорно. Заримдаа их эд хөрөнгө цуглуулан, сүрлэг байшин барьж, гоёмсог унаа унаштай болж бусдад гайхуулан атаархлыг төрүүлж байсан цаг дор, гайт гал түймэрт хамгаа шатааж орхивол, үнс нурам дор үгүйрэн үлдэх.
…Нэгэн оюутантай мөнгөний тухай ийн хөөрөлдсөн юм.
-Ямар хүн мөнгөгүй болохоос айдаггүй вэ?
-Хэрвээ хүн өөрийн оюуны хөдөлмөрөөр мөнгө олж чаддаг бол нэг удаад алдахаас айдаггүй. Учир нь түүнд оюун ухаан, авьяас чадвар нь байгаа цагт дахиад л их мөнгө олж чадна гэдэгтээ итгэлтэй байдаг.
-Ямар хүн мөнгөгүй болохоос айдаг вэ?
-Хэрвээ хүн биеийн хөдөлмөрөөр мөнгө олдог бол мөнгөө алдахаас айдаг. Учир нь энэ бүхнийг эргүүлж олоход их хөдөлмөрлөж, илүү ядарч, илүү бухимдах болдог.Бас бусдаас завшин мөнгө олдог бол илүү айдаг. Үүний дараа тэрээр хэн ч биш болон хувирна.
-Ямар хүн мөнгийг үр ашиггүй үрэхдээ харамсдаггүй вэ?
-Өөрийгөө тэгтлээ зовоолгүй амар аргаар мөнгө олдог хүн,  эсвэл өөрөө хөдөлмөрлөхгүй өрөөл бусдаар тэжээлгэж суудаг хүн. “Хүний юм, үнэгүй юманд нугасгүй” гэдэг хэллэг бий дээ. Бас “зовж олсон мөнгө амттай” гэдэг үг ч бий.
Яаж ч бодсон хүний хөдөлмөрийн үнэлгээ болсон мөнгө гэгч, тухай хүний оюун ухаан, хичээл зүтгэл, уйгагүй хөдөлмөртэй заавал уялдан холбогдог аж.

Мэдлэг ба боловсрол
…Өөрийгөө өндөр боловсролтой гэж тооцдог олон хүнийг бид мэддэг. Тэд бүх шатны сургуульд амжилттай суралцаж, нилээдгүй сайн дүнтэй төгссөн байх. Гэсэн атлаа бусадтай харилцах харилцаанд нь авах зүйл даанч үгүй. Юм л бол өөрийгөө магтаж, өрөөл бусдыг гутааж, элдэв бүхнийг шүүмжлэх атлаа энэ бүхний төлөө юу ч хийхгүй, үйлдэл болгоныг нь сайрхал, үг болгоныг нь хараал зүхэл шүлстэй нь хамтад дагалддаг түүнийг өндөр боловсролтой гэж нэрлэхэд даанч хэцүү.

Манай боловсролын тогтолцоонд дээд мэргэжил эзэмшүүлснийгээ дээд боловсрол гэж нэрлэдэг, мэргэжлийн онолын шинжлэх ухаанжсан мэдлэгийг амьдралтай холбож, биед нь “нааж” өгдөггүйн муу үр дүн энэ. Хүн бүр ажилд орох бүртгэлдээ “боловсрол дээд” гэж бичдэг хэрнээ боловсролтой хүн шиг байж чаддаггүй.  Сайн мэдлэгтэй хүн бүр өндөр боловсролтой байж чаддаггүйн гол шалтгаан нь мэдэж байгаа зүйлээ боловсруулан өөртөө шингээж чадаагүйд байдаг. Өөрөөр хэлбэл мэдлэг ба боловсролын өөр хооорондоо уялдаж чадаагүйн харамсалтай ялгаа.
Хүн өөрийн мэдэж байгаа зүйлээ өөртөө шингээж, амьдралдаа хэрэгжүүлж чадах нь боловсролтой байхын эхлэл. Үүний тулд их уншиж ухаарах, их хичээж тэвчих, өөрийгөө захирч жолоодох хэрэгтэй болно. Энэ бол амьдралын их сургууль.

Боловсролтой хүн
Алдартай, бусдад хүрсэн бүтээл туурвилтай, бусдад сайнаар нөлөөлж чадахуйц олон хүмүүсийн ярилцлага болон дурсамжийг уншиж байхад “сургуульд суралцаж мэргэжил эзэмшихээс илүүтэй, ажил дээр гарч, амьдрал дунд л өөртөө хэрэгтэй олон сайхан чанаруудыг эзэмшсэн” тухай дурдсан байдаг. Тэгээд ч үүнийгээ “амьдралын их сургууль” хэмээн хүндэтгэн нэрлэсэн байх нь олонтой.
Амьдрал дээрээс ажиглаж байхад боловсролтой хүн гэдэг тодорхой шалгуураар бусдаас ялгарч байдаг.

1. Алив зүйлд зөв дүгнэлт хийж, асуудалд бодитоор хандах чадвар
Амьдрал дунд тохиолдож байгаа олон асуудалд, нөхцөл байдлыг олон талаас нь цэгнэн, бодитоор үнэлж, түүнд өөрийн зөв гэсэн үзэл бодлоор хандах чадвар юм. Бүх л зүйлийг мэдээлэл дээр тулгуурлан бодит байдлаар нь ойлгохыг хичээхээс бус ямар нэгэн сураг баримжаагаар хандан, хийрхэж туйлширдаггүй нь ийм хүний сайн чанар.

2. Харилцааны өндөр соёл
Ямар ч хүнийг баян ядуу, хөөрхөн муухай, хөгшин залуу гэж ялгалгүйгээр хүндэтгэн соёлтой харьцдаг чадвар. Бид нэгэн дэлхийд хамтдаа амьдарч буй болохоор, энэ ертөнцөд төрсөн хүн болгон үүнийхээ төлөө хүндэтгэл хүлээж байх учиртай болохоор бие биенээ заавал хайрлан хүндэтгэж байх учиртай. Бүх л хүнийг хүндэтгэн харьцдаг хүний амнаас хараал зүхлийн муу үг хэзээ ч гардаггүй.

3. Бусдыг ойлгох, бусдад өөрийгөө ойлгуулах чадвар
Өөрийн зөв үзэл бодол болон хийж бүтээх гэж буй олон сайн үйлсийнхээ талаар хүмүүст зөв сайнаар ойлгуулж, үүн лугаа бусдын үзэл бодол, хийж бүтээх хүслийг ойлгох чадвар юм. Үүнийг өндөр хөгжилтэй орнуудад “багаар ажиллах чадвар” хэмээн нэрлэж, ихэд чухалчлан үнэлдэг.  Алив зүйлийг хүн ганцаар бүтээдэггүй, өрөөл бусадтай хамтран, дэмжлэг туслалцааг авдаг болохоор энэ их чухал.  Би л бүхнийг мэднэ чадна гэсэн хийсвэр төсөөлөлдөө нэгэн жижиг үйлийг бүтээж чадах хэдий ч аугаа зүйлийг хэзээ ч бүтээж чаддаггүй.
Энэ л жижиг юм шиг хэрнээ аугаа чадварууд дээр, эзэмшсэн мэдлэг мэргэжлийн чадвар, хувь хүний хүмүүжил төлөвшил нэмэгдэж байж жинхэнэ боловсролтой хүн болж чадна. Боловсрол гэдэг нэгэн биед цогцолсон, хооронд нь салгаж үл болох олон сайн чадваруудын нэгдэл аж. Үүнийг цогцлооход зөвхөн таны хичээл зүтгэл, ухаарал, тэвчээр л тус болно. Энэ бол цаг мөч тутам, өдөр тутам зогсолтгүй үргэлжлэх “амьдралын их сургууль” юм.

Төгсгөл
Энэ зун АНУ-д ажиллаж амьдрахаар ирсэн Монголын олон оюутнуудтай уулзаж, ярилцаж байхдаа Монгол орны хөгжлийн ирээдүйг мэдрэхийг хүссэн. Мэдээж хүн болгон адилгүй боловч тэдний дийлэнх олонхийн гэгээн хүсэл мөрөөдөл намайг баярлуулсан. Хэдийгээр Монголын боловсролын тогтолцоо хуучин уяанаасаа салж ядан, дэлхийн хэмжээнд хүрэхээр алдаж онож яваа ч , үнэхээр сайн суралцаж, өндөр мэдлэг боловсролтой болж, өөрийн чадвараараа сайн сайхан амьдрахыг хүсч буй тэдний сэтгэлийн хүлээс аль хэдийн алдуурч, хүсэл мөрөөдөл нь хөх тэнгэрт дүүлэн нисэх болжээ.
Тэд яг л уяанаасаа алдууран алсад одох гэж агсамнан тэмүүлэх хүлэг морьд шиг, даль жигүүр нь өдлөөд тэнгэрт дүүлэн нисэхийг хүсэх жигүүртэн шиг санагдаж байв.
Тэд мэдээллийн эрин зуунд хөл нийлүүлэн алхах гэж, үе тэнгийн олон залуусаас үл хоцрох гэж, өөрийн оюунлаг гэгээлэг амьдралаа босгох гэж яарч байна. Тэд өндөр мэдлэг, сайн боловсролын үнэ цэнийг ойлгож, мэдлэг боловсролоор өөрийгөө гоёж, мөнгөний боол биш, мөнгөний эзэн нь байхыг хүсч байна.

Хүсэл мөрөөдөл гэдэг хийж бүтээхийн тэн хагас нь. Амаргүй атлаа бартаатай энэ замд шантарч бэрхшээх нь бий, давж амжилтад хүрэх нь ч бас бий. Энэ л замын хөтөч болсон мэдлэг боловсрол гэдэг хувь хүний баялаг буюу. Энэ л баялгийг халаасандаа бус толгойдоо бий болгох аваас хувь тавилан таны гарт хэзээд байх болно.
Олон олон баялагтай толгойнуудаар л Монгол орон хөгжин дэвжихээс бус, Оюутолгой, Тавантолгойн баялгаар тэгтлээ хөгжихгүй. Мөнгө гэдэг хүний хэрэгцээ болохоос амьдралын хөтөч биш. Мөнгө баялгийг бүтээгч хэрэгслэл болохоос баялгийг бүтээгч эзэн биш. Хэрэв чи өндөр мэдлэгтэй сайн боловсролтой болох аваас мөнгө ямагт чиний дэргэд байсаар байх болно.
Аяа! Залуу сайхан насандаа ихийг сурч, өөрийгөө хөгжүүлж, үнэт баялгаа өөртөө бий болгохоос илүү завшаан гэж үгүй билээ. Мэдлэг боловсрол мөнгө  гурав зөв шүтэлцвээс үүнээс илүү гайхамшиг гэж үгүй билээ. Эрдэм ухаан дэлгэрэг!

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2010-09-19
Aug 14

Айдсын манан дундах гэгээ

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

-Би Америкт ирээд нэг зүйлийг л маш сайн ойлголоо. Монголдоо буцаж очоод хичээлээ л сайн хийж, сайн сурахгүй бол миний ирээдүй энэ тэрэг түрэх ажил юм байна.
АНУ-д оюутан солилцооны хөтөлбөрөөр ирээд Атлантик хотод тэрэг түрж байгаа оюутны хэлсэн энэ үг биднийг баярлуулсан. Энэ жилийн хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн сайн муу үр дагаврын талаар хөндөж, асуудлыг олон нийтийн анхааралд хандуулсан ажлынхаа төгсгөл болгож бид энэ амралтын өдрүүдээр дахин Атлантик болон Виржина бийч зэрэг газруудаар явлаа. Мэдээж “ажил хийвэл дуустал” гэдэгчлэн асуудлыг хөндөж шуугиан дэгдээгээд орхих бус, өөрсдийн боломжоор бодит зүйл хийж үр дүнд хүргэхийг зорьсон хэрэг.
Энэ удаагийн явалтын өмнө бид АНУ-д суугаа Монголын ЭСЯ-нд хандаж асуудлыг танилцуулж, өөрсдийн зорилгоо албан ёсоор мэдэгдэж, тодорхой асуудлууд дээр хамтран ажиллахыг санал болгосон юм. Элчин сайд Бэхбат энэ асуудал дээр маш ажил хэрэгчээр хандаж, хамтдаа ярилцаж, Атлантик хотод бидэнтэй хамт ЭСЯ-наас төлөөлөгч ажиллууллаа.

Энэ аялалаас буцаж ирсэний дараа ч дахин ЭСЯ дээр уулзаж баримтуудаа нэгтгэн хэлэлцэж, энэ хөтөлбөрийн алдаатай зүйлүүд дээр анхаарлаа хандуулан, буруутай хүмүүст хариуцлага тооцох болон хөтөлбөрийг сайжруулах талаар санал зөвлөмжөө АНУ болон Монголын холбогдох байгууллагуудад хүргүүлэхээр боллоо. Одоо бид энэ талаар ажиллаж байгаа.
Энэ удаагийн аялалаар бид ТВ найруулагч болон оюутны төлөөлөлөөс багтаа нэмж оруулсан төдийгүй Чикагод ажиллаж амьдарч байгаа Баасансүрэн гэдэг бүсгүй өөрийн хүсэлтээр Чикаго орчим ажиллаж байгаа оюутнуудтай очиж уулзсан. Энэ асуудлыг хөндөж тавьснаас хойш олон нийтийн зүгээс болон зуучлагч компаниудын зүгээс эргэлзээтэй хандлага гаргаж байгаа учраас бид бүх зүйлийг баримтжуулах зорилго тавьсан юм. Үүний тулд оюутнуудаас судалгаа авч бүх байдлыг ТВ бичлэгээр баримтжуулан бэлтгэлээ. ТВ бичлэгээ нэвтрүүлэг болгон бэлтгэж олон нийтэд үзүүлэхээр бэлтгэж байна.
Бидний энэ аялалыг дэмжиж Вашингтон ДС хотноо үйл ажиллагаа явуулдаг Дэлгэрцөгт захиралтай  “Piramid”, Ганзориг захиралтай “Tri state” компаниуд санхүүгийн дэмжлэг үзүүлснээр бид оюутнуудад бууз цуйван хийж авч очсон нь оюутнуудыг багагүй баярлуулсан. Энэ бүх хүмүүст чин сэтгэлээсээ талархал илэрхийлье.

Хөтөлбөрийн сайн үр дүнгүүд

Энэ хөтөлбөрийн талаар бодит мэдээлэл авахаар өмнө нь Атлантик хот болон Виржина бийч ээр явж байснаас байдал нилээд дээрджээ. Хэт бөөгнөрөл сарниж, олон оюутнууд өөр хот руу явснаас, энд байгаа оюутнууд арга эвээ нилээд олж, сэтгэл санааны хувьд ч байдалтайгаа эвлэрсэн нь ажиглагдаж байв. Ядаж л байрандаа анхаарал тавьж нөхцөл байдлаа арай дээр болгосон төдийгүй, ажлын туршлага ч нилээд сайжирсан бололтой. Юу юунаас илүү “Өө яахав дээ? болж байнаа. Одоо ч гайгүй шүү” гэх тэдний үгс монгол хүний хэнэггүй гэхээсээ нөхцөл байдалдаа эвлэрэн зохицох хандлагыг илэрхийлэх мэт. Гэхдээ л анх бидний очиж байснаас ажлын нөхцөл болон эрсдэлтэй байдал хэвээрээ байлаа.
Энэ удаад  бид хөтөлбөрийн сайн талыг бас олж харж, мэдрэхийг хичээсэн.
-Биднийг хамгийн их баярлуулсан зүйл нь, оюутнууд энэ эрсдэлтэй байдлаас сайн сурч, өндөр боловсрол эзэмшиж байж л сайхан амьдрах юм гэдгийг ойлгосон явдал. Энэ тухай маш олон оюутнууд бидэнд чин сэтгэлээсээ ярьж байлаа. Зарим хүн насан туршдаа ч хичээгээд ойлгож чадахгүй зүйлийг энэ богино хугацаанд, ийм үнээр ойлгож байгаа нь хамгийн том ололт юм уу даа. Магадгүй тэд гаргасан зардлаа төлж чадахгүй ар гэрийнхэндээ зэмлүүлж болох ч энэ ойлголт ухаарал хэдэн мянган $ -оор ч үнэлэх аргагүй үнэтэй юм. Тэд энэ ухаанаар хичээж чадвал энэ мөнгийг хэд дахин нугалж аав ээждээ өгч чадна гэдгийг хаа хаанаа ойлговол маш сайн үр дүн болноо.
-Тэд бидэнд хүн яаж ажиллаж байж энэ мөнгийг олдгийг ойлгосон тухайгаа ярьж байсан. Үйлчлүүлэгч гэдэг ямар хүндтэй хүн байдгийг, тэдний төлж байгаа мөнгөний хариуд хэрхэн үйлчлэх учиртайг тэд маш сайн ойлгож байгаа. ” Хэрэглэгч хаан” гэдгийг, үйлчилгээ гэдэг инээмсэглэл гэдгийг, хэрэгцээтэй мөнгө олох гэдэг ямар их тэвчээр шаарддагийг тэд биеэр мэдэрч ойлгосон. Энэ бол бага зүйл бишээ.
Тэд ” Бид Америкт байгаа монголчуудаа яаж зовж, хөдөлмөрлөж байж мөнгө олдогийг жинхэнээр нь ойлголоо” гэцгээж байсан. Энэ ч бага сурталчилгаа биш.
-Тэд хөдөлмөрийн үнэ цэнийг, мөнгөний үнэ цэнийг сайтар ойлгосон. Өдөржин тэрэг түрж олсон 20$ ямар үнэтэй болохыг, түүгээр юу худалдаж авч амьдралын хэрэгцээгээ хангаж болдогийг, хөлс зүтгэл шингэсэн мөнгийг зарцуулахдаа хэрхэн харамсдагийг тэд биеэр мэдэрсэн. Өөрөө зовж байж олсон мөнгө, аав ээжийн халааснаас авч харамсах зүйлгүйгээр наргиж үрж байсан мөнгөнөөс шал өөр үнэ цэнэтэй болохыг ойлгож байгаа. Хүн өөрөө хөдөлмөрлөж байж олсон мөнгө ямар их урам, бас итгэл авчирдагийг тэд бүр сайнаар мэдэрсэн. Энэ бол мундаг үр дүн.
-Тэд Америк орны тухай хийсвэр мөрөөдөл бус бодит байдлыг нүдээр харж, биеэр мэдэрч ойлгосон. Атлантикаас ердөө холдож үзээгүй охин “Энэ Америкийн юу нь сайхан байгаа юм бэ? Монгол орон минь хол илүү сайхан юм байна, хурдхан л буцах минь” гэж дуу алдаж байхад, Атлантикаас Вашингтон ДС-д ирээд ажиллаж байгаа хүү “Америкаас авах юм их байнаа. Ядаж л хүмүүс нь ямар ч сайхан найрсаг зантай, тусч юм бэ? Би үүнийг мэдрэхгүй буцах байсан байнаа” гэж олзуурхаж, Виржина бийчэд ажиллаж байгаа хүү “Эндэхийн шуудангийн үйлчилгээ гайхамшигтай юм байна, надад их таалагдсан” гэж өгүүлж байлаа. Гадаадад гарч байвал диваажинд очих юм шиг сэтгэдэг олон залууст тэд энэ орны сайн муу талыг бодитой хүүрнэж чадах юм. Тэд бас Монгол орныхоо олон сайхан зүйлийг энд ирээд анзаарч мэдэрч байгаагаа ярьж байсан.
-Юу юунаас илүү тэд Америкт маш олон сайн боломжуудыг олж мэдэрсэн нь сайн үр дүн байлаа. Тэд зөвхөн ажлаа хийх бус Америкт ажиллаж амьдрах, суралцах боломж болон шаардлагуудыг мэдэж авсан. Зарим оюутнууд цаашид АНУ-д ирж суралцах боломжийг судалж байгаа тухайгаа ярьж байсан. Тэд энэ хөтөлбөрийн ачаар SSN-тэй болсон нь олдохгүй ховор боломж боллоо. Тэд хуулийн хугацаандаа буцаж, Монголдоо суралцах явцад болон сургуулиа төгсөөд дахиад АНУ-д ирэхэд өнөөгийнхөөс илүү сайн боломжууд бий болсон гэсэн үг. Энэ бас мөнгөөр хэмжигдэхгүй их боломж юм шүү дээ.
-Тэд энэ хөтөлбөрт ажиллахдаа хүн өөрийнхөө л төлөө хичээх учиртайг, хэн нэгнээр тэжээлгэж, аргадуулж, асруулж амьдрах учиргүйг сайн ойлгоцгоосон. Биеэ дааж, өөрөө өөрийнхөө төлөө хичээх учиртайг тохь тухгүй байранд амьдарч, өлсөж ядарч, цангаж зүдэрч явахдаа ухаарсан. Ядаж л бусдын сайхан сэтгэлд талархаж, бусдад хариу тусалж, хүнд хэцүү мөчид бие биедээ тусалж явахын сайхан илч гэрлийг мэдэрч байгаа. Хүн болгон адилгүй ч олон оюутнууд энэ мөчид жинхэнэ нөхөрлөл, эв нэгдлийн хүчийг ойлгосон. Эв нэгдэлтэй байх гэдэг, хамтдаа хүнд бэрх асуудлыг шийдэж чадах гэдэг амьдралд ямар хэрэгтэйг ухаарсан. Энэ бүхэн магадгүй монголчууд бидний эв нэгдэлд тус болох буйз.

Хөтөлбөрийн эрсдэлүүд

-Энэ хөтөлбөрийн эрсдэл онгоцны буудлаас эхэлсэн. Өглөө өдөр, орой үдэш, бүр үүрээр ч АНУ-д онгоцоор газардсан олон оюутнууд тосч авах хүнгүй улмаас эрсдэлд оржээ. Чикагогийн онгоцны буудалд буугаад тосох хүнгүйн улмаас онгоцны буудалд 2 хонож, нэг монгол хүнтэй тааралдаж, утсаар нь ярьж байж очих газраа очсон, Нью-Иоркийн онгоцны буудлаас тосох хүнгүй, учраа мэдэхгүй байснаас Атлантик хот хүртэл 300$-оор таксидаж халаасны мөнгөө дундалсан, Далласын буудалд буугаад ганцаараа төөрч явахад нь гадаад хүн таарч, дэргэдээсээ холдуулахгүй байлгаж байгаад очих газар нь хүргэж өгсөн тохиолдлууд зөндөө. Түүнчлэн тосох үүрэгтэй хүн нь тосч аваад хөлсөнд нь их мөнгө нэхсэн нь ч цөөнгүй. Бас цаанаас нь өгсөн утас руу залгаад ердөө ч авахгүй байгаа тухай олон оюутнууд ярьж байлаа.
Иим мэдээлэл, тусламжийн сүлжээ үгүйгээс учраа олохгүй байгаа тэр хүүхдийг хэн нэгэн муу хүн туслана гэж хуурч аваад сураггүй алга болбол яах вэ?
-Оюутнуудад санал болгосон ажлын байрны зарим нь цуцлагдсанаас, зарим нь хуурамч байснаас, заримд нь хэт олон хүүхэд бүртгэсэнээс олон оюутнууд ажилгүй олон хонож, ажил хүлээх, хайх зуураа гэрээс авч гарсан мөнгөө дууссан байлаа. 5 сард ирсэнээс хойш 7 сар хүртэл ажилгүй байж,  энд тэндээс ажил хайгаад олдохгүй болохоор мөнгө олохын тулд юу ч хамаагүй хийж, автобусанд хүртэл хоног өнгөрөөж байсан 2 хүүтэй би ярилцаж байсан. Тэднийг арчаагүй гэхээс  ажил олж өгнө гэсэн худал амлалт, хариуцлагагүй замбараагүй байдал нөлөөлсөн гэж нотолж чадна.
Яг үнэндээ Атлантик хотод тэрэг түрэх ажил нь бичиг баримт тэгтлээ шаардахгүй, мөнгө олохыг хүссэн хэн боловч хийж болох ажил юм билээ.
-Монгол оюутнуудад сонгосон Атлантик хот болон Виржина бийчийн ажлууд нь аялал  жуулчлал, зугаа цэнгэлийн газруудад байгаа болохоор оюутнуудад муугаар нөлөөлөх магадлал өндөртэй юм. Атлантик хотод тэрэг түрж байгаа оюутнууд ” бид хэлний чадвараа сайжруулахаас илүүтэй хараалын үг хэллэгт л сайн суралцлаа” гэж ярьж байсан. Виржина бийчид ажиллаж байсан Монгол охиныг гадаад эзэн нь ажлын бус цагаар “зав гарган уулзаж, цагийг хамт өнгөрөөх” санал тавьсан, мөн ийм саналууд зөндөө гарч байгаа тухай яриа сонсч байлаа.
Бидний мэдэж байгаараар Атланик хотод нилээд охид биеэ үнэлж байгаа болон хулгай хийсэн, зөрчил гаргасны улмаас 2 хүү шоронд хоригдсон, Туркээр дамжин энэ хөтөлбөрт ирсэн 2 монгол охин автомашины осолд орсноос одоо хүртэл биеийн байдал нь муу байдлаар Нью-Иоркийн ойролцоо хотод эмнэлэгт байгаа.

Энэ бүхэн эрсдэл биш гэж үү?

-Хэт бага насны хүүхдүүд энэ хөтөлбөрт олноор хамрагдсанаас, ийм муу орчинд муу нөлөөнд автах магадлал их байна. Нийт оюутнуудыг харахад ихэвчлэн 18-19 насны арай ахмад гэж 23 насныхныг нэрлэж болохоор байна. Ийм бага насны хүүхдүүд амьдралын үзэл бодол сайтар төлөвшөөгүй, алив зүйлд хандах хандлага, амьдралын туршлага дутмаг байгаагаас хар тамхи хэрэглэх, казинод донтох үзэгдэл бишгүй гарч байгаа нь бидний сэтгэлийг хамгаас зовоож байв. АНУ-д 21 нас хүрээгүй бол хуулийн хариуцлага хүлээх чадваргүй гэж үзэн, архи согтууруулах ундаагаар үйлчлэх, баар цэнгээний газар болон казинод орохыг хүртэл хориглодог.
Хэрэв энэ бага насны хүүхдүүд энэ хөтөлбөрийн муу үр дүнгээр, насан туршдаа засах аргагүй муу зуршилтай болох ахул хэн хариуцлага хүлээх вэ?
-Энэ хөтөлбөрт оюутнуудад зуучлагч монголын компаниуд мэдээлэл төдийлэн сайн өгөөгүй, тэдэнд хандсан сургалт болон гарын авлага бэлтгэж өгөөгүйгээс , оюутнууд учраа төдийлэн олохгүй, хэлний мэдлэг дутмаг, хайнга хайхрамжгүй хандсаны улмаас  дүрэм заавраа зөрчиж, хууль бус үйлдэлд өртөх, визээ харлуулах тохиолдол зөндөө гарч байна. Энэ бүхэн энэ оюутнуудын хохирол болоод үлдэх учиргүй.
ОХУ-аас ирсэн оюутнууд гэхэд энэ талаар маш дэлгэрэнгүй зааварчилсан гарын авлагтай байгааг бид үзсэн. Гэтэл Монголын компаниудын энэ талаарх мэдээлэл их л учир дутагдалтай байлаа. Тэдэнд сэтгэл дутжээ гэхээс өөр юу хэлэх вэ?
-Соёлын солилцоо гэдэг нэртэй энэ хөтөлбөрийг зуучлагч Монголын компаниуд оюутнуудад анхнаасаа мөнгөний талаас нь сурталчилгаа их хийснээс, зуучлагч зуучлуулагч талууд мөнгөний сонирхол дээр нэгдсэн нь одоо улам бүр тодорхой болж байна. Олон оюутан  бүртгэж, их хураамж авах сонирхолдоо тэд бүх зүйл маш сайн сайхан болно гэж амалж сурталчилсан нь бодит байдал дээр тэс өөр байснаас олон оюутнуудыг  цочирдолд оруулж, сэтгэл санааны их хямралд өртүүлэх шалтаг нь болжээ.
Шаардлага хангахгүй бохир амьдрах орчин, хоол хүнсний дутагдал, зөвхөн ажил хийж мөнгө олох шаардлага нь олон ч оюутнуудын эрүүл мэндэд муугаар нөлөөлжээ.
Бидний мэдэж байгаагаар Атлантик хотод ажиллаж байсан нэг охин хөл нь өвдөж, хүндэрснээр 7 сард Монгол руу буцсан, одоо бөөрний өвчин нь хүндэрч хагалгаанд орох шаардлагатай болсон нэг охин Атлантикт байгаа.

Мөнгө эрүүл мэндээс үнэтэй гэж үү?

-Энэ хөтөлбөрт зориулж гаргасан зардлаа нөхөх, болж өгвөл энэ жилийн сургалтын төлбөрөө нэмж олох хүсэлтэй ирсэн олон оюутнууд, сэтгэл санаа хүсэл мөрөөдлөөрөө хохирч, өдгөө хувь заяатайгаа эвлэрч байна. “Чи зардлаа нөхөж чадах уу?”  гэсэн бидний асуултад олон оюутнууд  ” тэр талаар бодохоо ч больсон, зүгээр л эндэх зардлаа хаагаад эсэн мэнд буцах болж байна” гэж хариулж байлаа.
Энэ тухай сонссон эцэг эхчүүдийн зарим нь ” Тэр мөнгө төгрөг ч яамай, эсэн мэнд л хүрээд ирж үз, амьд хүмүүс аргаа олох л байлгүй” гэж хандаж байгаа. Сайхан амлалтад хууртаж бусдаас болон банкнаас их мөнгө зээлсэн зарим хүмүүсийн хувьд энэ байдал нь эдийн засгийн хохирол, гэр бүлийн хэрүүл маргаан, бухимдлын үндсэн болж буй. Юу юунаас илүүтэй хувь хүмүүсийн сэтгэл санааны хохирол дээр хэн ч юу ч дуугарахгүй байна.
Харин хариуцлагагүй хандсан зуучлагч компаниуд ямар хариуцлага хүлээх вэ? гэж асуумаар байна.
-Олон ч хүмүүс “оюутнууд яах вэ? юм үзэж, амьдрал мэдэж, ухаан сууг, нэг их сүржигнэх хэрэггүй ” гэсэн санаагаар энэ асуудалд хандаж байгаа. Асуудлын нэг тал ийм байж болох хэдий ч, нөгөө талаар монголчууд бид хэдий болтол өөрсдийн үнэ цэнээ ийм байдлаар илэрхийлж байх юм бэ? Эдгээр залуус Монголын ирээдүй, хөгжлийн эзэд нь. Бид ядуу арчаагүй байгаа гээд өндөр хөгжилтэй гадаад орнуудад ч иргэддээ ийм байдлаар хандаж болохгүй ээ. Бид өөрсдийн үнэ цэнэ болон нэр хүндийнхээ төлөө өөрсдөө анхаарч, өргөж явахгүй юм бол, биднийг хэн өргөж магтаж, бишрэх билээ. Ядаж л бусдаас дутуугүй явах хүсэл эрэмлзлэлтэй байх хэрэгтэй байнаа.
-Хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хяналт тавих, оюутнуудад зөвлөлгөө тусламж өгөх тогтолцоо үгүйгээс дараа дараагийн энэ хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд үүнээс ч илүү эрсдэл хохирол гарах магадлал их харагдаж байна. “Ниргэсэн хойно нь хашгирав” гэгчээр алив муу зүйлээс урьдчилан сэргийлэхгүй хайхрамжгүй хандлагаас их хохирол амсаад гэнэт ухаан орсон мэт шогшрон харамсаж, өндөр дуугаар харааж зүхдэг базаахгүй зуршил монголчууд бидэнд бий.
Хүмүүс янз бүрээр хандаж байвч энэ асуудлыг хөндсөн бид, ийм байдлын улмаас дараа дараагийн хөтөлбөрт гарч болох муу эрсдлээс урьдчилан сэргийлж, энэ асуудлыг удаа дараа тавьж, олон нийтийн анхаарлыг хандуулан хариуцлага тоооцохыг шаардаж байна.
Ийм байдлаар их мөнгө, ашиг болж болохыг мэдэрсэн монголын компаниуд ирэх жил олширч, үүнээс ч олон оюутнууд хамрагдаж, замбараагүй хяналтгүй байдлын улмаас оюутны амь нас эрсдэж, хүний наймааны золиос, хүчирхийллийн хохирогч болбол хэн хариуцлага хүлээх вэ?

Хөтөлбөрийг сайжруулах саналууд

1. Энэхүү хөтөлбөрт хамрагдах монгол оюутнуудыг Монголын их дээд сургуулиудын 2-р курсээс дээш байхаар тогтоож өгөх шаардлагатай. Ийм тохиолдолд тэд ядаж хариуцлагатай хандах боломж бүрдэнэ.
2. Хөтөлбөрт хамрагдахын тулд зуучлагчид төлж буй мөнгө 2500$-оос бага байх боломжтой. Үүнд ирэх очих зардал, визний хураамж, даатгал, ажил олж өгөх үйлчилгээ, бичиг баримттай холбоотой бусад зардлууд багтана.
3. Хөтөлбөрт хамрагдаж ажиллаж амьдрах орчин нь аль болохоор тайван эрсдэл багатай байхаар сонгох нь чухал байна. Хэрэв эрсдэлтэй орчинд сонголт хийх бол энэ тухай сайтар таниулж, эрсдэлээс хамгаалах боломжуудыг зааж өгөх хэрэгтэй.
4. Хөтөлбөрт хамрагдах оюутнуудад 2 сонголт байж болох юм.
-Зуучлагч компаниар ажил олуулах
-АНУ-д байгаа танил нөхөд болон хамаатан садангаараа ажил олуулах
Аль нь ч байлаа гэхэд хөтөлбөрийн чиг зорилгыг бүрэн биелүүлэх баталгаа заавал хэрэгтэй.
5. Хөтөлбөрт зуучилж буй компаниуд өөрсдөө зохих шалгуур болзлыг хангасан байх шаардлагатай бөгөөд, тэдний зүгээс оюутнуудтай хийж буй гэрээ нь хууль ёсны, аль нэгэн талын эрх ашигт бус харилцан ашигтай байх нөхцлөөр хянагдаж байх.
6. Хөтөлбөрт хамрагдсан оюутнууддаа ямар ч тохиолдолд гарч болох эрсдэлээс хамгаалах болон шаардлагатай бүх мэдээллээр хангаж, зохих сургалт явуулж бэлтгэлийг сайтар хангуулж байх нь хэрэгтэй байна.
7. Хөтөлбөрт хамрагдсан оюутнуудтай холбоотой мэдээлэл болон хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хяналт тавьж, шаардлагатай үед тусламж, зөвлөлгөө өгдөг хяналтын тогтолцоо заавал хэрэгтэй байна.
8. Энэ хөтөлбөрт зуучлагч болон зуучлуулагчид аль аль нь сэтгэл хангалуун сайн үр дүнтэй байх нь хамгаас чухал бөгөөд үүнийхээ төлөө хаа хаанаа анхаарал тавьж хариуцлагаа шударгаар хүлээж байх шаардлагатай.
Энэ хөтөлбөрийн Монголын оюутнуудад маш сайнаар нөлөөлж чадах олон сайхан төлвийг харж байгаа болохоор бид хамтдаа энэ талаар санаа тавьж, яг л зорилгодоо нийцсэн сайн үр дүнтэй болгохын төлөө бүх зүйлийг хийх хэрэгтэи болж байна. Энэ хөтөлбөрийн талаархи таны санал зөвлөмж ч бас их хэрэгтэй байгаа.
Энэ хөтөлбөр нь оюутнуудыг зуныхаа амралтаар АНУ-д зорин ирж, хэлний боловсролоо дээшлүүлэх, Америк оронтой танилцаж, боломжийн түвшинд ажил хийж зардлаа хэмнэх боломжийн төлөө зорилготой юм билээ. Өөдлөн хөгжиж буй монголын оюутнуудад энэ хөтөлбөр ямар их оюуны хөрөнгө оруулалт болж, тэдний сайхан хүсэл мөрөөдөл, урам зоригийг бадраахыг төсөөлж байна. Харин энэ нь мөнгө, ашиг сонирхлын төлөө бус жинхэнэ зорилгоороо хэрэгжээсээй гэж бид чин сэтгэлээсээ хүсч байнаа.

Төгсгөл

Энэ хөтөлбөрийн талаар асуудлыг хөндөж, судалж баримтжуулж явахад сайн муу олон зүйлүүдтэй учирсан. Харамсалтай нь бид монголчуудаасаа их айдсыг мэдэрч байлаа. Шударга бус, хууль бус, хувийн ашиг завшаан хөөсөн байдлын муу үзэгдэлтэй дасан зохицож, энэ байдалдаа цөхөрч, энэ байдалтай эвлэрч байгаа нь хамгаас харамсалтай санагдаж байв.
-Энэ асуудлыг хөндөөд дэмий дээ? Ямар ч амжилт олохгүй дээ
-Болгоомжтой байгаарай наад компаниудын ард нь томчууд байгаа, яаж ч магадгүй
-Эд нар яаж ийгээд аргалаад л бүх зүйлийиг өөртөө ашигтай байдлаар шийдүүлнэ
-Миний ярьсан яриа болон дүрсийг бүү гаргаарай, би айж байна
-Дараа нь энэ оюутнуудыг дарамтлаад зовоогоод байвал яах юм бэ?
-Ийм байдлыг бид өөрчилж чадахгүй, тэд энэ мөнгөөрөө бүх зүйлийг худалдаа авна
-Ингэж явлаа гээд чамд ямар ашигтай юм бэ?
Ийм олон яриа айдас болгоомжлолыг мэдэрч байлаа. Тэгвэл бид яаж өөрчлөгдөх юм бэ? гэж та нараас асууя. Бидний аймхай хулчгар энэ байдал л өнөөдөр Монголын   олигархиудын эрээ цээргүй, хууль бус , хариуцлагагүй байдлын үндэс нь болж байгаа.
Тэд монголчуудын айдсын манан дунд л дураараа дургиж, дун чөмгөөрөө жиргэж байна бус уу. Тэр тусмаа өндөр хөгжилтэй, хууль ёсыг сахихыг шаардаж, хүний эрхийг дээдэлдэг Америк оронд, бидний яг дэргэд энэ үйлдэл орж ирж байна.  Тэр тусмаа монгол оюуутнуудаараа мөнгө олж, тэднийг ийм эрсдэлтэй орчинд сэтгэл санаа болон эдийн засаг, хэсэл мөрөөдөл, сайхан эрмэлзлэлээр нь хохироож байна. Тэгээд бид бас айдас дундаа дуугүй эвлэрч суух гэж үү?

Бидэнд хүсэлт байна

-Энэ хөтөлбөрт хамрагдсан оюутнууд аа! Та нар энэ хэцүү байдалд байхдаа ч монгол сайхан залуусын эрч хүчээр, өөрсдөдөө байгаа бүх боломжоо ашиглан нэр төртэй байлаа. Та нарын өөдрөг цоглог байхыг харах бидэнд үнэхээр сайхан байсан шүү. Та нар хайр хүрмээр сайхан залуус, миний Монголын ирээдүй. Харин шударга бус байдлын эсрэг, ямагт өөрсдийн эрх ашгаа хууль ёсоор хамгаалж байгаарай. Эндээс л та нарын гэрэлтэй сайхан ирээдүй эхэлнээ. Харин АНУ-д хууль бусаар бүү үлдээрэй. Энэ бол өөртөө олдох том боломжоо алдах төдийгүй өрөөл бусдад ч муу нөлөө болно гэдгийг санаарай.
Та нар мөнгөөр хэмжихийн аргагүй их ухаарал авч, амьдралын туршлага суун, ирээдүйн олон сайхан боломжуудаа олж харсан гэдэгт бид итгэж байнаа. Энэ л та нарт их баялаг болж үлдээсэй гэж ерөөж байна.
-Хөтөлбөрт хамрагдсан хүүхдүүдийн эцэг эхчүүд ээ! Хэдийгээр энэ хөтөлбөрт хамрагдсан хүүхдүүдийн зарим нь сайн ажиллаж их мөнгөтэй, зарим нь мөнгөгүй шахам очиж байгаа ч таны хүүхдүүд энэ оронд өөрсдийн чадах бүхнээ хийсэн гэдэгт итгээрэй. Хэдийгээр та багагүй мөнгөө алдсан хэдий ч таны хүүхэд энэ мөнгөөр хэмжихийн аргагүй их ухаарал туршлага тээн очиж байгаа. Мөнгөөр хэмжихийн аргагүй ухаарал гэж байдаг. Энэ ухаарал л таны хүүхэд хожим танд энэ мөнгийг хэд нугалан олж өгч чадна гэдэгт бид итгэж байна.
Та хүүхдээ мөнгөөр бус сэтгэлээр харж угтаарай. Магадгүй тэд бяцxан зүрхэндээ зовиур тээн очиж байгаа. Гэхдээ бас их урам зориг, боломж тээн очиж байгааг анзаараарай. Таны хүүхэд мундаг хүн болноо.
-Хөтөлбөрт зуучилсан компаны захиралууд аа! Биднийг энэ асуудлыг хөндсөний дараа та нарын зарим нь бидэнтэй холбогдон санал бодол мэдээллээ солилцсонд талархаж байнаа. Биднийг хүүхдүүдтэй уулзаж явахад тэд алдагдлынхаа төлөө зохих мөнгөө буцааж авах хүсэлтэй байна билээ. Хэрэв та нар энэ хөтөлбөрт хариуцлага алдаж алдаа гаргаснаа хүлээн зөвшөөрч, эцэг эх оюутнуудаас уучлал хүсч, зарим хохирсон хүүхдэд төлбөрийн мөнгөбий зохих хувийг буцаан олговол бид их баярлах болно. Ямар нэгэн алдаа, дараагийн амжилтын үүд болох тохиолдол байдгийг та нар юу эс андах вэ? Мэдээж алдаагаа ойлгож уучлал хүсч, алдаагаа засахын төлөө арга хэмжээ авч чадах нь монголчууд бидний эв нэгдэл, эрүүл саруул сэтгэлгээнд нэн хэрэгтэй сэн. Та нар энэ хөтөлбөрт хариуцлагагүй хандсаныхаа төлөө хариуцлага хүлээх учиртай. Харин хариуцлага нь хуулийн эсвэл ёс суртахууных байх уу? гэдэг нь та нарын мэргэн ухааны сонголт болно.
-Монголын оюутнуудад хэрэгтэй энэ хөтөлбөрийн талаар холбогдох байгууллагууд нь анхаарч энэ хөтөлбөрийн үр дүнтэй сайн хэрэгжилтийн төлөө анхаарал тавиасай гэж хүсч байна. Оюутнуудын буцах хугацаатай холбогдуулан элдэв дарамт шахалт сүрдүүлэг ирж байгаа тухай оюутнууд мэдээлсэн. Зарим сургуулиуд 9-1 нд ирэхгүй бол жилийн чөлөө олгоно гэсэн тухай, зарим компаниуд 9-7 ны дотор ирэхгүй бол баталгааны хөрөнгийг хураан авах тухай ч мэдэгдэл ирүүлсэн байна билээ. “Ядарч байхад яр” гэдэгчлэн сэтгэл санааны зовиуртай байгаа оюутнуудыг ингэж дарамтлах хэрэг юун. Мэдээж зарим оюутнуудын буцах билет нь 9-15 даар байгаа болон зарим оюутнууд ажлаа дуусгаад зарим газраар аялах хүсэлтэй байгаа гээд олон л шалтгаан гарч  байна. Уг нь дүрэм заавраараа бол энэ хөтөлбөрт хамрагдсан оюутнууд ажлын гэрээ дууссаны дараа 30 хоногийн хугацаанд АНУ-д аялалын зорилгоор байх эрхтэй юм билээ. Хаа хаанаа энэ талаар ойлгож хүлээцтэй хандах хэрэгтэй мэт.

Бидэнд талархал байна

Энэ жил Монголын их дээд сургуулиудын 1300 шахам оюутнуудад энэ хөтөлбөрт хамрагдах боломжийг олгосон АНУ-ын Төрийн Департмент, АНУ-ын хөтөлбөрт зуучлагч компаниуд, Монголд суугаа АНУ-ын ЭСЯ-ны консулд чин сэтгэлийн талархал илэрхийлье. Энэ бол Монгол орны хөгжил болон ирээдүйд оруулж байгаа том хөрөнгө оруулалт байлаа.
Энэ хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх явцад гарсан алдаа болон ололттой талыг дүгнэн тодорхой санал, зөвлөмжөө та бүхэнд хүргүүлэн цаашид үр дүнтэй хамтран ажиллахдаа баяртай байх болно. Ийм үр дүнтэй санаачлагатай ажиллагааны үр дүнд Монголын олон олон оюутнууд энэ төсөлд хамрагдан хөгжиж, суралцаасай гэж хүсч байна.
Багагүй шуугиан дэгдээж олны анхаарлыг татаж байсан хөтөлбөр өндөрлөж, Монгол оюутнууд маань АНУ-аас эх болсон Монгол нутаг руугаа буцах гэж байна.
“Хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас хүний хүү эрдэм өвөрлөн харина” гэж их Нацагдоржийн шүлэглэсэнчлэн тэд эх орондоо аав ээждээ их ухаарал урам зориг өвөрлөн очиж байна. Та нарын минь хичээл сурлага, аньдрал өөдрөг сайхан байх болтугай.
Монголчууд бид маргалдаж муудалцахаас илүүтэй, ойлголцож, зөв сайн алхмуудыг хийх нь эв нэгдлийн эхлэл болно. Энэ ажилд чин сэтгэлээсээ хандаж дэмжсэн олон хүмүүст баярлалаа. Надтай хамт баг болон бүх л зүйлд өөрийн цаг зав, боломжоо дайчлан оролцсон Ж.Дарь, Цогоо, оюутан Хишгээ нартаа маш их баярлалаа. Бид цаашдаа хамтдаа их зүйлийг хийх болноо.
Эрдэм ухаан дэлгэрч, эв нэгдэл бэхжих болтугай.


Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах

2010-08-14

 

Feb 03

Багш нар

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

…Хичээл эхэлж, дууссаныг зарлах хонхон дуугаар багшийн ажлын мөч хэмжигддэг. Тэр л хонхноос хонхны хоорон дахь мөчүүд л багшийн сэтгэл , авьяас чадвар, мэдлэг, ур чадварыг илэрхийлж байдаг. Тэр урт хэрнээ богино мөчид хүүхэд багш хоёулаа л хөгжиж байдаг. Багш нар янз бүр л дээ.
…Зарим нь энэ мөчид бүх сэтгэл зүрхээ, ухаан бодлоо, арга билгээ  шавь нартаа бүрэн зориулж байдаг. Тэд энэ үедээ заасан хичээлийг нь хэн ойлгож, хэн ойлгож чадахгүй үлдэх, энэ цагт цонхоор ширтэн, санаа алдах сурагчийн сэтгэл нь юунд шаналж, бодол нь хаа тэнүүчилж буйг ч мэдэрдэг. Яг энэ мөчид хэнийг нь магтаж, хэнийг нь зэмлэх, бас хэнийг нь шоолохоо сайн мэднэ.
Харин тэд энэ богино хоромд,  анги дүүрэн харагдах олон сурагчиддаа бүгдэд нь анхаарлаа хандуулж, бас тэдэнд тусалж амжихгүйдээ харамсдаг. 40 минутад 40 заримдаа түүнээс ч олон хүүхдэд хичээл зааж, бүгдийг мэдэрч амжих хэцүү. Гэхдээ л тэд аргаа олохыг хичээдэг. Хичээлийн дараа, заримдаа гэртээ заримыг нь аваачаад ч болов сургаж мэдрүүлэхийг бодно.

Харин үүнийхээ төлөө илүү цалин хөлс нэхдэггүй, шагнуулж, магтуулахыг бүр ч хүсдэггүй. Тэдэнд, сурч ойлгож, мэдэрч мэдсэнийхээ төлөө очтон гялалзаж, “онгирон ” инээх шавийнх нь нүд л, ямар ч зуйрган магтаалаас илүү урам өгнө. Заримдаа зэмлүүлж байвч, гомдсон бяцхан сэтгэл нь,  өөрийнх нь төлөө хийсэн үйл, хэлсэн хатуу үгийн илчинд амархан тайтгардаг шавь нараа чин сэтгэлээсээ өхөөрдөн хайрладаг.. Цаг ямагт урсах энэ л халуун сэтгэлийн илчинд багш шавь 2, бие биендээ ээнэгшин дасна.
Хэзээ хойно, хүүхэд насны цагаан цаас шиг сэтгэл дээр нь, чин сэтгэлээр бичсэн багшийн хөдөлмөр, зүтгэл нь шингэж үлдсэн байдаг. “Багш аа ” гэж хэлэх тэр л дөрвөн авианд ямархан их талархал, хүндлэл шингээстэй байдаг гээч. Өөрөө өөдрөг сайн явах цагт, энэ бүхний үндсийг сэтгэл оюунд нь соёолуулсан тэр л багш нартаа чин сэтгэлээсээ баярлаж, бас хайрлан хүндэлж байдаг.
Өнөөгийн монголын боловсролын салбарт, гайхамшигтай олон сайн багш нар бий. Тэд л энэ салбарын ололт амжилтыг, ачааны хүндийг үүрч явна.

…Зарим нь хичээлийн энэ цагт, бие нь ангид байвч бодол нь алсад тэнүүчилж байдаг. Хичээлээ амаараа зааж байвч, сэтгэл нь хүүхдэд хүрэхгүй. Хэлж, зааж буйг хэн ойлгож хэн ойлгохгүйг ерөнхийдөө багцаалавч, тэгтлээ шаналахгүй. Тэр багшийн нүдэнд, хүүхдүүдийн эцэг эхийн төрх харагдахаас, хүүхдийн нүд анзаарагдахгүй. Тийм болохоор хэнд ямар дүн тавьж, хэнд инээмсэглэж, хэнд хөмсгөө зангидахаа сайн мэднэ.
Хичээлийн тэр богино хором түүнд даанч удаан мэт, бас залхуутай. “Тэртээ тэргүй бүгдэд сайн сургаж чадахгүйгээс хойш, өөрийгөө зовоох хэрэг юун ” гэж сэтгэлдээ өөрийгөө зөвтгөнө. Харин хэнд сайн багш мэт, хэрхэн сайнаар харагдахаа сайн мэднэ. Харин хүүхдүүдийн зэвүүцэж, шоолж, дургүйцсэн харц, хандлагыг анзаарахгүй.

Яг л цагаан цаас шиг хүүхдийн гэнэн сэтгэл , харин үүнийг сайн мэдэрдэг гэдгийг тэрээр харин мэдэхгүй. Шавийнхаа сэтгэл оюуны талархлыг мэдэрдэггүй тэрээр, харин бэлэг авахаас татгалздаггүй. Хэн нэгэнд зусардаж, бас арга залийг хослуулан байж алдар нэр, шагналыг авч чаддаг. Хэзээ хойно сайн яваа шавиа хоосон магтаж, хариуд нь “гар харна “.
Хүүхдийг сургаж, ухааруулж, хөгжүүлсэний төлөөх чин сэтгэлийн талархлаас, хананд хадах хивс, хуруунд зүүх бөгж, дугтуйнд хийсэн мөнгийг илүүд үзнэ. Багшийн ажил гэдэг авьяас, хүүхдийн төлөөх чин сэтгэл, бас оюун ухааны гайхамшигт хөдөлмөр гэдгийг харин тэд хэзээ ч ойлгохгүй. Шавийнхаа сэтгэлийн гүнээс  “багш аа ” гэж уулга алдах авиаг сонсохгүй.
Өнөөгийн монголын боловсролын салбарт өдөр хоног өнгөрөөсөн, сэтгэл бас авьяас чадваргүй олон багш нар бий. Тэд өнөөдөр энэ салбарын нэр хүндийг унагааж, олон муу зуршил, хэлбэрдэлтийг бий болгож байгаа.

Багш нарт боломж олгохсон
Сайн ч муу ч багш нар Монголын боловсролын салбрын хөдөлгөгч хүч нь. Машинаар бол мотор нь. Тэд хэрхэн өөрчлөгдөхөөс, тэд хэрхэн хөгжихөөс, тэд хэрхэн хичээхээс Монголын боловсролын салбрын шинэчлэл хамаарна. Түүнээс энэ салбарыг улстөрчид удирдсанаас, бодлого боловсруулж, ном болгон хэвлүүлэхээс, бас төсөл зохиож туршсанаар гэнэт бүх зүйл өөрчлөгдөхгүй.
Өнөөдрийн монголын боловсролын тогтолцоо нь өөрөө багш нарыг хүлж, тэдний урмыг хугалж, бас дарамталж байна.
Өдөржингөө цаасан дээр төлөвлөгөө бичиж, өрөөл бусдад шалгуулахын тулд үзүүлэн хийж, ажил шалгуулахын тулд ангиа цэвэрлэж суугаа тэдэнд өөрийгөө хөгжүүлэх цаг хэзээ гарах вэ? Мэдээлэл хөгжсөн энэ эринд, багшийн хөдөлмөрийн бэлэг тэмдэг болсон самбар, шохойг хэзээ халах вэ?Арван жил будал нялсан ширээн дээр шахцалдан, анги дүүрэн өөдөөс ширтэх сурагчидаа хэзээ цөөлөх вэ?

1. Сонгох боломж
Өөрийн заадаг хичээлийнхээ агуулга арга зүйгээ өөрөө сонгох боломж олгоё. Заавал нэг загвараар биш, өөртөө тохируулж, өөрөө сонгож авсан арга зүйгээрээ хичээлээ заах, үүний тулд өөрийн хүсэл боломжоороо бэлтгэх боломжийг нь олгоё.
Хардаж шалгахаасаа илүүтэй, тогтоосон СТ хэрхэн хэргэжиж байгааг улс хянаж, түүнээс хол илүү, бас хэрэгтэй олон зүйлд хүүхдийг хөгжүүлж, сургах боломжийг нь олгоё.

2. Хөгжих боломж
Албадлагаар бус ухамсраараа өөрөө хөгжих боломжийг нь олгоё.
Тэд өнөөдрийн боловсролын тогтолцооны бодит байдал, болхи тогтолцоог хэнээс ч илүү мэдэж байгаа. Багш өөрөө хоцрогдохгүйн тулд ямар мэдээлэл яаж авч, юуг нэмж сурахаа сайн мэдэж байгаа. Багш өөрөө сонгож, өөрийгөө хөгжүүлэх боломжийг нь олгоё. Багшийн СТ тогтоож, тэр шаардлагаа л барьж чадвал, авьяас чадваргүй, сэтгэл зүтгэлгүй хүмүүс өөрсдөө л эндээс явцгаана. Харин чин сэтгэлээсээ сургаж чаддаг хүмүүс үлдэх болно. Харин тэднийг дэмжих хэрэгтэй.

3. Ажиллах боломж
Багш нарыг аятай таатай, үр дүнтэй ажиллах боломжийг нь олгоё.
Нэг багшид ноогдох сурагчийн тоог нь цөөлж, самбар, шохойн дээр нь цахим төхөөрөмж нэмж, олсон мэдлэгээ дадлагажуулан бататгах, амьдралд хэрэгжүүлэх боломжийг нь олгох орчныг бүрдүүлэх хэрэгтэй байна. Өөртөө байгаа боломжоо ашиглах, өргөн олны дэмжлэг авах , бас өөрсдөө хийж бүтээх,өргөн олон боломж тэдэнд байгаа. Харин хардлага дарамт, бэлэнчлэх сэтгэлгээг халах цаг болж байнаа.
Өнөөдөр харьд ажиллаж амьдарч байгаа болон монголдоо ажиллаж амьдарч байгаа олон монголчууд , боловсролын салбрын сайн муу талыг мэдэх болсон. Боломжийг нь олгох аваас шинэчлэгдэн өөрчлөгдөж, дэлхийн жишигт хүрэх боломж  бүрэн бий. Хэрэв багш нартаа итгэж, тэдэнд боломж олгож чаддагсан бол, тэдний чин сэтгэлийн үг, хүсэл мөрөөдлийг сонсож чаддагсан бол, боловсролын салбрыг зайлшгүй өөрчлөн хөгжүүлэх хэрэгцээ шаардлагаа мэдэрдэг бол…

Монголын багш нарын баяр
Жил бүрийн 2 -р сарын эхний 7 хоногийн “ням ” гаригт монголын багш нарын баярын өдрийг тэмдэглэдэг. Хүүхдүүд энэ өдөр багшдаа бэлэг өгөхийг хүсдэг. Зарим нь чин сэтгэлээсээ, зарим нь бусдыг дуурайж,  зарим нь ёсыг бодож бэлэг өгдөг байх.  Гэхдээ л үнэтэй биш  энэ бэлэгт, чин сэтгэлийн талархал шингэсэн байдаг.
…Намайг хөдөө сумын сургуульд багшилж байхад, хүүхдүүд багш нарын баяраар бэлэг их өгдөг байж. Гол төлөв ном, ил захидал, бас цаасаар хийсэн “цэцэг ” хүртэл өгнө. Миний зааж байсан хичээлд тааруухан сурч байсан хүү нэг удаа надад ном бэлэглэсэн юм. Хэрдээ л хичээнгүйлэн бэлтгэсэн бололтой номон дээр “Хайрт багшдаа дурсгав ” гэж бичсэн үг…
Энэ өдөр, сургууль бүхэн хөл хөдөлгөөнтэй, инээд баясал дүүрэн, уур уцааргүй, муу дүнгүй өнждөг. “Багш аа! Танд баярын мэнд хүргэе, баярлалаа ” гэж, ардаа нуусан бяцхан бэлгээ ичингүйрэн байж өгөх агшинд, зэмлүүлж бас муу дүн авч, заримдаа гомдож, бас баярлаж байсан бүхэн нь мартагддаг. Жилд ганцхан энэ өдөр л “эрдэм ” хэмээх их ухааны далайд, нэг нь сургаж, нөгөө нь сурч явсан багш шавийн барилдлагааны нотолгоо, их баяр тохиодог.

Энэ өдөр, багшилж байгаад тэтгэвэртээ гарсан, сургууль төгсөөд өдгөө ажил хөдөлмөр хийж яваа олон монголчууд дурсамжаа сэргээдэг. “Хөөрхий багш минь хаана яажшуухан яваа бол доо ” гэх хүндлэл талархал шингэсэн дурсамж, мэндчилгээ хүлээж аваад “муу шавь минь овоо доо ” гэж өхөөрдөн хайрлах дурсамжууд сүлэлдэн сүлэлдэж,  бие биеэ хайрлах, хүндлэх, бахархах сэтгэлийн давалгаа болон цалгилдаг.
Удахгүй болох монголын багш нарын баярын мэндийг багш нартаа болон бүх сурагчиддаа хүргэе. Бас энэ өдрийг сэтгэл догдлон хүлээж байгаа, харь газар ажиллаж амьдарч байгаа олон “багш ” нартаа ч баяр хүргэе.
Анх надад санал тавьж, өөрсдийн хичээл зүтгэлээр “гэр бүл бэлгийн хүмүүжил ” хичээлийн хөтөлбөрийг боловсруулж, одоо туршилтын журмаар сургуульдаа зааж, туршиж байгаа Дорноговь аймгийн 3-р сургуулийн Г.Тунгалагтуяа захиралтай хамт олонд маш их талархаж, амжилт хүсч байгаагаа илэрхийлье.
Эрдэм ухаан дэлгэртүгэй.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2010-02-03

Jan 24

Гоо сайхан ертөнцийг бас монголчуудыг аварна

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

…Хүний амьдралд сайн муу элдэв асуудал тохиолддог. Уурлаж бухимдсан, гутарч гунисан үедээ, архи ууж, тамхи татаж, эсвэл хэн нэгэнд зовлон жаргалаа ярьж тайвшрах нь бий. Аль алинаас нь тайвшрал авч болох хэдий ч сэтгэл санаа тэгтлээ ариусах нь үгүй.
-Харин ийм үедээ, сайхан хөгжим аялгуу сонсож суухад, сэтгэлийн гүнд түртээх алсаас нэг их уярал, хайр урсан ирэх шиг… Зүрх сэтгэл нь хөглөгдөж, гайхамшигт тэр аялгуунд бүх биеэрээ уусах шиг, шал өөр үлгэрийн ертөнцөд очих мэт, нэгэн хоромд тайвшралыг олно.

Тэрхүү хөг аялгуу, миний орчин тойрон дахь бүх л орон зайг дүүргэж, зүрх сэтгэл минь өөрийн эрхгүй баясан уярч, нүд минь чийгтэж, дотоод сэтгэлдээ “аяа юутай сайхан ” хэмээн уулга алдахуй дор тайвшралыг олно. Тэр мөчид энэ гайхамшигт аялгууг бүтээсэн хүнд талархан биширч, “энэ ертөнцөд ийм гайхамшигууд үй олноороо байхад, өчүүхэн миний зовлон шаналал юусан билээ ” гэж бодох.

Хөгжим, сайхан аялгуу гэгч хүний сэтгэлийг ямагт хөглөж, уярал хайрыг авчрах ид шидтэй аж. Нэг л мэдэхэд, бухимдаж гунисан сэтгэл тайвширч, ийм гайхамшигт аялгуун дор хичнээн суусан ч уйдахгүй.
-Харин ийм үедээ, хананд өлгөөтэй гайхамшигт нэгэн зургийг харж суухад, хавтгай зотон дээр өнгө өнгийн будаг нялсан, тэр зураг “амилж “, сэтгэлийн чанад дахь дурсамжийг сэргээнэ. Хар цагаан өнгөний харшилдаан, олон олон өнгийн сүлэлдээнд уусан уусаж, хүний сэтгэлд түүх, ухаарал, учирлал болон шингэх мэт. Өнгө будаг, түүний зохистой зохицол нь, хүний сэтгэл зүрхэнд ингэтлээ нөлөөлдөгийг энгийн үедээ бид тэр болгон анзаардаггүй.

Зургийг удаанаар ажих ахул, түүнийг зурсан зураачийн сэтгэлийн өчил, бардамнал, онгод, омогшил, учирлал зүрхэнд минь мэдрэгдэж, өөрийн эрхгүй уулга алдан  тайвширна. Тэр мөчид дoтooд сэтгэл минь тэрхүү зурагт уусан уусаж, тэрхүү гайхамшигт ертөнцөд дур зоргоор сэлгүүцэн, аажим аажмаар бухимдал гунигаaсаа холдох аж. “Ийм гайхамшигийн дэргэд, миний зовлон шаналал юусан билээ ” хэмээн бодно.
-Харин ийм үедээ, өөрийн унших дуртай номоо сонгож унших дор,  аятай таатайгаар уншигдах мөрүүд дунд, мөнөөх зовлон шаналал, уйтгар гуниг уусан ууссаар холдон одох. Номын үсэг, үг, өгүүлбэр бүхэн нь учирлан ухааруулж, баяр бахадлыг төрүүлнэ. Зохиогчийн хүүрнэх өгүүлбэрээс хөврөн хөврөх өгүүлэмж, гайхамшигт хэллэг, ухааруулах учирлал бүхэн надад зориулагдах мэт.
“Үр минь тайвшир даа! энэ бүхэн тийм ч давшгүй хүнд хэцүү зүйл биш шүү дээ “хэмээн аядуухан учирлаж, алгаараа магнайг минь илэн аргадах, аав ээжийн гар, сэтгэл мэт. Тэр л гайхамшигт ертөнцөөр оюун санаа минь аялахдаа, цаг хугацаа хэрхэн өнгөрснийг үл анзаарах. Нэг анзаарах ахул, сэтгэлээс минь мөнөөх бухимдал шаналал, уйтгар гуниг үргэж одон тайвшралыг олном.

Гоо сайхан гэдэг
Гоо сайхан гэдэг зөвхөн хөөрхөн хүүхний царай биш юм. Хүний зүрх сэтгэлийн гүн дэх уяралт мэдрэмжийг хөндөж, дуу алдуулдаг гайхамшиг. Ямар ч хүн өөрийн харах, сонсох, үнэрлэх, сэтгэх мэдрэмжээрээ “ямар гоё юм бэ? ” гэж дуу алдах агшин. Тэр гайхамшигт, бахархалт мэдрэмж, сэтгэл дотор нь удаан орших дор, хүн баярлан бахдаж, бусдад талархан биширч, бусдыг хайрлан энэрэх, уучлан өршөөх сэтгэл төрж, оюун санаа нь тайвширч, бас өргөжин тэлдэг.
Гоо сайхан гэдэгт, гайхамшигт хөгжим, уран зураг, уран зохиолоос гадна олон зүйлсүүд багтдаг. Дэлхийн олон гайхамшигуудын тоонд багтдаг Энэтхэгийн Таж Махал, Египетийн Пирамид, Францын Эйфелийн цамхаг, Хятадын Цагаан хэрэм зэргийг үзсэн хүн болгон гайхан биширч, дуу алдaна. Энэ бүхэн хүний оюун ухаан, хүч хөдөлмөр зүтгэлээр бий болсон гэхээр, бахархан бишрэхгүй байх аргагүй. Энд л хүмүүсийн гоо сайхнаар бахархах бахархал, бишрэх бишрэл асч байдаг аж. Бахархал бишрэл нь хүмүүсийн сэтгэлд баяр баясгалан, уярал догдлол, бие биенээ хайрлан хүндлэх сэтгэлийг бий болгож байдаг. Энэ бол дайн, хүчирхийллийн эсрэг сэтгэхүй юм.

Өөрөө бүтээж, бий болгож чадахгүй хэдий ч, бусдын бий б олгож чадсан олон гайхамшигийг мэдрэхдээ, энэ ертөнцөд хүн болж төрсөн хувь заяандаа баярлаж, энэ бүхнийг мэдэрч чадаж байгаадаа гайхан биширнэ. Энэ үедээ, бусдыг хайрлах, тэднээр бахархах, бусдад туслах, өөртэйгээ адил гэгээрүүлэх хүсэл төрнө.
Гоо сайхныг зүрх сэтгэлээрээ мэдэрч чаддаг хүмүүс, бусдыг үзэн ядаж, хараан зүхэж, гутаан доромжилж, бусдыг хүчирхийлэн дарамтлахыг хүсддэггүй. Ийм хүмүүс бусдын өөдөөс гар далайж, буу онилж, хутга мэс хэрэглэж чаддаггүй. Учир нь, тэдний зүрх сэтгэлд уярал хайр, ухааран нигүүлсэхүйн их мэдрэмж цалгилж байдаг юм. Ийм болохоор л “гоо сайхан ертөнцийг аварна ” гэдэг алдарт хэллэг гарсан байх.
Аллага, хүчирхийлэл, үзэн ядалтын эсрэг хамгийн сайн зэвсэг нь гоо сайхан байдаг аж. Тийм учраас, хүмүүс өөрсдийн үр хүүхдээ олдсон цагаас нь аялгуут сайхан хөгжим сонсгож, төрсөн цагаас нь зураг үзүүлж, ухаарах цагаас нь уншуулж хэвшүүлэхийг хичээдэг аж.

Гоо сайхныг хойч үедээ
Монголын боловсролын салбарт, суралцагсдад гоо зүйн боловсрол хүмүүжлийг ЕБДС-иас нь эхлэн олгохоор хичээдэг боловч, сургалтын агуулга, арга зүй нь буруу болохоор зохих үр дүнгээ өгч чаддаггүй.

1. Дуу хөгжмийн хичээл
ЕБДС-д дуу хөгжмийн хичээлээр, хөгжмийн онол, нот, дуу зааж сургах чиглэлээр олон жил сургалт явуулсан. Солгой хоолойтой хүүхдэд энэ хичээл үнэхээр “тамлалт ” болон хувирдаг. Самбарын өмнө, бусад хүүхдүүдийн шоолон инээлдэх шуугианд, багшийн тохуутай харцан дор, солгой хоолойгоор, заасан дууг нь арай ядан дуулж, “дунд ” дүн авах нь, гоо зүйн боловсролтой ямар ч хамаагүй үйлдэл. Агуулга, арга зүйн хувьд алдаатай боловсрогдсон энэ хичээл, энэ чиглэлийн авьяас сонирхолтой цөөн хүүхдээс бусад хүүхдүүдэд ямар ч сайн нөлөө үзүүлэхгүй байгаа нь нууц биш.
Зүй нь: Энэ хичээлээр дэлхийн сонгодог хөгжмийн төлөөлөгчид болох Бетховен, Моцарт, Бах, Шуберт, Чайковскийн бүтээлүүдээс сонсгож, хөгжмийг сэтгэл зүрхээрээ сонсож, мэдэрч ойлгож сургахад илүү зохистой. Одоо ор нэр төдий судалж байгаа энэ бүтээлүүдийг л энэ хичээлийн гол цөм болгон  судлуулж, арга зүйгээ өөрчилбөл хүүхдүүдэд ч хичнээн сонирхолтой, өгөөжтэй болно гээч. Монголын хөгжмийн урлагийн нэрт төлөөлөгчид болох Б.Дамдинсүрэн, Ж.Чулуун, Мөрдөрж, Бирваа, Жанцанноров, Б.Шарав нарын гайхамшигт аялгуунуудыг сонсгож, монголоороо бахархах сэтгэлийг нь хөглөж өгч байвал юутай сайхан.
Бага наснаасаа аяглгуут сайхан хөгжим, дуу бүжгийг судалж, сонсож ойлгож чадах болсон бидний хойч үе, муу мунхаг хүмүүс болно гэж үү?

2. Дүрслэх урлагийн хичээл
ЕБДС-д дүрслэх урлагийн хичээлээр, зургийн онол, гэрэл сүүдэр, алслалт, зохиомж, харьцаа гэхчилэн мэргэжлийн сургалтын чиглэлээр олон жил сургаж ирсэн. Зураг зурах авьяас, сонирхолгүй хүүхдэд энэ хичээл амаргүй даваа. Даалгавараа бусдаар зуруулж, дүн авахаас эхлээд хуулах, хордуулах олон л аргаар хэлбэржсэн энэ хичээл, өгөх ёстой үр дүнгээ өгч чадаагүй. Тиймдээ ч сонирхолгүй, хэрэггүй шахуу хичээл болж хувирсан нь нууц биш.
Зүй нь; Энэ хичээлээр дэлхийн гайхамшигт зураач урчууд болох Леонарда да Винчи, Микеланджело, Рафаэл Сант, Ван Гог, Пабло Пикассо, Сальвадор Дали, Оросын алдарт далай зураач Айвазовский, ой зураач Шишкин нарын бүтээлүүдээс судалж, таньж мэддэг ойлгодог болговол юутай сайн. Зураг зурж сурахдаа гол биш, зургийг уншиж ойлгодог, мэдэрдэг болгож сурах нь хойч үейинхэнд хичнээн хэрэгтэй гээч. Монголын алдарт зураач урчууд болох, өндөр гэгээн Занабазар, марзан хэмээх Шарав, О.Цэвэгжав, А.Гаваа, Г.Одон, Я. Үржинээ, Сэнгэ цохио нарын бүтээлүүдээс судалж мэдрүүлбэл, монголоороо бахархах мэдрэмжийг хөгжүүлнэ.
“Уран зураг бол харах яруу найраг ” гэж нэрлэдэг. Энэ яруу найргийг уншиж зурсан хүн, муу мунхаг, бүдүүлэг болно гэж үү?

3.Уран зохиолын хичээл
“Хүүхдийн ” хэмээх тодотголтой Болормаа гэдэг улстөрч авгай, нэгэн цагт БСШУ сайдын алба хашихдаа энэ хичээлийг ЕБДС-ийн хөтөлбөрөөс хасч,монгол хэлний хичээлтэй нэгтгэсэн гэдэг. Манай улстөрч, албан тушаалын хэнээтэй эрхэмүүдийн хойч үедээ хэрхэн ханддаг хийгээд өөрсдийнх нь толгойн багтаамж ямар байгаагийн илрэл энэ жишээ. “Ертөнцийг харах цонх ” гэж нэрлэгддэг уран зохиолыг судлах боломжийг хязгаарлаж, монгол хэлний хичээлийн үг үсгийн алдааг олоход хэрэглэдэг болгосноороо монгол орны хойч үе болсон хүүхэд залуусыг хэрхэн мунхаг болгох алхам хийснээ энэ эрхэм мэддэг болов уу?
Уран зохиолоос хүүхдүүд, үгсийн тансаг сувд түүж, ухаарахуйн цонхоор шагайж, сэтгэлийн ариуслыг мэдэрдэг.
Зүй нь: Энэ хичээлээр дэлхийн утга зохиолын сонгодог төлөөлөгчид болох О.Бальзак, А.Дюма, В.Гюго, Ж.Верн, А.Толстой, А.Пушкин, М.Достоевский нарын зохиолыг уншиж судалж,  Монголын алдарт туурвигчид болох Инжинаш, Данзанравжаа, Сандаг, Д.Нацагдорж, Ц.Дамдинсүрэн, Б.Рэнчин, Л.Түдэв, Б.Явуухулан, Ч.Лодойдамба нарын бүтээлүүд болон алдарт “Монголын нууц товчоо ” судрыг судлан мэдэж байвал юутай сайхан. Уранзохиол хүүхдэд, амьдралын сайхныг мэдрүүлэх амт, ухаарал, бусдаас суралцах хичээл нь болдог. Ном уншихгүй хүн, амьдралын хамаг гоо сайхныг мэдрэхээ болино. Ном, уран зохиолоор оюунаа тэжээн, сэлбэж байдаг хүүхэд, энэ амь’дралыг хар бараанаар төсөөлж, бачимдан цухалдана гэж үү?

Бидний хойч үе болсон, хүүхэд  залуус, заавал математикч, физикч, түүх судлаач, улстөрч, хэл шинжээч болох албагүй ч, бүгдээрээ гоо сайхны боловсрол хүмүүжилтэй болох албатай. Харин ийм боломжийг эцэг эх нь болсон бид, иргэнээ болгосон төр засаг заавал анхаарч, олгох учиртай.
Түүхээс үзвэл, хаант Оросын язгууртан ихэс дээдэс, өөрсдийн хүүхдээ заавал төгөлдөр хуур хөгжим тоглож, ордны бүжиг бүжиглэж,  зураг зурж, гадаад хэлээр ярьж сургахын зэрэгцээ, сонгодог хөгжим, уран зураг, уранзохиолыг албадан судлуулдаг байсан гэдэг. Үүний тулд сайн багшийг олж, өндөр хөлс төлж, “гэрийн сургалт ” явуулдаг байсан төдийгүй, багш нарыг ч ихэд хүндлэн үздэг байсан гэнэ. Бид сайтар судалж гаргаж амжаагүй ч, монголын аугаа хаад, өөрсдийн удам залгах хүүхдээ олон эрдэмд сурган бэлтгэдэг байсан баримтууд ч буй.
Харин өнөө цаг дор, амьдралын боломжтой болж буй олон хүмүүс, өөрсдийн үр хүүхдийнхээ эрдэм боловсрол, эрхэм чанарт ихээхэн санаа тавьж багагүй мөнгө зарцуулах болж байна. Үр хүүхдийн тань төрсөн цагаас, өсөх, ухаарах цагт хамгаас чухал анхаарах зүйл нь, гоо сайхны боловсрол хүмүүжил аж.

Төгсгөлийн оронд
Энэ бусармаг цаг дор, олон монголчуудын бухимдал, бухимдлаас үүдэлтэй  хэрцгий авир, буруу муу үйлдэл болгоны тухай уншиж, сонсож байхдаа, бидэнд ус, агаар шиг хэрэгтэй байгаа гоо сайхны боловсрол хүмүүжлийн тухай харамсан бодоход хүрдэг.
Хэрэв бид бага наснаасаа л гоо сайхны боловсрол хүмүүжлийг зөв зохистой эзэмшиж, эх орноороо бахархах, эв нэгдлийг хичээх чадвартай болж чадсан бол, эх орны минь торгон хил дээр эр цэргүүд нэг нэгнээ буудаж хөнөөх байсан гэж үү?
Хувийн шунахай сэдлээр, өнгө мөнгөний төлөө, өрөөл бусдын амийг хөнөөж зүрхлэх байсан гэж үү? Хэн нэгнийг айлган сүрдүүлж, зодож дарамтлан, хонзогнох байсан гэж үү? Зөрж өнгөрөх сайхан бүсгүйг хараад , гоо сайхныг нь бахдан бишрэхийн оронд, “унтаж үзэх сэн ” гэж мунхагаар шүлэнгэтэх байсан гэж үү?
Гоо сайхны боловсрол, хүмүүжил, монголчууд бидний хойч үе, болон биднийг аврах цаг айсуй. Монголчууд бидний ирээдүйдээ итгэлтэй, өөдрөг сайхан сэтгэлтэй, өрөөл бусдыг хайрлах ухаан, өргөн олноороо эвлэлдэн нэгдэх эхлэлийн нэг нь энэ буюу.  Үүний тулд:

-Монголын ЕБДС төдийгүй, мэргэжил олгох, дээд боловсрол эзэмшүүлэх бүх шатны сургуульд гоо зүйн хичээлийг оруулж судлуулах боломжийг олгох цаг нэгэнт болжээ. Үүний тулд өргөн хэмжэний хөтөлбөр боловсруулж, стандарт бий болгох нь чухал.
-Хүүхэд төрүүлж, өсгөж байгаа эцэг эх бүр, өөрсдийн хүүхдээ өсвөр бага наснаас нь гоо сайхны мэдрэмж, хүмүүжилтэй болгохыг хичээж, энэ боломжийг нь олгох цаг болжээ. Ядаж л элдэв хүчирхийлэл, зодоон, дайнтай кино, тоглоомын оронд, сонгодог хөгжим сонсгож, зураг зуруулж, номтой нөхөрлүүлж сургах сан.
-Хэвлэл мэдээлэл, ТВ, радиогоор үзүүлэх элдэв марзан шоу, үзүүлбэр, шар мэдээ, хар бараан дүрслэлийн оронд, хүмүүсийн сэтгэлийг ариусгах, бахархал бишрэл төрүүлэх, үлгэр дуурайлал болох олон сайхан хөтөлбөрийг санал болгож байх хэрэгтэй байна. Ялангуяа хүүхэд залууст зориулсан тусгай сувгийн хэрэгцээ өнөөдөр улам улмаар шаардагдаж байна.

-Монгол оронд ашиг олз, өнгө мөнгөний төлөө оршиж буй олон баар, шоу, цэнгээний газрын оронд, хүүхэд залуусын чөлөөт цагаа аятай сайнаар өнгөрөөж, өөрсдийгөө хөгжүүлж болох, клуб, театр, музей, үзэсгэлэн, уншлагын газар, мэдээлэл сурталчилгааны газруудыг олноор байгуулж, тэднийг дэмжиж байх нь хэрэгтэй байна.
-Монгол орны зөв сайн хөгжил, монгол хүний хөгжил, үнэ цэнийн төлөөх төрийн бодлого энэ цагт туйлын ихээр үгүйлэгдэж байна. Нэгэн цагт бие даан оршиж, монгол оронд урлаг соёл, гоо сайхны боловсролд анхаарч байсан СОЁЛЫН ЯАМ -ыг сэргээж, үйл ажиллагааг нь олон нийтийн гоо сайхны боловсрол, хүмүүжилд чиглүүлэх шаардлага нэгэнт бий болжээ. Монголчууд биднийг бэлэн мөнгө бус, гоо сайхны боловсрол хүмүүжил, бахархал бишрэл илүү сайнаар өөрчлөн хөгжүүлж чадна.
Өнөөдөр дэлхий нийтийн хөгжлийн чиг хандлага, цэвэр ариун байгаль орчин, хүмүүсийн зөв сайн сэтгэлгээ, хандлага руу илүү чиглэж байна. Эрүүл, зөв сайн сэтгэлгээтэй хүмүүс л энэ дэлхийгээ хайрлаж, бие биенээ хүндэлж, улс орноо зөв сайнаар хөгжүүлж чадна. Энэ бүхний үндэс нь гоо сайхны боловсрол хүмүүжил юм.
Гоо сайхан ертөнцийг бас монголчууд биднийг ч аварна.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2010-01-24
Dec 19

Хүүхдийн хүмүүжил бүх нийтийн үйл хэрэг үү?

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

Нэгэн цагт Монгол орныг удирдаж, нам засгийн хайр ивээлээр ард түмнээ “хайрлан өлгийдэж “, “халамжлан жаргааж ” байсан МАХН, “хүүхдийн хүмүүжил бол бүх нийтийн үйл хэрэг мөн ” хэмээн лоозогнож, олон ч аян өрнүүлэв дээ.
Сурлага хүмүүжлээр доголдож яваа нэгнийг сайн сурлагатай, өв тэгш хүмүүжилтэй нэгэнд “даалгаж “, ажил хөдөлмөрт дүйгүй, бас залхуу, арчаагүй нэгнийг ахмад настай намын гишүүн нэгэнд “хариуцуулж “, архи ууж, танхайрах этгээд нэгнийг ажил үйлсээрээ тэргүүний хамт олонд “халамжлуулж ” байв даа. Алив оролдлого бүхэн сайн муу үр дагавартай байдагчлан, алдаа оноо, авах гээх бүхэн дагалдаж л байсан. Бүх нийтийн нөр шаргуу зүтгэлийн үрээр, засарч сайжирсан, завхарч эвдэрсэн аль аль нь байж байсан.
Харин энэ үйлдлээс эцэг эхийн үүрэг хариуцлагыг бүдгэрүүлж, буруу үйлдлийн буруугаа бусдаас хайдаг, өөрөө өөрийгөө биш, өрөөл нэгнээр хүмүүжүүлэх гэж хардаг, өөрөө өөрийгөө төдийгүй өрөөл бусдаар өрөвдүүлэх гэж хичээдэг гаж үзэгдлүүд бий болсон нь үнэн. Амьдралд арчаа муутай, анхиагүй байгаад төр буруутай байж болох ч өөрөө бүр их буруутай байж л таараа. Алив зүйлд тэвчээргүй хандаж, бэрхшээл болгоноо зовлон болгож, бэлэн болгоныг хүсэн мөрөөдөж, шаналлаа сархадаар даруулан хөлчүүрч, зоволгүй мөнгө олж, зогсолтгүй жаргах хүсэлд тань аав ээжийн буруу бий ч, алд биед тань бүр ч их буруу бий.
“Хүүхэд төрүүлэх амаргүй ч хүн болгож өсгөх бүр ч амаргүй “. Харин төрүүлсэн хүүхэд нь буруу мууг хийсний төлөө хариуцлага хүлээсэн эцэг эх бий бил үү?
Өгүүлэх нь:
…Саяхан Монголын дархан хил дээр алба хаахаар очсон “шинэ үейин залуус ” бие биенээ буудаж, бас барьцаалж, нэг биш залуусын амь насыг хөнөөсөн хэрэг гарч олныг цочоов. Хилийн мөргөлдөөн зөрчлийн улмаас бус, харилцааны зөрчил, дарамт, хонзогнол өширхлөөс болж 50 орчим залуус амь насаа алдаж, бас тахир татуу болсон гэх.
Хүүхдийнхээ хүссэн бүхнийг өгч, хүсэл бүхнийг нь сохроор гүйцэлдүүлж байсны муу ул мөр энэ. Ажил ихтэй, зав чөлөө муутай, алжааж ядарсан гэх олон шалтгаар учир шалтгааныг нь олохыг ч хүсэлгүйгээр, буруу зөв бүх л хүсэлд “төвөгшөөн  зөвшөөрөх ” хандлага ийм муу уршигт хүргэж болохыг бид анзаардаггүй.
-Аав аа би кино үзээд ирье, надад мөнгө өгөөч
-Ээж ээ би компютер тоглоом тогломоор байна, мөнгө өгөөч
-Би найзтайгаа уулзаад ирнэ, оройтож магадгүй
Үзэж байгаа кино нь бүхэлдээ аллага хүчирхийлэл, тоглож буй тоглоом нь хүртэл мөн л аллага хүчирхийлэл, сонирхож буй нэвтрүүлэг нь бас л хүчирхийлэл, шалиг марзан үзэгдэл, ярьж буй яриа нь хүртэл марзагнал эсвэл сүрдүүлэг. Энэ бүхний эцэст хүний амь гэдэг “ямархан хямд ” хэмээн төсөөлөх болж дээ. Мал муулахдаа хүртэл маань уншдаг байсан монголчууд , өнөө цагт шарилын газар бууриа сэлгэж, шалигийн газар оройг өнгөрөөж байхад яанам бэ? Харин үүний төлөө хэн хариуцлага хүлээх бол?
Өгүүлэх нь:
…Нэгэн жаахан охин үйл урлаж суусан ээжийнхээ дэргэд тоглож суухдаа, үйлийн хайчийг нь авах гэж уйлжээ. Болохгүй хэмээн хоригловч , хүсэлдээ хүрэх гэж тасралтгүй бархирах охиноосоо төвөгшөөж, авах гэж зүтгэсэн хайчийг нь өгч орхиж. Үйл үртэсдээ улайран суусан эх ,үйлийн хайчинд нүдээ сох хатгаад бархирах тэр л чимээгээр ухаан орсон боловч, нэгэнт бүх зүйл өнгөрсөн байсан гэдэг.
Хожим хойно ертөнцийг харах хувьгүй нүдэндээ харамсаж суухдаа, “Уйллаа уйллаа гэхэд сохортол л уйлав гэж үү? Учир мэдэхгүй надад үйлийн хайч юунд өгсөн юм бол доо ” хэмээн харамсан гомдож суусан гэдэг.
Учир мэдэхгүй балчир ухаандаа, уйлж айлган бархирч, хүссэнээ авах гэж сарвайх, болох болохгүй зүйлд тэмүүлэх үйлдлийг, учирлан болиулж, ухааруулан хориглоогүйгээс нүд бүү хэл ухаан нь сохор явах үйл буй. Тэр л үйлдээ хорвоо дэлхийд миний хүссэн бүхэн биелж байх учиртай гэж сэтгэнэ. Уйлж бархиравч биелж өгөхгүй тавиланд ухааны чагтагаа, сархадаар даруулан дэрвэлзэх нь бий.
Хөл нь дэлхий онохгүй, хэл нь салхи гүйцэхгүй, ааш нь бусдыг залхааж, авир нь бусдыг гомдоох олон олон  “шинэ цагийн залуус ” энэ л дураар аашны балаг.
Үйлийг нь хэн үүрч, үүргийг нь хэн дааж явах юм бол?
Өгүүлэх нь:
…Миний нэгэн танилын яриа санаанаас гардаггүй юм. АНУ-д ирээд нилээд хэдэн жил болсон тэрээр эхнэрийн хамт, амьдрал залгуулах гэж, бас хүүхдийнхээ ирээдүйг гэрэлтүүлэх гэж хэрдээ л зүтгэнэ. Бага насандаа ухаан, авьяасаараа гайхуулж байсан хүү нь, өнөө харин өөрөө өөрийгөө бөөцийлэн, эцэг эхээ ч өрөвдөхгүй нэгэн болж орхисон гэнэ. Ажлаас ядарч зүдрэн орж ирэх эцэг эхдээ аяга шөл хийж , аягалж талархахын оронд, өөртөө л жаахан хоол хийж, өдөржингөө л өрөөндөө амарч, дураар амьдрах хүү нь, гомдож үглэх үгний нь хариуд “тэжээж хайрлаж чадахгүй байж, намайг яах гэж төрүүлж өсгөсөн юм бэ?” хэмээн “сургаж “, зэмлэсэн гэх. Гомдож тэвчиж ядсан эцэг эхийн маргаан хэрүүлийн бай нь мөнөөх л хүү…
Уурлаж бухимдсандаа гар хүрч, хууль шүүхдээ хүрч “ямаан дээр тэмээний гарз болсонд орвол,  чив чимээгүй л “нэг гараа нөгөө гараараа барьж ” тэвчиж амьдрахаас өөр арга бас үгүй.
Яг энэчлэнгээр харь оронд эцэг эхийнхээ хөлс хүчийг сорж, үнэтэй хувцас, тансаг хэрэглэлээр гангарч, өөрийн өчүүхэн биейиг ихэд бодсон, эцэг эхээ дорд үзсэн, ичиж бас дарамталсан нэгэн “шинэ үейинхэн ” бий болох нээ. Учирлаад хэлье ухаарч ойлгохгүй, алгадаад авьяа харь хууль хатуу, учраа олохгүй тэдэнд “тэнгэр хол, газар хатуу ” байх үе ч бий. Гэсэн хэрнээ өдөр өдрөөр “харьшиж ” , хаданд авирч, тэнгэрт гарч буй” мэт хүүхдээрээ бусдад гайхуулах боломжоо ч үл алдана.
Алсад буй одыг нэрлэж үл чадах лугаа, дэргэд байгаа хүүхдээ таньж захирч чадахгүй энэ л цагийн араншинг яалтай. Их мөнгөтэй болж чадах авч , их сайн хүүхэдтэй болох түүнээс амаргүй буюу.
Өгүүлэх нь:
…Хэсэг залуус нийлж, цэнгээний мөнгө олохын эрхээр нэгэн таксины жолоочыг боомилон, амь насыг нь хөнөөн, ар гэр амьдралаа залгуулах гэж хөдөлмөрлөж олсон мөнгийг нь дээрэмдэн авч, наргиж суугаад баригдсан хэрэг хэдэн жилийн өмнө гарсан. Адаг сүүлд нь хуулийн өмнө арчаагаа алдахдаа, “амьдрал хүнд хэцүү байгаа” тухай, “ажил олдохгүй зовж зүдэрч байгаа ” тухай, үглэн уйлж өршөөл эрсэн гэх. Хүний амь нас, тэдний зугаа цэнгэлийн мөнгөнөөс хямд мэт санагдах тэдгээр залуус буруугаа өөрөөсөө бус өрөөл бусдаас хайж байна.
Айлын хүүхэдтэй тоглож байгаад муудалцан уйлж бархиран орж ирэх хүүхдээ өмөөрч, бурууг нь бусдын хүүхдэд л онооно. Өөрийн хүүхдээ хайрлан, эрхлүүлэх ухаандаа бүх бурууг бусдад тохох арчаагүй сэтгэлгээг бий болгож буйгаа бид бас л анзаардаггүй.
Бүдэрч унавал гутлын буруу, хальтарч унавал газрын буруу, хахсан бол хоолны буруу, ханиасан бол өвчний буруу, буруу буруу бусдын буруу, харин миний хүүхдэд хэзээ буруу үгүй. Ингэж өссөн хүүхэд үйл үйлдлийн буруугаа өөрөөсөө бус өрөөл бусдаас л хайдаг болно. Адаг сүүлдээ арчаагүй нэгэн болбол аав ээжийн буруу болох нь харин үнэн байж магад. Харин хорвоо хатуу зөөлнийг тэнцүүлж байдаг гэдгийг бид сайн ухаардаггүй л юм даа.
Өгүүлэх нь:
Саяхан интернет дээр тавигдсан “Мөрдөгч Деррик ” нэвтрүүлэгээр, Эрээнд биеэ үнэлж байгаа монгол охидын тухай үзүүлж байсныг санаж байна. Тэд  ажил олж хийхийн оронд, өөрт байгаа боломж болох “биеэ үнэлж “, мөнгө олж, эсвэл хэн нэгнээс зээлж эвсан мөнгөний өрөө төлдөг тухай хээв нэг өгүүлж сууна. ажил хөдөлмөр хичээл зүтгэлээс хол, эрх дураар өсгөсний балаг энэ.
-Охин минь даарчихна, гэртээ дулаан сууж бай
-Охин минь ядарчихна, амарч бай
-Охин минь муухай болчихно, зүгээр сууж бай
Бага наснаас нь амьдралын хатуу хөтүү, бэрхшээл саадыг давж гарахыг сургахын оронд,  эрхлүүлж, дураар  байлгахаа “хайрлаж өсгөж байна”  хэмээн эндүүрдэг бидний муу зуршил. Насан туршдаа хамтад байж чадахгүй хорвоогийн тавилангаар, орхиж холдох тэр мөчид, өөрт тулгарсан олон бэрхшээлээс өөрийн ухаанаар, сурцаар шийдэж буй арга нь энэ.
Энэ хорвоод амар хялбар бүхэн үнэгүй, зовж сөрж, тэвчиж зүтгэж, хөдөлмөрлөж олсон бүхэн үнэтэй гэдгийг бид умартаад л байна даа.
Буруу өссөн хүүхэд бухын хүзүүнээс ч хатуу буюу төгсгөл
Бидний төрүүлсэн хүүхэд болгон бидний баялаг болон бахархал болдоггүй. Үр хүүхдээ л гэх элгэмсэг монголчууд бид заримдаа “энэ хүүхдийн биейиг нь төрүүлэхэээс ухааныг нь төрүүлэхгүй юм ” хэмээн халаглах нь бий. Бид өдөр тутам гэрээ цэвэрлэж, бохир аяга тавгаа угаадагтай адил, балчир хүүхэддээ анхаарал халамж тавьж чаддаггүйд хамаг учир байгаа юм даа.
Хичнээн амаргүй байлаа ч даарч зутрах, халууцаж харшихгүйн тулд өрх гэрээ дулаалж, бас давхаргыг нь авдагтай адил,  үр хүүхэддээ байнга л хайр халамж, хатуурхал зэмлэлийг нь тэнцүүлж л байх учиртай. Аль нэгийг нь хэтрүүлэх дор амгалан байдлаа алдаж зутрах нь бий.
Өнгөрсөн үейинх шиг хүүхдийн хүмүүжил бүх нийтийнх бус таных л байх цаг иржээ. Үр хүүхдийнхээ алдаа оноо, сайн муу үйлдлийн төлөө та л баярлаж, зовж байх учиртай. Харин таны үр хүүхэд бусдад болон нийгэмд хохирол учруулан, муу үйл хийсэн бол, төрүүлж өсгөсний төлөө та ч бас харйуцлагаас хуваалцах учиртай болдог.
Учир нь таны төрүүлж өсгөсөн үр хүүхэд ямар хүн болгож төлөвших нь өөр хэнээс ч бус танаас шалтгаална. Таны хүүхэд улсын цэцэрлэгт явж,  улсын сургуульд суралцаж байвч, хэрхэн төлөвших нь танаас бас л хамаарах болно. Яг ийм шалтгаанаар сургууль, цэцэрлэг тантай хамтран ажиллаж, шаардлагатай гэж үзвэл таны хүүхдийг сургахаас ч татгалзах эрхтэй байдаг юм даа.
Таны хүүхэд улсын иргэн хэдий ч, таны л хүүхэд. Нийгмийн өмнө, хуулийн өмнө ч насанд хүрээгүй байхад та л хариуцах учиртай. Насанд хүрсэн хойноо ч танаар овоглож байгаа болохоор, хариуцлагын талыг нь та л үүрэх болдог.
“Буруу өссөн хүүхэд бухын хүзүүнээс ч хатуу ” гэж монголчууд хэлэлцдэгсэн. Өнөө цаг дор хүүхдийн хүмүүжил “бүх нийтийн үйл хэрэг ” бус, зөвхөн таны л хэрэг болжээ. Үр хүүхдээрээ гайхуулах биш бахархахын тулд танаас их л хичээл зүтгэл шаардах болно.
Таны сэтгэл өөдрөг,  үр хүүхэд тань танаар бахархаж, та ч бас үр хүүхдээрээ бахархаж байх болтугай.
Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2009-12-19
Sep 14

Бизнес болон хувирсан Монголын боловсролын үнэ цэнэ

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

Саяхан “Даяар монгол”  сайт дээр Б.Номинчимэд энэ асуудлыг хөндөж бичжээ. Өдгөө 3 сая хүрэхгүй хүн амтай Монгол оронд 170 шахам их дээд сургууль оршин тогтнож, 1 хүн амд ноогдох их дээд сургуулийн тоогоор дэлхийд тэргүүлэх шахаж буй гэнэ. Нэгэн цагт бичиг үсэг үл мэдэгчийн тоогоор дэлхийд тэргүүлж, ЮНЕСКО-гийн шагнал авч байсан бол, өнөөдөр хүн амдаа харьцуулсан дээд боловсролтны тоогоор дэлхийд аанай л тэргүүлж байгаа гэх.
Баярламаар ч юм шиг, бахархмаар ч юм шиг энэ үзүүлэлтийн цаана, сайн муу олон үр дагавар оршиж буй. Энэ бүхнийг илчлэн дэлгэж, “хагарсан олгой” доторхи сайн муу зүйлээ цэвэрлэж авах цаг нэгэнт болжээ.

Нэг. “Диплом”  хэмээх баримтын төлөөх их хийрхэл
Ямар нэгэн их дээд сургууль төгссөнийг гэрчлэх учиртай “диплом”  хэмээх баримтат хавтасыг “боловсрол” гэж эндүүрээд байдаг үзэгдэл, “диплом” ыг шүтэх гаж тогтолцоо, энэ хийрхэлийг өгдөөгөөд байгаа юм даа.

…Социализмын үед, Монгол оронд шаардлагатай боловсон хүнчний хэрэгцээт судалгааг 5 жилээр гаргаж, их дээд сургуульд ямар мэргэжлээр хичнээн оюутан сургаж, төгссөн хойно нь хаана ажиллуулахыг хатуу мөрддөг байж. Тийм болоод, тухайн их дээд сургууль төгсөгчдөд ажлын байр нь бэлэн, сайн ажиллуулахын тулд тэдний цалин хангамж, ажиллаж амьдрах боломжийг ч бас анхаардаг байсан.
Тэд тухайн ажиллах газартаа тодорхой хариуцлага хүлээдэг байсан болохоор, “дарга” төрхтэй, амьдралын “баталгаатай” байснаараа бусдын сонирхлыг татаж байв. Энэ бол муу биш тогтолцоо байлаа.
Харин ардчилал ялснаас хойш энэ бүхэн задарч, “мөнгөтэй” л бол, хэн дуртай нь таалагдсан их дээд сургуулиа, “хүссэн” дүнтэйгээ төгсөх болж дээ. Дээд боловсролтой л бол “дарга” төрхтэй, амьдралын “баталгаатай” болдог гэсэн бодол, ухаарлаасаа салж амжаагүй нэг хэсэг нь, “диплом”  хэмээх баримтыг “боловсрол”  гэж эндүүрэн, мунгинасаар…
…Монголд ямар ч байгууллага, албан газар хэн нэгнийг ажилд авахдаа, боловсрол гэсэн үзүүлэлтийг таглуулж, ямар нэгэн их дээд сургуулийн диплом үзүүлэхийг шаардана. Мэдээж, боловсрол “дээд”,  мэргэжил “олон улсын эдийн засагч”, гэж бөглөөд аль нэгэн их сургуулийн диплом үзүүлэх сайхан л байлгүй яах вэ?
Харин энд хамгийн гол зүйл нь орхигдоно. Тэр хүнтэй ярилцаж, мэдлэг мэргэжлийн
түвшин, багаар ажиллах чадвар, тухайн ажлын байранд шаардагдах олон хэрэгтэй чанарууд байгаа эсэхийг шалгахгүй.
Анкет бөглөсөн хүн нь аятайхан хувцасласан, царай зүс, бие бялдар сайтай, бас нөгөө хэн гуайн захиж сануулсан хүн байх аваас авч л таараа. Төрийн албанд бол иймэрхүү хандлага голлоно. Тэнд гоё сайхан залуус хөлхөлдөж байвал таатай байхаас, ажлын хариуцлагын тухай бодолт ч үгүй. Учир нь дээрээсээ доороо хүртэл хариуцлага хүлээдэггүй, дээрээс өгсөн зүйлийг нь хийгээд юм уу дамжуулаад сурчихвал, мэдлэг, боловсрол, чадварын хэрэгцээ тэгтлээ үгүй.
Яг эндээс л Монголын боловсролын тогтолцоог үнэгүйдүүлж, дипломын төлөөх хийрхэлийг дэгдээж буй. Танд тэгж санагдахгүй байна уу?
…Харин хувийн компани, байгуулалгуудад байдал арай дээр. Ядаж будмал гоёмсог бус, ажил хэрэгч хүн байвал өөрт нь хэрэгтэй гэдгээ тэд сайн мэднэ. Тийм болохоор энэ тал дээр арай л хариуцлагатай хандана даа.

Яг үнэндээ Монголд “аз таарч”  сайн газар ажилд ороод, тэр газрынхаа хатуу шаардлага дор “үзээгүйгээ үзэж, үхэр цам харайж”  байгаад ч болов сайн суралцаж, хөгжиж байгаа олон залуус бий. Тэднийг үгүйсгэх аргагүй ээ. Их дээд сургуульд сайн суралцсан хэрнээ ажил дээр бүр ч их зүйл сурч, дадлагажих хэрэгтэй болдог. Үүний адилаар амьдрал дээр ч бас сайн суралцаж өөрийгөө хөгжүүлдэг олон залуус бий.
Их дээд сургууль төгсөөгүй атлаа, монголын хууль тогтоох УЙХ-д сонгогдож, шийдвэр гаргах ЗГ-ын сайдаар ажиллаж буй хүмүүс, монголын боловсролын үнэ цэнэ болон монголын бас нэг “гайхамшиг” болж буй.
Монголын их дээд сургууль төгсөгчдийн чанар муу байгаа тухай, тэд сурах ёстой зүйлээ сурч дадлагажаагүй байгаа тухай, өөрийн ирээдүй болон хүсэл мөрөөдлийн ямар ч тэмүүлэлгүй байгаа тухай олонтой шүүмжлэн яригддаг.
Аргагүй шүү дээ! Тэд дипломтой л болохыг хүссэнээс, боловсролтой болохыг  хүсээгүй юм.
…Нэгэн үе тоо бодохгүй “амар” гэж сэтгүүлч, хуульч, түүхч, орчуулагч мэргэжлээр, тоо бодож чаддаг нь эдийн засагч, ня-бо, программист, менежэр мэргэжлээр их суралцав даа. Одоо ч монголоор дүүрэн, “олон улсын”  хэмээх тодотголтой, олон төрлийн дээд мэргэжилтэй, худалдагч, гоо-сайханч, харуул, бие хамгаалагч, үйлчлэгч, бас “биеэ үнэлэгчид”  бий болж дээ. Гэсэн атлаа үйлчилгээний наад захын соёл үгүй.
-Нөгөө хэн гуайн охин их сургууль төгссөн гэнэ. Мөн лут аа.
-Хн, чамайг бодвол их сургууль төгссөн дипломтой, боловсролтой хүн шүү.
-Надтай хамт ажиллаж байсан нөхөр Удирдлагын Хөгжлийн Академид сурч байгаа гэнэ. Би түүнээс дутаад байх юу байна. Иэрэх жил хөөцөлдөж байгаад тэнд орж, диплом олж авнаа
Монголын боловсролын үнэ цэнийг илтгэсэн иймэрхүү яриа хаа сайгүй сонсдох.
Нэгэн үе олон залуус их дээд сургуульд суралцаж байгааг сонсоод “За яахав дээ, ядаж л үзэж сонссон нь их байх юм даа. Үүний муу гэж юу байхав”  хэмээн бодож, сэтгэлдээ “өмөөрч ” л байсан. Одоо бол арай өөр зүйл бодогдож байна.
Дээд сургуулийн дипломтой атлаа, үйлчлүүлэгчтэйгээ ч аятайхан харилцаж чадахгүй худалдагчаар яах ч билээ. Үр дүн муутай, дипломын төлөөх энэ хийрхэл, Монголын боловсролын үнэ цэнийг унагааж, бусад амжилттай сайн суралцаж, чанартай боловсрол эзэмшсэн залууст “шаврын хаалт”  болж байна.  Нөгөө “би 90-ээд оны гавьяат, харин тэр бол 2008 оны гавьяат”  гэдэг яриархуу юм болох гээд байна даа.
Тийм ээ! Диплом гэдэг бол уг хүний, тухайн их дээд сургуульд ямар судлагдахуун хэрхэн судалсныг л илэрхийлж буй баримт бичиг. Түүнээс хуучин үейинх шиг “дарга” болох тодорхойлолт, амьдралын баталгаат “хуудас”  биш.
Монголд дипломтой л бол мэдлэг чадвар, хүсэл эрмэлзлэлийг нь харгалзахгүйгээр “ажилд авдаг”  энэ гаж тогтолцоо л дипломын төлөөх хийрхэлийг дэгдээх үндэс нь болж байна. Тогтолцооны энэ гажуудал дээр, нэг хэсэг нь их дээд сургуулиудыг олноор нь байгуулж, “ашгийн бус”  боловсролын байгууллагыг “ашгийн төлөө ” бизнесийн байгууллага болгон хувиргаж, ард иргэдийн сэтгэхүй, хүсэл мөрөөдлөөр тоглож байна даа.

Хоёр: Дээд боловсрол-ашигтай бизнес
Хэрэв дээд боловсрол бизнесийн хувьд ашиггүй юм бол, 170 их дээд сургууль яагаад байгуулагдаа вэ? Хуулиндаа “ашгийн бус”  гэсэн заалттай, түүгээрээ дамжуулан багагүй хөнгөлөлт эдэлдэг боловсролоор, маш олон УЙХын болон ЗГ-ын гишүүд болон “агсан”ууд, БСШУЯ ны эрх мэдэлтнүүд бизнес хийн баяжиж байгаа нь нууц биш. Энэ тухай www.olloo.mn сайт дээр тодорхой баримтууд тавигдсан байсныг санаж байна.
БСШУЯ ны хариуцлагатай эрхмүүд, БМХГ-ын түшмэдүүд эрх мэдэл, албан тушаалаа ашиглан, энэ олон сургуулиудыг байгуулах зөвшөөрөл өгсөн байгаа. Хэрэв энэ бүхнийг үгүйсгэвэл, олгосон лицензээ, үүсгэн байгуулагч эзэдтэй нь хамтад зарлаад орхи л доо.
Энэ эрхмүүд монголын хүүхэд залуусын ирээдүйн сайн сайхны төлөө бус, өөрийн хувийн өчүүхэн ашиг сонирхлын төлөө, боловсролоор бизнес хийн баяжиж, хөрөнгө завшиж, мөнгө угааж байна.
-Хэн нэгэн эрх мэдэлтэн сургууль байгуулах нэрээр, хичээлийн байрны зориулалтаар олон барилга байгууламжийг хямд үнээр хувьчлан авсан, эсвэл байрлал сайтай газар шинээр барилга бариулсан байгаа. Сургуулиа дампууруулахад л барилга байгууламж нь тухайн хүний хөрөнгө болон үлдэнэ. Муугүй бизнес байгаа биз?
-Жил бүрийн намар их дээд сургуулйуд, оюутнуудаасаа “Төлбөр”  нэрээр хураан авч буй асар их бэлэн мөнгүүд, бизнесийн эргэлтэд орж, “угаагдан”  гарч буй. Энэ бэлнээр хураан авч буй мөнгөнд тавих хяналт бий гэж үү?
“Улсын” гэх тодотголтой их дээд сургуулиуд хүртэл, элсэлтээс гадна “хандивын”  нэртэй анги нээж, үндсэн төлбөр дээрээ “нэмэлт хандив” буюу “авилгал”  авч байна.
Жил жилийн намар оюутнууд арвин ургацын аянд морддог байсан бол, өдгөө их дээд сургуулиуд арвин мөнгө хураах аяныг өрнүүлэх болж дээ.
-Оюутнуудын дотуур байрны төлбөр, шалгалт, бас шалгалтын төлбөр, багш нарын шахааны номны үнэ гээд байнга бэлэн мөнгө эргэлдэж, эзэддээ арвин их “ашиг” өгч байдаг газар бол их дээд сургуулиуд. Хураан авч буй энэ их мөнгөнөөсөө сургалтын хэрэглэгдэхүүн, оюутны дотуур байранд зарцуулж байгаа нь даан ч үгүй.
Монголын  оюутнууд шиг, умгар жижиг өрөөнд “хуаран маяг”- ийн давхар ортой, үүднээсээ эхлээд л хараал зүхэл, хэрүүл маргаан цуурайтсан, муу ус нь халгисан бие засах газартай, хоногийн хоолоо алдахгүйн тулд “хавх зүүх” ээс наахнуур ШБОС -той амьдардаг газар хаана байдаг юм бол? Гэсэн атлаа 2 хүн суух зориулалттай өрөөнд 4-5 аар нь чихэж, үүнийхээ төлөө дор хаяж 1000$ бэлнээр хураан авч байгаа тэдэнд “хүн чанар”  байна гэж итгэхэд хэцүү.
-“Ашгийн бус”  хэмээх тодотголтой энэхүү их дээд сургуулиуд, хууль ба хууль бусаар олж буй орлогоосоо улсын төсөвт төлж буй татвар хэд бол? Үүнийг ил гаргаж олон нийтэд гаргаж, мэдээлэх цаг болсон. Тэд татварын маш олон хөнгөлөлт эдэлж байгаа. Чухам энд л эдгээр “эзэд”ийн мөнгө угаах боломж оршиж байгаа.
“Нүглийн нүдийг гурилаар хуурав”  гэдэгчлэн улстөрийг хүртэл “бизнес” болгон хувиргасан эрхмүүд, өөртөө ашиггүй шахам, өргөн түмэндээ буян болох гэж сургууль байгуулсан гэж тайлбарлавал би л лав үнэмшихгүй.
Чанаргүй, хариуцлагагүй, хөгждөггүй энэ олон сургуулиуд “Монголын боловсролын салбар”ыг бизнес болгон хувирган баяжиж идэн, ашиглаж завшин байгаагийн тод жишээ. Үгүй гэж үү?

Гурав: Интернет мэдээлэлгүй, их дээд сургуулиудын хөгжил
Энэ тухай АНУ-д суралцаж байгаа 2 ч оюутан надад хуучилсан юм. Энд сурч байгаа сургуулийнхаа хүсэлтийн дагуу, монголд суралцаж төгссөн сургуулиасаа тодорхойлолт материал авах гэж сар шахуу болсон тухай, сургуулийнхаа вэб хуудас руу орж мэдээлэл авах гэсэн чинь хэдэн жилийн өмнөх мэдээллээс өөр юу ч үгүй байсан тухай, эцэст нь уг тодорхойлолтыг арай ядан хийж өгсөн “эгч”, “АНУ-д байж хорголоо толсон амьтан”  хэмээн түүнд зэвүүрхсэн тухай тэдний яриа, өнөөгийн манай их дээд сургуулиудын өрөвдөм, арчаагүй төрхийг илтгэж байв.
Хэрэв итгэхгүй бол та яг одоо монголын их дээд сургуулиудын вэб хуудас руу ороод үзээрэй.
…Цахим мэдээллин аугаа энэ эрин үед, өөрийн вэб хуудасгүй, байгаа нь мэдээллээ шинэчлэдэггүй их дээд сургуулиудын хөгжлийн тухай, чанарын тухай ярихад ч хэцүү.
“Загасчийн морь усгүй” гэдэгчлэн цахим мэдээлэлгүй, интернет танхимгүй, уншлагын газар үгүй, судалгааны лабораторигүй, дадлагын баазгүй их дээд сургуулиуд оршиж байна гэхэд үнэхээр төсөөлөх аргагүй.  Ингэж оромдож болохгүй шүү дээ.
…Их дээд сургуулийн багш нарын чанарын талаар олонтой яригддаг. Нөгөө хурааж авсан их мөнгөнөөсөө “Аманд ч үгүй, хамарт ч үгүй” цалин өгч, хөгжих дэвших боломжийг нь хүнд сурталтай удирдлагууд нь хааж, хүсэл мөрөөдөл юуг нь хэцүү бэрх нөхцлөөр унтрааж байхад, “дургүй лам нар хэрхэн сахил хүртэх билээ”.
“Аргаа барсан хүүхэд аавынхаа толгойг маажив”  гэдэгчлэн, их дээд сургуулийн багш нар “Мастер”-аас дээш мэргэжлийн зэрэг, гуншинтай байх болсон нь, “мастерт суралцах”, “доктор хамгаалах”,  академич болох”  бүх боломжийг “бизнес”  болгон хувиргаж орхив. Нээрээ л ажих ахул, их дээд сургуулийн багш нар ихэд залуужиж, ихэвчлэн сурч байсан сургуулиасаа тодрох болсон нь бас л баярламаар ч юм шиг, бахархмаар ч юм шиг санагдах.
Насаараа ном шагайн судалж, нээлт хийн нотолдог байсан, зузаан линз бүхий буурал эрдэмтэд “моод”ноос гарсан  гээд бодоход, тэдний толгой дахь аугаа мэдлэг, туршлага нь “моод” ноос гарамгүй юм.
…Нэгэнтээ www.zaluu.com сайт дээр  байсан “курсийн болон дипломын ажил тодорхой хөлсөөр бичиж өгнө ” гэсэн зар, энэ төрлийн бизнес ихэд дэлгэрэн хөгжсөнийг илтгэнэ. Лавтай бус ч “доктор”-ын зэрэг хамгаалах сэдвийг чамгүй үнээр бичиж өгдөг тухай мэдээлэл сонсогдож байсан. Тэгээд ч зогсохгүй насаараа эрдмийн оргил өөд мацаад, хэн боловч амар олж байгаагүй “академич”  цолыг хэн дуртай нь олгож, хэрэглэх болж дээ. Миний нэг танил 4-р ангийн боловсролтой нэгэн, өнөөдөр “зурхай судалалын академич”  гэдэг цолтой, зурагтаар гарч байхыг харсан сан.
Мөнгөөр хийгдэж буй “мастер”, “доктор”, “академич”  зэрэг цолнуудаа нэг цэгцлэхгүй бол, мөдхөн “Нарантуул”  зах дээр “академич”  цолтой наймаачин тодорч, бусдын доог болох бий дээ. Алив зүйлд хэм хэмжээ гэж байдаг. Алийн болгон ингэж “алиалах”  билээ бид.
…Өнөөдөр монголдоо нилээд хөгжиж, өргөжиж буй компани, байгууллагууд ажилд авах зарандаа “3 дагч өндөр хөгжилтэй оронд “мастераас”  дээш зэрэгтэй суралцаж төгссөн” гэдэг шалгуурыг оруулж, өндөр цалин, ахуйн сайн нөхцлийг амлах боллоо.
Шуудхан хэлэхэд, тэд энэ зараараа монголын их дээд сургууль төгсөгчдийг “голж”  байгаагаа илэрхийлж байна.  Энэ бол зүй ёсны шаардлага. Чанаргүй сургалт, дипломын  төлөөх хийрхэлийг эсэргүүцэж байгаагийн илрэхийлэл.
Эндээс л бүх зүйл эхэлнээ. Одоо л бид ухаарч, олон зүйлийг өөрчлөх цаг болж байна.  Харин яаж?

Дөрөв: Шударга өрсөлдөөн
Өнөөгийн нөхцөлд бүх зүйлээ бодитоор харж, шударга өрсөлдөөнийг нэг гараанаас эхлүүлье. Үүний тулд:
1.Монголд байгаа 170 орчим их дээд сургуулиудын талаархи бүх мэдээллийг олон нийтэд дэлгэн харуулах хэрэгтэй.
-Уг сургуулийн жинхэнэ эзэд, удирдлага
-Орон байр, сургалт явуулах боломж нөхцөл
-Хэдэн жил үйл ажиллагаа явуулж, хичнээн оюутан ямар мэргэжлээр
сургаж төгсгөсөн
-Төгсөгчдөөс хэдэн % нь ямар ажлын байртай болсон
-Оршин тогтнох хугацаандаа төбөрөө хэрхэн тогтоож, түүнийгээ хэрхэн
зарцуулсан
-Боловсон хүчний чадамж
2. Бүх их дээд сургуулиудад аудитийн шалгалт оруулж, хөрөнгө мөнгөний зарцуулалт,
татвар төлөтийн тайланг гаргаж, олон нийтэд мэдээлэх
3.Сургуулиудыг тухай бүрд нь зөвшөөрөл өгч байсан болон магадлан итгэмжилж байсан баримтууд, уг шийдвэрийг гаргаж байсан хариуцагчийн нэр, хаягтай нь олон нийтэд мэдээлэх
4.Ийм мэдээллүүд дээр түшиглэн бүх сургуулиудад хугацаа заан, вэб хуудастай болон бүх мэдээллээ байршуулах боломжийг олгоё. Уг мэдээлэлд цаашид хөгжих чиг хандлага, хэтийн төлвөө тодорхойлон байршуулах нь энгийн иргэдийн зүгээс ч залуусын зүгээс ч сонголт хийх боломж нь болох юм.
5.Боловсролын талаархи хэрэгждэггүй хууль тогтоомжоо ч шинэчилж, тавих хяналт, хүлээх хариуцлагаа ч тодорхой болгон, олон нийтэд бүх зүйл нээлттэй, ойлгомжтой болгох шаардлага гарч байнаа. Алийн болгон баримжаагаар, сургаар суралцах билээ. БСШУЯ-ныхан сургалтын төлбөртэй хэрүүл хийж байхын оронд, эдгээр сургуулиуд орших, эс орших нөхцлийг нь шударгаар бүрдүүлээд өгчих. Гэхдээ монгол орны ирээдүйн  төлөө шүү.
6.Ийм нөхцөлд, сургуулиуд орших эс оршихоо өөрсдөө шийдэж, хэн нь бизнес хийн баяжих гэж, хэн нь хөгжлийн төлөө зүтгэж явсан нь ялгараад л гараад ирнэ. Тэгэхэд л эрхэм ерөнхийлэгч Ц.Элбэгдөрж танд “шударга ёсны төлөө ” хариуцлага тооцох боломж тань бүрдэнэ. Зөвхөн үүний төлөө таныг сонгосон гэдгээ дахиад сануулчихья.
7.Ийм нөхцөлд, Монголын их дээд сургуулиуд шударгаар оршин тогтнож, өөр хоорондоо төдийгүй, дэлхийн хэмжээнд өрсөлдөхийг хичээж эхлэх болно. Тэгшитгэсэн тогтмол цалин, хүмүүсийн өрсөлдөөнийг хааж, хүсэл санаачилгыг мохоож байсантай адил, тэгшитгэсэн төлбөр энэ олон сургуулиудын өрсөлдөөн, хөгжилд саад болж байна. Хэн нэгний “бизнес”  болсон чанаргүй хувийн сургууль, өчнөөн олон жил оршин тогтнож, үр дүнтэй ажиллаж ирсэн МУЙС-тай яагаад адил төлбөртэй байх гэж? Энэ чинь шударга ёс гэж үү?
Чанаргүй бараа хямд, чанартай бараа үнэтэй байдаг шударга өрсөлдөөний хуулиар, чанартай сайн сургуулиуд төлбөрөө өндөр тогтоож, өөрсдийгөө ч сургуулиа ч сайнаар хөгжүүлэхийг бодог л дээ. Алийн болгон “чөдөртэй морь’ мэт дэвхцэх билээ.
8.Яг энэ асуудал дээр “ядуу хүний хүүхэд”, “боломжгүй айлын авьяастай хүүхэд яах юм бэ?” гэж асуух гэж байгааг чинь гадарлаж байна. Үнэхээр сурахыг хүссэн хүүхэд заавал аргаа олдог. Сурах хүсэл эрмэлзлэлээсээ нняцахгүй байна гэдэг хожим амжилтад хүрэхийн баталгаа. Ийм тохиолдолд тэдэнд туслах олон тэтгэлэг, арга хэмжээ, хөтөлбөр гарч ирэх болно.
Бид мөнгөгүй, ядуу гэдгээрээ хичнээн жил эрхэллээ. Монголын хөдөө аймгийн дунд сургууль төгсөөд, өөртөө зорилго тавьж, үүнийхээ төлөө цуцалтгүй зүтгэж, аргаа олж, АНУ-д их сургууль төгсөн, одоо нилээд нэр хүнд бүхий байгуулалгад ажиллаж байгаа жишээ бий. “Сэтгэлд гал байхад зууханд гал олдоно”  гэдэг үг бий.
Их дээд сургуулиуд үнэхээр чанартай л бол өндөр төлбөртэй байхаас өөр арга үгүй.
Тэдэнд үнэ-чанар, чанар-үнийн төлөө тэмцэх боломжийг нь олгоё.

Тав: Төгсгөлийн оронд
Олон жил бид, их дээд сургуулийн төлбөр, чанар, төгсөгчдийн ажилгүйдэлийн талаар ярьж, шүүмжилж, маргалдлаа. Харсаар мэдэрсээр атлаа дипломын төлөө хийхсээр л байна. Яг үнэндээ дээр дурдсан гажуудлыг бий болгож байгаа эзэд нь та бид өөрсдөө шүү дээ.
-Жилийн 6500$, 1000$, 800$ -ын төлбөртэй, гадаад эзэнтэй дунд сургуулиудын талаар бид ингэтлээ шуугихгүй л байгаа . Гэтэл 1000$ хүрэхгүй төлбөртэй Монголын их дээд сургуулиудаа адлаад яах вэ? Харин бид чанарын талаар ярих цаг болсон. Монголд чанартай боловсролыг хүсч, түүнийг дэмжиж буйн эхлэл нь тэдгээр дунд сургуулиудад хүүхдээ сургаж байгаа эцэг эхчүүд биш гэж үү? Энд ч бас олон боломж байгаа нь мэдрэгдэж байгаа.
Сургуулиа хөгжүүлж, сургалтын чанараа сайжруулж, дэлхийн түвшинд ойртуулахыг хүсч, боломжийг хайж байгаа олон сургуулиуд байгаа. Тэднийгээ дэмжье л дээ.
-Сурах хүсэл, сонирхол, бас чадваргүй атлаа, бусдад үзүүлэн гайхуулах гэж, анкет бөглөхөд хэрэглэх гэж дипломын хойноос хөөцөлдөхөө больё. Хайран мөнгө, хайран ч цаг хугацаа.
Таны зовж, хөдөлмөрлөж байж олсон мөнгө тань, оюутан нэртэй баардаж, шоудаж, наргиж цэнгэж цагийг өнгөрөөж буй хүүхдүүдэд үр ашиггүй зарцуулагдаж байна. Та үүнийг анзаарахгүй байна гэж үү?
Хэрэв та мөнгөө ийм дэмий, үр ашиггүй зүйлд зарцуулахаас татгалзаж эхэлбэл, энэ олон чанаргүй сургуулиуд аяндаа л алга болно. Яг үнэндээ та бид л тэднийг тэжээж, бас давраагаад байгаа юм шүү дээ.
-Дэлгүүрт худалдагч хийх, аль нэгэн саунд үйлчлэгч хийх, эсвэл түүхий эдийн борлуулагч хийж амьдралаа авч явахын төлөө заавал их дээд сургууль төгсөх шаардлага үгүй. Бусдыг дуурайж барьцан, дипломтой болох гэж цаг хугацаа дэмий үрэхийн оронд ямар нэгэн ажлыг хэнд ч гологдохгүй хийж сурах нь танд үнэхээр ашигтай.
Үүний тулд мэргэжлийн олон сургалтууд байгуулах хэрэгтэй байна. Төр засгийн бодлого үүнд чиглэгдэх учиртай. Харин энэ тухай ярихаар хуучин ТМС гэдэг ойлголтоо дурсаад байдаг сэтгэлгээнээс салмаар.Өнөөгийн чанаргүй их дээд сургуулиудаас ч илүү чанартай мэргэжлийн сургалтууд байж болох шүү дээ.
-Хаа хаанаа тэгшитгэсэн ийм бодлоосоо ангижирч, боловсролоо зөвөөр ялган салгая. Үнэхээр оюун ухааны чадвар сайтай, авьяастай, цаашид өндөр түвшинд хөгжих боломжтой залуус нь чанартай их дээд сургуульдаа амжилттай суралцаж, үлдсэн зарим нь амьдралд хэрэгтэй мэргэжил эзэмшиж, ажил амьдралаа зөв сайнаар авч яван, нийтээрээ зөв сайнаар төлөвшиж, Монгол орноо хамтдаа хөгжүүлж болно. Монголчууд бид бүгдээрээ дээд боловсролтой болох албагүй ээ.
Харин зөв сайнаар төлөвшсөн иргэн нь байх албатай. Энэ нь төр засгийн зөв бодлого, ухаантай дэмжлэгээс ихээхэн шалтгаална.
БСШУЯ-ны сайд Отгонбаяр та, хийх ёстой ажлаа хий л дээ.
Монгол орныг зөв төлөвшсөн, ухаантай, чанартай, мэдлэгтэй монгол хүн л хөгжүүлнэ.

ЭРДЭМ УХААН ДЭЛГЭРЭГ!

Харнууд өвгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2009-09-14

Feb 19

Монгол орны хөгжлийн сайхан ирээдүй \цуврал-08\

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

Монголын боловсролын салбрын шинэчлэлд зориулсан цувралын төгсгөл-8
Энэхүү цуврал нийтлэлээ миний бие “Монгол хүний үнэлэмж” нэртэйгээр эхэлсэн. Энэ дэлхий ертөнцөд монголчууд биднээс гадна хар, цагаан, шар арьстай орос, хятад. герман, япон, солонгос, америк, англи гэхчилэн олон үндэстэнгүүд оршдог. Бид нэг нарны дор, өөр өөрийн газар нутагтаа, өөр өөрийн онцлогоо хадгалан амьдарна. Энэхүү ялгаа нь хэл, соёл, зан заншил, бас бичиг юм.Бүгдэд нь нийтлэг адил зүйл олон боловч, ялгагдах зүйл нь бас л олон.
Монголчууд нүүдэлчин гаралтай, бас аугаа их өвөг дээдсүүдтэй гэдгээрээ бахархдаг. Бид тэнгэрт тэтгэгдсэн болохоор мөнх тэнгэрийн хөх толботой төрдөг гэж итгэнэ. Монголчууд бидэнд гайхуулж бардамнах зүйл олон бий. Хаа ч явсан бидний монголчууд бусдаас арай л өөр хэмээн бодож, арай л өөдрөг явахыг хичээнэ. Магадгүй энэ бол монгол цус бас монгол омгорхол, бахархал байж болох юм.
Дэлхий нийтээрээ даяаршиж буй энэ цаг дор, монгол хүн бусдаас ялгарахаа больчих вий гэдэг айдас, болгоомжлол монгол хүн бүрт бий. Өөрсдийн омог бардам бахархалаараа гайхуулж, монголоороо үлдэх боломж нь, туурга тусгаар Монгол орон минь билээ.

Цаг цагийн урсгалд өгсөж уруудаж, сэхэж доройтож асан хэрнээ энэ л газар нутгаа өвлөж үлдсэн өнөөгийн бидний хувь заяа ихээ.
Дэлхий даяаршиж, нэгэн дээвэр дор хөгжиж буй энэ цаг дор маргаашийн Монгол орноо туурга тусгаар, омог бардам авч явах хүмүүс өнөөгийн бидний үр сад, хойч үе минь билээ. Тэднийгээ энэ л цагийн буулган дор хэнээс ч дутуугүй боловсролтой, чадвартай сайн иргэд болгон хөгжүүлэх боломж нь Монголын боловсролын салбар юм. Өнөө бид үхэн хатан, бүхнийг умартан, улайран уралдан ашиглах гэж зүтгээд байгаа газрын хэвлийн баялгууд нэг л өдөр дуусна. Харин Монгол орны хөгжлийн ирээдүй болсон бидний хойч үе хэзээ ч дуусаж алга болохгүй, мөнхөд оршино.
Өдгөө та бидний нүдний өмнө мөлхөж хөлд орж, шулганан хэлд орж, өдрөөс өдөрт өсцг өндийж байгаа өхөөрдөм тэр бяцхан үрс монгол орны ирээдүй юм. “Алий хүү минь”  хошуу цорвойлгон өхөөрдөх төдийд, инээж,  дэгэж дэрвэн тан руу зүтгэх тэр л хиргүй гэгээлэг бяцхан үрс, та бидний хойч үе, монгол орны сайн сайхан хөгжлийн түлхүүр нь юм.
Эднийг хэрхэн сургаж хөгжүүлж, сайн хүн болгон төлөвшүүлэх нь өөр хэнээс ч биш зөвхөн та биднээс л хамаарна. Монголын боловсролын салбрын хөгжлөөс хамаарна. Энэ бол монгол орны оршин тогтнох, аюулгүй байдлын баталгаа юм.
Монгол орны боловсролын салбрын өнөөгийн байдал болон шинэчлэлийн талаарх өөрийн бодол санаагаа танд толилууллаа. Харин “яаж энэ бүхнийг хийх юм бэ?” гэж асуух гэж байгааг тань гадарлаж байна.

Энэ өөрчлөлтийг яаж хийж болох вэ?
-Монголын боловсролын салбрын өнөөгийн байдлыг бодитоор судалж, үнэлэлт дүгнэлт өгч, оношлохоос л бүх ажил эхэлнэ. Ийм судалгааны багийг БСШУЯ-ны дэргэд байгуулж ажил хэрэгч, судлаач, шинжээч хүмүүсээр бүрдүүлэн үр дүнтэй ажиллуулах хэрэгтэй. Сургуулийн өмнөх, бага болон дунд, мэргэжлийн болон тусгай мэргэжлийн, их дээд боловсролын бүх тогтолцоог хамарсан энэхүү оношлогооны бодит мэдээллийг цахим сүлжээгээр олон нийтэд ил тод дэлгэн тавина.
-Энэ оношлогооны дүнг сонирхон анхаарлаа хандуулж, сайжруулахын тулд өөр өөрийн боломжоор хэрэгжүүлэх олон олон төслүүдийг шалгаруулан, үнэхээр үр ашигтай төслүүдийг дэмжиж, хэрэгжүүлэх боломжийг нь олгох шаардлагатай. Төсөл нь гадаадын өндөр хөгжилтэй орнуудын аргачлалыг шууд хуулбарлах бус, монголын боловсролын салбрын өнөөгийн ололт, амжилтыг хадгалан, шинэ ашигтай санаагаар баяжуулан монгол орны нөхцөлд хэрэгжүүлэх бодит боломжийг хангаж байх нь хамгаас чухал.
-Эн тэргүүнд хийх  гол ажил нь, нэг багшид ноогдох суралцагчийн тоог 15-аас хэтрүүлэхгүйгээр, сургуулиудын ачааллыг тогтоох явдал юм. Үүний тулд сургуулиудын барилгажилт хамгаас чухал. Сургуулийн барилга барих бүх оролдлогыг төр засгаас дэмжиж, татварын болонбусад хөнгөлөлтийг үзүүлэх төдийгүй, гадаадын хөрөнгө оруулалт, зээл тусламжийг үүнд чиглүүлэх учиртай. Энэ бол зөвхөн барилга төдий бус дотоод тохижилт, хөрөнгө оруулалт, материаллаг нөхцөл хамтад тооцогдоно.
-Өнөө үейин хөгжлийн хамгийн том ололт болох цахим мэдээллийн сүлжээнд боловсролын салбрыг хамруулах ажил хамгаас чухал. Үүнд:
-бүх сургуулиудын талаархи мэдээлэл
-бүх төгсөгчдийн талаархи мэдээлэл
-бүх мэргэжлийн багш нарын талаархи мэдээлэл нийтэд ил тод тавигдаж байна. Эхний ээлжинд сурагчдаа бус багш нараа компьютержүүлэх бүх боломжийг олгох хэрэгтэй. Лизингээр болон хямд үнээр, зээлээр гэхчилэн олон хувилбар байж болох.
-Одоогийн ажиллаж байгаа багш нараа судалж, тэднийг сонгон шалгаруулж, давтан бэлтгэх, мэргэжлийг нь дээшлүүлэх, мэргэшүүлэх ажил хэрэгтэй. Тэднийг халж солихдоо гол нь бус ухамсартайгаар хөгжүүлж өөрчлөх нь илүү оновчтой. Магадгүй 40-50 сурагчтай бухимдаж ажилладаг байсан багш 15-20 сурагчидтай шал өөрөөр ажиллаж болох шүү дээ. Харин багшийн мэргэжлийн үнэмлэх олгох, тэднийг өөр мэргэжлээр хөрвөх боломжийг ч олгохыг мартамгүй.
-Сургуулиудын бие даасан байдлыг хөгжүүлэх, чөлөөт өрсөлдөөныг бий болгохын тулд үнэхээр сайн баг болон хамт олонд тухайн сургуулиудыг менежментийн хувьчлалаар өгөх ажлиг хуульчилж болно. Ер нь хүн өөрийн гэсэн зүйл, өөрийгөө эзэн нь гэж мэдэрсэн зүйлдээ илүү бодитой санаа тавьдаг нь нэгэнт батлагдсан. Өнөөдөр байхгүй байгаа сургуулийн “эзэн’  сэтгэлгээг бий болгох нь чухал. Ийм нөхцөлд сургуулиа болон өөрийгөө хөгжүүлэх олон санал санаачлага гардаг юм даа.

-Төр захиалагчийн хувьд,  өөрийн суурь стандартаа тогтоож, үүнийхээ төлөө нэг суралцагчид ноогдох зардлаар сургуулиудыг санжүүжүүлж, чанар стандартад хяналт тавьж байх боломжтой. Харин суралцагчийн авьяас чадвар, сонирхлыг хэрхэн хөгжүүлэхээ сургууль өөрийн боломжиндоо тулгуурлан зах зээлийн зарчмаар шийдэж, хариуцлагаа өөрөө хүлээж байх нь сургуулийн хөгжлийн нэг үндэс. Мэдээж амьдралын боломж муутай. төлбөрийн чадваргүй айлын авьяас чадвартай хүүхдийг тусгай “халамжийн сан”  гаас санхүүжүүлж байдаг туршлага байгаа.
-Ийм нөхцөлд, эцэг эхчүүд болон суралцагчид сурах сургуулиа өөрөө сонгох боломж бүрдэнэ. Энэ сонголт хамгаас чухал. Ийм сонголтын нөлөөгөөр үнэхээр сайн сургуулиуд өргөжин хөгжиж, тааруу муу сургуулиуд өөрсдөө аяндаа татан буугдах болно. Энэ бол оршин тогтнох эс оршин тогтнохын төлөөх тэмцэл юм. Үүнд төр оролцон дарамтлаад, эсвэл сургууль авилга авч, мөнгө хөөгөөд байх хэрэг огт үгүй.  Сургуулиудын цайн муугийн шалгуур нь төр бус, сонголт хийж байгаа эцэг эхчүүд, суралцагч өөрөө л байх болно.
-Сургуулиуд заавал адил загварын байх албагүй, ерөнхийдээ зарчим, шаардлага нь нэг байх боловч ард иргэдийн хэрэгцээнд түшиглэн “гоц авьяастны”, “халамжийн”, эсвэл тодорхой чиглэлээр мэргэжсэн сургуулиуд байгуулах боломжийг нээлттэй байлгах.  Үүний тулд олон олон төсөл санаануудыг хүлээн авч судлан , хэрэгтэй ашигтай санаануудыг дэмжиж байх нь бас л хэрэгтэй.
– Энэ бүхнийг хийж хэрэгжүүлэхэд амаргүй бас цаг хугацаа ихээхэн шаардагдана. “Нүд үнэнч, чих худалч” гэдэгчлэн өнөөгийн нөхцөлд, энэ бүхнийг хийх явцад санаа нийлсэн, өөдрөг зорилготой баг, үлгэр жишээ хэд хэдэн сургуулиуд байгуулан, өөрийн санал санааг нотлох боломжийг олох нь бас чухал. Ялангуяа загвар дунд сургууль болон мэргэжлийн сургуулиуд нэн чухал. Манайхан туршилтын сургууль гэхээр одоо байгаа аль нэгэн сургууль дээр хэрэгжүүлж байна хэмээн оромдож, “өөх ч биш, булчирхай ч биш” болгон унтраах нь бий. Алив зөв санааг хэрэгжүүлэхдээ дээрээс албадаж бус доороос санаачилж хийн, хаа хаанаа ойлголцож дэмжиж ажиллах нь үр дүнд хүргэдэг.

Боловсролд хамааралгүй нэг ч хүн үгүй

… Хүн бүр ямар нэгэн сургуульд суралцаж төгсдөг. Уншиж, бичиж, бодож, сэтгэж, ухаарч сурсан болохоор таны амьдралдөдгөө энэ бүхэн хэрэг болж л байгаа. Сургуульд суралцаж байсан үеэ хааяа дурсах үед, яагаад ч юм бэ? таны нүүрэнд инээмсэглэл тодорч, цав цагаахан цаас шиг, гэнэн цайлган сэтгэлтэй үейинхээ инээд, хөгжил дүүрэн үеэ санадаг. Тэр үед дүрсгүйтэж, багшдаа зэмлүүлж, ангийнхантайгаа хуйвалдаж, олон хэрэг мандуулж, тэр болгоноо нуун хаацайлах гэж олон хөгжилтэй арга сүвэгчилнэ. Ангийнхаа олон найзуудтай муудалцаж сайдалцаж, үерхэж нөхөрлөж, нууцхан зовлон жаргалаа хуваалцаж явсаар сургуулиа төгсөх үедээ, нүдэндээ сувдан нулимс, сэтгэлдээ нууцхан гуниг тээж л байсан. Өдгөө энэ амьдралын нугачаанд, элдвийг үзэж, алжааж ядарч, баярлаж гуних үедээ хааяа сурагч байсан тэр үеэ дурсахаар сэтгэл нь сэргэж, “Ямар ч хиргүй, муу санаагүй сайхан үе байж вэ?’ хэмээн хөнгөн санаа алдана.
Өтөл болсон хойноо, өөртэйгээ адил ангийн “буурлууд”аа дурсахдаа , хааяа уулзаж учрахдаа “манай ангийн охин”, “манай ангийн банди”  уулга алдан, сүжирнэ. Энэ үедээ өөрийг тань гайхан шоолох үр хүүхэд. ач гучаа ч анзаарах сөхөөгүй “хөл алдана”. Бидний сэтгэл зүрхэнд багш нар маань ч “цэл залуугаараа”,  ангийнхан маань ч “гэнэн балчраараа” мөнхөд орших юм даа. Тэр цаг үед хүндлэн биширч асан багш нараа хаа нэгтээ дурсахдаа “хөөрхий багш минь хаа яажшуухан явдаг юм бол доо”  гэж элгэмсэн санана.
Ачлалт багш үгүй, ангийн хамт олонгүй нэг ч хүн бий бил үү?

…Цүнхээ үүрээд аав ээждээ, ах эгчдээ хөтлүүлээд сүргүүль руугаа алхдаг байсан тэр л замаараа өдгөө та өөрийн үр хүүхэд, ач зээгээ хөтлөөд алхана. “Хөшөө тийш одох ардын зам балрахгүй” гэдэг шиг “сургууль тийш одох сурагчийн зам балардаггүй” аж.
Өсөхөөс өтлөх хүртэл таныг хөтлөх энэ зам ирээдүй рүү хөтөлсөн эрдмийн зам юм.
Нэгэн үе сургуулиуд эцэг эхээс хамааралгүй сургаж байгаа сурагчдаа бүрэн хариуцдаг муу зуршил байсан. Ямар сайндаа ангийн нь нэг сурагч ариун цэврээр муу, бөөстэй байсны төлөө анги удирдсан багш нь авдаг цалингаасаа торгуулж байх билээ. Энэ л гаж тогтолцооны улмаас хүүхдээ сургуульд хүргэж өгөөд, бүрэн даатгадаг, хааяа хуралд сууж ирээд, сайн гэж магтагдсаныг нь шагнаж, муу гэж муулагдсаныг нь шийтгэх төдийгөөр сургууль эзэг эхийн холбоо хязгаарлагдаж байв.
Өдгөө цаг өөр болж байна. Таны хүүхэд бол өөр хэний ч биш зөвхөн таны л баялаг. Буруу өсвөл бухын хүзүүнээс хатуу, зөв өсвөл зөөлөн зөөлөн замбуулин болно доо.
Тиймээс та хүссэн ч эс хүссэн ч өөрийн хүүхдийнхээ ирээдүйн сайн сайхны төлөө суралцаж байгаа сургуультай нь заавал хамтран ажиллах хэрэгтэй болдог. Гэхдээ анги удирдсан эсвэл хичээл заадаг багшид нь бэлэг сэлт өгч талархалаа илэрхийлэх, эсвэл өөрт чинь таалагдахгүй байгаа хэр нь анги хамт олноороо хонуутаар зугаалж наргихад зардлыг нь төлөх гэдэг бол шал өөр ойлголт.
Хоногйин 24 цагийн 6-8 цагийг нь сургууль дээрээ өнгөөрдөг таны хүүхэд , юу сурч , хэрхэн өөрчлөгдөж, яаж төлөвшиж байгааг ажилгаж санаа тав;ж байх нь их чухал. Таны хүүхэд тантай хамт амьдрахаас бус анги удирдсан багштайгаа амьдрахгүй гэдгийг бүү март. Тийм болохоор хүүхдийнхээ сайн муу алив үйлдлийн төлөө багш нартай нь хамтдаа зөвлөж, гэртээ ч сургууль дээрээ ч нэг л шаардлагаар хандаж байвал таны хүүхэд зөв бие хүн болж төлөвшихийн эхлэл. Хүүхэд тань ямар авьяас чадвар, сонирхолтой, түүнийг хэрхэн хөгжүүлэх нь зохистойгсэтгэл зүрхээрээ адил хайрладаг багш та 2 хамтдаа шийдэж чадна. Ингээд бодохоор эцэг эх танд хүүхдийн тань суралцаж байгаа сургууль хамаатайгаар барахгүй, хамтын ажиллагаа бүр их хамаатай.
Таны хүүхдийн сайн ирээдүй зөвхөн таны төдийгүй монгол орны ирээдүй гэдгийг л бид мартах учиргүй.

Төгсгөл
Монголын боловсролын салбрын шинэчлэлд зориулсан энэ удаагийн цуврал маань ийнхүү өндөрлөж байна. Энэ бол монголын боловсролын салбарт 20 жил ажиллахдаа миний мэдэрч, ойлгож бас өөрчлөхийг хүсч байсан мөрөөдөл минь юм.Энэ хугацааны сүүлийн 8 жил, дунд сургуулийн захирлын ажлыг хийж байхдаа зарим зүйлийг туршин хэрэгжүүлж, багагүй үр дүнг үзсэн. Өнгөрсөн оны 5-р сард АНУ-ын нийслэл Вашингтон ДС хотноо болсон “Монгол судлалын 2-р бага хурал “дээр боловсролын салбрын талаар тавьсан илтгэлийн санаа минь ч энэ.
Ярих амархан хийхэд хэцүү. Тэр тусмаа үр дүн нь удаан хугацаанд илэрдэг боловсролын салбрын шинэчлэл монгол оронд минь өнөө хүртэл бодит ажил хэрэг, санал санаачлагаар эхлээгүйгээр барахгүй, улс орон даяар улс төр уул уурхай, хээл хахууль хямралаар амьсгалцгааж энэ тухай бодох дурсахыг ч хүсэхгүй байна. Ингэж болно гэж үү? Улс оронд хүний хөгжлөөс үнэтэй баялаг бий гэж үү?
Энэ л орондоо орох завгүй хийрхэлийн тоосонд, ахуйн ядуурлаас илүүтэй оюуны ядуурал, хоосрол газар авч, өдөр хоногоор хүмүүсийн бухимдал гаарч, улам улмаар хэрцгий бүдүүлэг болж, ирээдүйдээ итгэх итгэлээ алдсаар байна. Энэ их эмх замбараагүй байдал, оюуны хоосролыг хожим бид ямархан үнээр засч залруулах бол.
Шүүмжлэх амархан, бодит байдлыг байгаагаар нь ойлгох амаргүй. Өнөөдөр монголын боловсролын салбарт хамааралгүй хэн нэгэн бий билүү. Та ч сургуулиар дамжиж өдий зэрэгтэй болсон, өдгөө ч үр хүүхэд ач зээ чинь суралцаж л буй.
Өнөөдөр монгол орон дахь шударга бус байдал, олигархижсан төр, авилга хээл хахуулийн аалзны тор мэт сүлжээ, эмх цэгцгүй, эв нэгдэлгүй, хувиа хичээсэн байдал та бидний амьдралд муугаар нөлөөлж байгаатай адил, хожим та бидний үр хүүхдүүд ийм байдалд амьдрахыг та бид хүсч байна гэж үү? Бид ирээдүй хойч үейинхэндээ юуг өвлүүлэн үлдээх гэж байна вэ? Тийм ээ! бид үүнийг хүсэхгүй байгаа.
Монголын боловсролын салбрын шинэчлэлыыг яаралтай эхлүүлэхийн үндсэн шалтгаан, үнэ цэнэ нь энэ.
Энэ цувралдаа миний бие хийж болох , өөрчилж болох боломжит санаануудыг дурдлаа. “Бүгдээрээ хэлэцвэл буруугүй” гэдэгчлэн олон олон сайхан санаа , санаачлагууд, төслүүд, дэмжлэгүүд гарч ирэн бид хамтдаа өөрчлөлтийн төлөө нэгдэн хөдлөх байх гэж найдаж байна.
Монгол орны хөгжлийн сайн сайхан ирээдүйн төлөө, боловсролын салбтын шинэчлэлийн давалгаа монгол орныг хамарч, бусармаг муу, бурангуй хоцрогдол бүхнийг хог хаягдал мэт эрэг дээр гарган хаяж, улам улмаар цэвэрших болно. Үүний тулд их шуурга нижигнэн хөдөлбөөс хөдөлтүгэй.
Монголын төр цэвэр ариун байж, монгол улс мандан хөгжиг.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2009-02-19.

Feb 17

Диплом уу? мэргэжил үү? \цуврал-07\

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

Монголын боловсролын салбрын шинэчлэлд зориулсан цуврал-7
Хүн юуны тулд суралцаж, мэргэжил эзэмшдэг юм бэ? Хүн бүрт өөр өөрийн авьяас сонирхол, бас чадвар бий. Авьяас сонирхлоос үүдэлтэй маш сайн хийж чадах ажил бас бий. Өөртөө байгаа авьяас сонирхол, чадвараа хөгжүүлж, энэ мэдлэг чадвараараа хийж чадах ажлаа сайн хийж, сайхан амьдрахын тулд ямар нэгэн сургуульд суралцаж, диплом аван цаашдаа мэргэжилтэй болно. Одоо манай боловсролын тогтолцоонд бүрэн дунд, тусгай дунд, дээд гэхчилэн боловсролыг ангилдаг. Боловсрол дотроо багш, эмч, инженэр, хуульч, эдийн засагч, орчуулагч гэхчилэн мэргэжлүүдээр ялгарна.
Бүрэн дунд сургууль төгсөгчид гэрчилгээ, тусгай дунд болон их дээд сургууль төгсөгчид бакалавр, магистрийн тодотголтой дипломууд, харин мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн сургууль төгсөгчид мэргэжлийн үнэмлэх авна. Энэхүү гэрчилгээ, мэргэжлийн үнэмлэх, дипломууд нь уг хүний тухайн сургуульд суралцах хугацаандаа ямар судлагдахууныг хэрхэн судалсан тухайг гэрчлэх баримт бичиг юм. Харин мэргэжилтэн гэдгийг нотлохгүй. Сургууль төгсөгчид уг мэргэжлээрээ тодорхой хугацаанд ажиллан дадлагажиж, мэргэжиж байж л мэргэжилтэй гэж тооцогдоно.
Өдгөө монгол оронд сургууль төгссөн дипломтой бол өөрийгөө мэргэжилтэн гэж үздэг буруу тогтолцоо бий болжээ. УБИС-ийг төгсөж диплом авсан атлаа мэргэжээрээ нэг ч жил ажиллаж үзээгүй хүнийг багшийн мэргэжилтэй гэж тооцох арга үгүй. Хуульчийн дипломтой хүн хуулийн мэргэжлээрээ ажиллаагүй л бол хуульч гэж үзэхгүйгээр барахгүй, диплом нь тэр хүнийг хуульч болох хүслээр ямар судлагдахуун судалсныг тодорхойлж байгаа цаас юм.  Бид энэ ялгаан дундаа л будилаад байх. Ямар ч хүн сурч судалсан зүйлээ ажил амьдралдаа хэрэглэж байж л хөгжиж, мэргэждэг. Аажим аажмаар дадлагажин туршлагажиж, жинхэнэ мэргэжилтэн болж үр бүтээл гаргана.
Тийм учраас сургуульд суралцаж төгсөн, дипломтой болсон хүнийг мэргэжлээр нь тодорхой хугацаанд ажиллуулан дадлагажуулж, уг мэргэжилд шаардлагатай ур чадварыг эзэмшсэн цагт л, мэргэжлийн үнэмлэх олгож мэргэжилтэн гэж тооцдог тогтолцоог бий болгох хэрэгтэй байна даа.
Өдгөө монгол оронд минь дээд боловсролын дипломын төлөөх хийрхэл үнэхээр газар авч байна. Бусадтай барьцаж, эсвэл бусдад гайхуулахын тулд, өөрийн боломж чадвараа үл хайхран ямар ч хамаагүй сургуулийн дипломыг, ямар ч аргаар хамаагүй олж авахын төлөө зүтгэцгээнэ. Яг энэ харалган сэтгэхүй дээр тулгуурлан хэнийг ч ялгалгүй, ямар ч аргаар хамаагүй сургасан болгож, чанаргүй хоосон диплом олгох хуурамч сургуулиуд олширчээ. Сургалтын төлбөрөө өөрөө зовж олж төлөхгүй болохоор сурч байгаа нь, суралцагч нь сурах шаардлага хангахгүй хэдий ч мөнгөө төлж байгаа болохоор сургаж буй сургууль нь ч чанар хариуцлага гэдгийг ч үл тоон бизнес хийн тоглосоор. “Ороо нь ороогоороо, жороо нь жороогоороо” гэдгийн үлгэр шиг.
Энэ бүгдийн эцэст монголын боловсролын салбрын нэр хүнд л унаж байна.
Дипломын төлөөх хийрхэл
Социализмын үед дээд боловсрол эзэмшсэн хүмүүс амьдралын баталгаатай болдог байж. Тэр үед ямар мэргэжлээр , хэдэн хүн хаана бэлтгэхийг нарийвчлан төлөвлөж, тэр хэрээр ажлын байр нь бэлэн, авдаг цалин нь өндөр, гагцхүү “энхрий хайрт эх орон, нам засгийн ахс тусыг хариулах ‘ л үлдэж байв даа.
Ардчилал ялснаас хойш, энэ л сэтгэхүйгээсээ салаагүй эцэг эхчүүдийнхээ хөрөнгө боломжоор ямар ч хамаагүй дээд сургуулийн диплом олж авах их хөдөлгөөн өрнөлөө. Төлөвлөлт болон баримжаа алдагдаж, “сургалтны төлбөр” нэртэй бэлэн мөнгөний төлөө харилцан бие биедээ “ашигтай’  дипломын сургалтууд олширлоо.
Улсын сургуулиуд ч “хандивын ‘  нэртэй ангиуд нээж, хувийн сургуулиуд, гадаадын хөрөнгө оруулалттай сургуулиуд олноор нээгдэж энд тэндгүй мөнгө угааж эхлэв.
Өдгөө Монгол оронд 170 орчим улсын болон хувийн хэвшлийн их дээд сургууль буй гэнэ. Баярламаар ч юм шиг бахархмаар ч юм шиг тоо. Ийм тооны сургуулиудыг жил тутам төгсөж байгаа дээд боловсролтонгуудтай атлаа, монгол орон хөгждөггүй, ажилгүйдэл улам газар авсаар. Дээд боловсролтой эдийн засагч дэлгүүрт худалдагч хийж, дээд боловсролтой инженэр гадаадад хар ажил хийж, дээд боловсролтой орчуулагч биеэ үнэлж байна. Монголд дээд боловсрол ингэтлээ хэрэггүй болоо юу? эсвэл дээд боловсрол ингэтлээ чанаргүй болоо юу?
10-р ангиа арай ядан төгссөн хүүхдээ албадан дээд боловсролтой болгох гэж эцэг эхчүүд хичнээн ямааны ноолуур , тэмээний ноос , мал махаа мөнгө болгон зарцуулав. Үр хүүхдийнхээ сайн сайхан ирээдүй, амьдралын баталгааны төлөө гэсэн тэдний сэтгэлийн үнэ цэнэ, энэ мөнгө “сургалтын төлбөр” нэрээр хичнээн олон хүний халаасанд орж үргүй зардал болон салхинд хийсэв.
Суралцагчдаасаа сургалтын төлбөр нэрээр бэлэн мөнгө авч, ашгийн бус гэдэг тодорхойлолтоор ашиг олсон хэрнээ улсад нэг төгрөгийн татвар төлдөггүй, сургалтын чанар стандартаа хянуулдаггүй, төгсөгчид нь төгссөн хойноо ажилтай ажилгүй байх нь ердөө ч хамаагүй сургуулиудтай энэ тогтолцоо лавтайяа 18 жил үргэлжлэв. Зөвхөн ашиг олохын төлөө, хариуцлага хүлээдэггүй, чанаргүй ийм олон хувийн сургуулиудын эзэд нь ихэвчлэн УЙХ-ийн гишүүд болон БСШУЯ-ны эрх мэдэлтнүүд болон тэдний гэр бүлийнхэн байгаа нь саяхан оллоо. мн сайт дээр тавигдсан мэдээллээс харагдаж байлаа.
Тийм ээ.Энэ он жилүүд диплом хэмээх хоосон цаасны төлөөх хийрхэл, солиорол байлаа. Ашигтай, бие амар мөнгө олж авдаг мэргэжил хэмээн хууль. эдийн засаг, гадаад хэл, аялал жуулчлалын чиглэлийн сургуулиуд борооны дараах мөөг шиг олшров. Харин ийм олон дээд боловсролтон сургаж гарагсан атлаа энэ салбрын хөгжил төдийлэн харагдахгүй байна даа.
Хөөрхий эцэг эхийн хамаг хөрөнгийг шавхаж, хот газар 4-5 жил баардаж наргиж, багш нараа хахуулдаж, хоосон диплом авсан залуус сурсан эрдэм үгүй, эзэмшсэн мэргэжил үгүй, хийсэн ажилгүй хөлхөлдсөөр. Мэддэг ч юм шиг, мэддэггүй ч юм шиг ийм л залуус “бүлт , бүлт үсэрдэг” хоосон ярианы эзэд болон хаа газрын сул зайг хайн олби оготно шиг сүлэлдсээр.
Боловсрол бизнес үү?
-Үр хүүхдэдээ өв хөрөнгө өвлүүлснээс, сайн боловсрол өвлүүлсэн нь дээр юм байна гэж олон эцэг эхчүүд ойлгож байгаа. Хожим сайн боловсрол эзэмшүүлэх гэж их мөнгө төлснөөс, анхнаас нь чанартай сайн сургуульд сургах нь илүү оновчтой гэж мэдэрсэн тэд сайн сургуулйудыг сонгож, өндөр төлбөр төлөөд ч болов сайн боловсрол олгохыг хичээж буй. Боломжтой зарим нь бага наснаас нь гадаадад сургаж эхлээд байгаа. Хүмүүс боловсролын үнэ цэнийг хэдийн ойлгож үүнд мөнгө зарахаас татгалзахгүй болж байна. Энэ бол боловсролыг зөв сайн бодлогоор, уян хатан үйлчлэлээр бизнес болгон хөгжүүлэх боломж бүрдэж буй хэрэг.
Харин үүнийг улс биш, хувь хүмүүс, гадаадынхан овжноор ашиглаж байна. Өнөөдөр монголд хувийн хэвшлийн болон гадаадын хөрөнгө оруулалттай хичнээн олон дунд болон мэргэжлийн, их дээд сургуулиуд ажиллаж байгааг бид харцгааж байгаа. Энэ сургуулиуд хувийнх болохоор төлбөр өндөр, бас тохилог, харин монголын сургалтын чанар стандартад хэрхэн нийцэж буйг бурхан авилгал хоёр л мэдэж байгаа байх. Энэ талаар тодорхой судалж мэдээлсэн БМХГ-ын мэдээлэл судалгааг өнөө болтол олж үзсэнгүй.
Чи мөнгөө төлсөн, бид заах зүйлээ заалаа, сурах эсэх нь чиний асуудал гэж хандаж арай боломгүй. Аль ч газар сургуулиуд өөрийн нэр хүнддээ хамгаас илүү анхаарал тавьдаг. Тэдний хувьд суралцагчдадаа сайн сурах боломжийг нь сайтар хангаж, өөрөө хүсвэл бүх талаар тэдэнд туслахад бэлэн байдаг. Тэр ч бүү хэл тэр сургуулиуд төгсөгчиддээ их анхаарал тавьж, аль нэгэн салбарт амжилт гаргаж яваа тэднээрээ бахархах дуртай байдаг аж. Ийм л нөхцөлд боловсрол харилцан ашигтай бизнес болдог ажээ.

-Саяхан www.zaluu.com  сайт дээр “Дипломын болон курсийн ажил, дадлагын тайлан, төсөл, бие даалтын ажлууд зарна. Утас 91646940.” гэсэн зар олж харлаа.
Дээр дурдсанчлан зөвхөн мөнгөний төлөө үүсэн байгуулагдаж, оршин тогтнож байгаа чанаргүй хувийн сургуулиуд, авилгал авч үйл ажиллагаа нь хэвийн явагдаж байгаа мэтээр дүгнэдэг БМХГ-ын хамтын ажиллагааны үр дүн иймэрхүү. Суралцагч суралцах явцдаа өөрийн сонирхол хүслээр судалж хийж, хамгаалж байх учиртай бичиг баримтууд ийнхүү арилжааны хэлбэрт орсон нь боловсролын бохир бизнес гэхээс өөрөөр яаж нэрлэх билээ.
Тэр ч бүү хэл ЭША болон цол, зэргийн ажлуудыг захиалгаар, тодорхой үнэлгээгээр хийж өгдөг бизнесийн талаар өмнө нь бас л уншиж байсан. Их дээд сургуулиуд болон мэргэжлийн сургуулиудад багшлах багш нарт тавих болсон зэрэг, цолны шаардлага, энэ нь тухай багшийн авч байгаа цалин хөлсөнд нөлөөлдөг тогтолцоо ийм алхам руу түлхэж байгаа нь нууц биш. Хүний мэдлэг чадвар, ажил хэрэгч чанарт бус цаасан үзүүлэлтийг гол болгодог ийм үзэгдлүүд, боловсролын салбрын нэр хүндийг унагааж нэг хэсэгт нь бизнес хийн баяжих боломжийг олгож байна даа.
Хэдий болтол хүнээ бус цаасыг шүтэж, оюуны хөдөлмөрийн үнэлгээг хөсөр унагааж, өнгө мөнгөний боол болгох билээ.
Мэргэжлийн сургалт
Нэгэн үед мэргэжилтэй ажилчин бэлтгэдэг ТМС гэж байж сайн муу их л үүрэг гүйцэтгэсэн. Сайн тал нь, дунд сургууль төгсөгчдөөс мэргэжилтэй ажилчин бэлтгэж, ажил амьдралд нь их л хэрэг болсон. Муу тал нь, дунд сургууль төгсөгчдөөс сурлага, хүмүүжил муутай сурагчдыг олноор нь авч “хуарагнан”  сургаж байсан нь тааруухан сурлагатай хүүхдүүд л сурдаг газар гэсэн түгээмэл ойлголтыг нийтэд өгч байв. тэр ч бүү хэл зарим дунд сургуулийн багш нар сурагчаа ТМС-д хуваарилна шүү гэж хүртэл сүрдүүлж байсан тохиолдол бий.
Харин ардчилал ялсан цагаас хойш, монголын залуучууд бүгдээрээ шахуу дээд боловсрол эзэмших аянд мордоцгоож, ажил хийх муу хүн олдохоо больж, ихэнх ТМС-үүд хаалгаа барив даа.
Чанаргүй хоосон дипломоос чанартай сайн ажилчин дээр юм гэдэг зөв ойлголттой болж байгаа энэ цаг үед, МСҮТ гэдэг нэрээр мэргэжилтэй ажилчин бэлтгэх сургалтыг хөгжүүлэх эхлэл тавигдаж байна. Гэвч хүмүүсийн сэтгэхүйгээс нөгөө л
ТМС-ийн маягийн ойлголтыг авч хаях амаргүй байгаа бололтой.
Хүн болгон дээд боловсролтой болох албагүй ч хүн болгон аав, ээж болж өөрсдийгөө болон үр хүүхдээ тэжээхийн тулд ажил хөдөлмөр хийх хэрэгтэй болдог.
Өдгөө бидний мэргэжил гэж тооцож байсан олон чадварууд ердөө л хүний хэрэгцээ болж хувирсан. Машин жолоодох нь мэргэжил бус хүн бүрийн хэрэгцээ, түүнчлэн фото зураг авах, хоол хийх, хашаа болон эдлэн газартаа хүнсний ногоо тариалж, хүлэмж барих нь хүмүүсийн сонирхол бас хобби, өөрийн амьдрах орон сууцаа өөрөө барих, үгүйдээ засвар хийж тохижуулах нь хүн бүрийн хүсэл хэрэгцээ болсон гээд тоочоод байвал зөндөө.

Ингээд бодохоор мэргэжлийн сургалт нь, суралцагч төдийгүй дээд боловсрол эзэмшсэн хүний ч , энгийн иргэдийн ч хэрэгцээ шаардлага болж байна.  Харин үүнийг хэрхэн зөв зохион байгуулж, үр ашигтай тогтолцоо болгох нь хамгаас чухал асуудал. Өдгөө АНУ-аас үзүүлж буй “мянганы сорилын сан” гийн төслийн хүрээнд Боловсролын салбарт мэргэжлийн сургалтыг хөгжүүлэхэд зориулж, 26.5 сая $ -ийг заргуулахаар  УЙХ-ын нийгмийн бодлогын байнгын хороо хөөцөлдөж байгаа гэсэн.
Уг хороог даргалж байгаа Д.Оюунхорол нэгэн үед хувийн хэвшлийн “Отгон тэнгэр” дээд сургуулийг үүсгэн байгуулж, хэгжүүлж байсан туршлагатай нэгэн. Харин энэ их мөнгийг бусад хувийн сонирхол, амбицтай нөхөдтэй хамтран хуваан завшилгүйгээр үр дүнтэй зарцуулаасай гэж хүсч байна. Энэ бол их боломж төдийгүй их буян юм шүү. Үүнийг алдвал үнэхээр монгол орны эрх ашгаас урвасан хэрэг болох бизээ.
Мэргэжлийн сургалтын хувьд өдгөө АНУ-д элбэг байдаг “Career center” санаа авууштай боломж.  Энд зөвхөн мэргэжилтэй ажилчин бэлтгэх төдий бус,  хүссэн хэн нэгэн ч өөрийн боломжоороо хүссэн зүйлээ сурах, дунд сургуулиудын ахлах ангийн сурагчид ч өөрийн авьяас сонирхлоо хөгжүүлэхээр сонгон суралцах, зарим ажиллагсад мэргэжлээ дээшлүүлэх боломжийг олгох гэхчилэн илүү нээлттэй, илүү өргөн хүрээтэй байх ёстой. Үүний тулд сургалтаас гадна, дадлагажих маш сайн материаллаг нөхцөл, сургалтын хэрэглэгдэхүүн байх хэрэгтэй. Гэхдээ бүр сүүлийн үейин шүү.
Мэргэжлийн сургалтыг зөв, сайн ажиллуулах нь монгол залуусын хөгжилд, уул уурхай газрын баялгаас ч илүү сайнаар нөлөөлөх болно. Тэдэнд талх өгөх бус талх барих аргад сургах нь хамгаас чухал шүү дээ. Ийм сургалтын нөлөөгөөр, одоо лаа бариад ч олдохгүй байгаа ажлын байрнууд өөрсдөө л бий болж, монгол хүн өөрийн авьяс чадвар, арга ухаанаараа сайхан амьдрах боломж бүрдэх болно.
Төгсгөлийн оронд
 Хүн болгон өөрийн боломж чадлаараа л энэ ертөнцөд амьдрах учиртай. Өдгөө монголчууд бид алив зүйлд арай л бодитой, өөдрөг хандах цаг болжээ. Өөрийн чинь авьяс чадвар хүрэхгүй байхад, бусадтай барьцаж заавал дээд боловсрол эзэмших гэж, хоосон дипломны төлөө өөрийгөө зовоож, өрөөл бусдын мөнгийг үрэх хэрэг юун. Хайран цаг хугацаа хайран мөнгө болно шүү дээ.
Заавал дээд боловсрол эзэмшнэ гэж хийрхэлгүйгээр өөрийн боломж, арга ухаанаараа сайн ажиллаж сайхан амьдрах боломж байж л байгаа шүү дээ. Ажил хүнийг голно уу гэхээс хүн ажлыг голдоггүй гэдгийг өнөөдөр гадаад орнуудад хар ажил хийж байгаа олон олон янз бүрийн боловсролтой монголчууд яс махаараа мэдэрч л байгаа. Өмнөө зорилго тавиад, өөрөө түүнийхээ төлөө цөхрөлгүй зүтгэсэн хэн нэгэн заавал амжилтад хүрч сайхан амьдарч болдгийг та бидний хажууд байгаа олон сайн хүмүүс нотолж байгаа.
Өөрийн авьяас чадвараараа сайн сургуульд сайн суралцаж байгаа залуус их л хөдөлмөр тэвчээрийн үрээр л амжилтад хүрдэг юм шүү дээ. Их төлбөр төлж чанартай сайн сургуульд суралцаж байгаа нэгэн, зовж олсон мөнгөө дэмий зүйлд үрэхийг хүсдэггүй. Тэд маргаашийн сайн боломжийн төлөө л зүтгэдэг. Хүн болгонд ийм боломж чадвар үгүй.
Харин хүн бүр сайхан амьдралийн төлөө зүтгэдэг. Харин яаж амьдрах нь өөр хэнээс ч биш зөвхөн танаас л хамаарна. Амьдралдаа хэрэг болохгүй хоосон дипломын төлөө бус өөрийн амьдралдаа хэрэг болох мэргэжлийн төлөө хүн бүр өөрийн боломжоо ашиглан зүтгэх цаг болжээ.

Таны мэргэн ухаан танд тусална.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2009-02-17

Feb 15

Сургуулийг захирах уу? удирдах уу? \цуврал-06\

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

Монголын боловсролын салбрын шинэчлэлд зориулсан цуврал-6
Монгол оронд ардчилал ялахаас өмнөх үейиг захиргаадалтын үе гэж хааяа цохон дурсдаг. Бүх зүйлийг дээрээс төвлөн удирддаг тогтолцоотой, төвөөс гаргаж буй шийдвэрийг доод шатандаа санал, сонирхол, дур хүслийг огт харгалзахгүйгээр, захиргааны аргаар албадан хийж хэрэгжүүлэдэг байсан үе л дээ. Дээд шатны шийдвэрийг захиргааны аргаар албадан хийлгэх үүрэг хүлээсэн хүмүүсийг захирал гэж нэрлэж байв.  Нэг ёсондоо энэ бол төрийн захиргааны алба юм даа. Тэр үеэс өдгөө хүртэл сургуулиудыг удирдаж байсан хүмүүсийг “захирал” хэмээн нэрлэж байсан нь хэвээрээ.
Ардчилал ялснаас хойш сургуулийн захирлууд нэн чухал үүрэгтэй төрийн албан тушаал болж хувирсан. Сум дүүргийн сургуулиудын захирлууд аль нам сонгуульд ялахаас хамаарч байнга өөрчлөгдөнө. 1996 онд “Ардчилсан холбоо эвсэл”  сонгуульд ялж засгийн эрх авсан үед, нилээд олон залуус захирал болж, бусад үед МАХН-ын гишүүн, найдвартай “хор найруулагчид”  сургуулиудыг удирдсаар ирлээ.

Төдийлэн улс төржих шаардлагагүй баймаар дунд сургуулиудын удирдлагад ингэтлээ улс төрийн ач холбогдол өгөх хэрэг юу билээ? гэж бодмоор. Сонгуулийн сурталчилгааны үеэр хөдөлмөрчидтэй уулзалт хийх өрөө танхимын түлхүүр, сонгуульд санал өгөх насанд хүрсэн ахлах ангийн сурагчдыг “тал тохой татах”  гэхчилэн улстөржихөөс аргагүй шалтгаанууд бас байдаг аж. Ийм учир шалтгааны улмаас дунд сургуулиудын захирлууд, улс төрийн тодорхой хүчний хувьд “онцгой ач холбогдолтой”  албан тушаал болж хувирсан нь нууц биш.

Сургуулийг захирахуй
Байнга ачаалалтай ажиллаж, ажилдаа сэтгэл, чадвараа зориулдаг зарим багш нарын  нүдээр харахад сургуулийн захирал гэдэг, сурагчдад хичээл заахгүй, бусдыг захирч дарамталсан, хийх ажил багатай мэт санагддаг. Дээрээс ирсэн удирдамж, заавар бүхий бичгийг хамт олны өмнө уншиж танилцуулах, хааяа хурал. зөвлөлгөөнд сууж ирээд тэнд яригдсан зүйлийг дамжуулан мэдээлэх, дээд газрын заавраар шалгалт авч дүнг нь дээш нь мэдээлэх зэрэг “захиргааны арга”-аар ажиллаж байгааг харахаар хэн ч хийж болох ажил мэт. Ядахнаа санхүүгийн эрх мэдэл төдийлэн их биш, дээрээс хуваарилсан төсвийг хуваарын дагуу зарцуулахад гарын үсэг зурах үүрэгтэй.
Гэсэн хэдий ч хөөрхөн эрх мэдэлтэй. Багш ажилчдыг ажилд авах, ажлаас халах, шагналд тодорхойлох, шийтгэл, арга хэмжээ төлөвлөх, ажиллагсдын ажил байдлын тодорхойлолтод гарын үсэг зурах, тэдний цалинг нэмэх бас бууруулах этх мэдэл байгаа болохоор бас зусардахгүй байхын арга үгүй. Энэ эрх мэдлийнх нь
төлөө ажиллагсадзахирлын ажлын арга барилаас илүүтэй,  хувийн зан чанар, хүсэл сонирхлыг нь сонирхон судална. Захирал жаахан балгах дуртай бол төрсөн өдрөөр нь болон бусад баяр ёслолын өдрүүдээр “ёс алдахгүй”  дайлах, хувийн сонирхол, шуналтай бол, эгзэгтэй үейиг нь тааруулан бэлэг сэлт болон хэрэгтэй зүйлд нь гар сунган тусалж “оноо цуглуулах”, жаахан шалиг бол ядаж л аятайхан харагдаж бага зэрэг аалигүйтэх хэрэгтэй болно.
Өөрийн бодол чадвараар бус дээд газрын заавар, зөвлөмж аргачлалыг дамжуулах, үгчлэн дагаж мөрдөх маягаар сургуулийг “захирдаг”  удирдлагатай нөхцөлд, хамт олны ерөнхий чиг хандлага нь ажил хэрэгт бус амин хувийн ашиг сонирхолд нийцэх дур хүслийг илүүтэй төрүүлж байдаг. Тэр тусмаа өдгөө монгол оронд хавтгайран дэлгэрсэн, дээд газрын хэн нэгэн эрхмийн дэмжлэгтэйгээр захирлын суудалд заларсан бол юун ажил хэрэг, сургалтын чанартай манатай, зусардан бялдуучлахын их аян өрнөнө. Нэгэн үед дунд сургуулиудад сайн багшаа захирал болгож туршиж байсан бол өдгөө дээрээ татаатай, дэргэдээ дэмжлэгтэй хүний хийх ажил болон хувирчээ. Магадгүй өнөөдөр сургуулиудын захирлын албан тушаал нь намын харьяалалтай, тодорхой мөнгөн үнэлгээтэй болсон гэвэл би л лав гайхахгүй. Сургуулийн удирдлагад бий болсон ийм бусармаг зарим үзэгдлүүд монголын боловсролын салбрын хөгжлийг “чөдөрлөж”  байна даа.
Сургуулийг удирдахуй
Сургуулийг удирдана гэдэг захирахаас шал өөр ойлголт юм. Сайн удирдагч гэдэг хамт олонд хүлээн зөвшөөрөгдсөн байх учиртай. Энэ хүн бол биднээс аль ч талаараа илүү, бид энэ хүнийг сонсч хүндэлж, итгэж, хамтран ажиллах хэрэгтэй гэдэг ойлголтыг өөрийн сэтгэл зүтгэл, хөдөлмөр үлгэрлэлээрээ хамт олонд бий болгох ёстой. Хүний амь насыг хариуцдаг эмнэлэгт, хүнд өвчтөнд ямар хагалгааг яаж хийж амь насыг аврах шийдвэрт  ерөнхий эмч гарын үсэг зурдаг. Олон олон итгэл найдварын төлөө тэр хүн өөрийн ур чадвар, мэдлэг чадвараа барьцаалан шийдвэр гаргана. Мэдээж тэр хүн бусад эмч нараасаа илүү мэдлэг чадвар, ур ухаантай байж л ийм шийдвэр гаргах эрхийг олж авдаг.
Үүн лугаа адил сургуулийг удирдаж буй хүн ерөнхий сурган хүмүүжүүлэгч байх учиртай. Тэд ирээдүй монгол орны сайн иргдэйин төлөө зөв оновчтой шийдвэр гаргана. Ядаж л ямар ч мэргэжлийн багшийн хичээлд суугаад л арга зүйн талаас нь үнэтэй санал зөвлөлгөө өгчихдөг, хэрэгтэй үед багш сурагчид хэнд ч хэрэгтэй мэдээлэл, ашигтай зөвлөмжийг өгч чаддаг байж л сургуулийг удирдана шүү дээ.
Сургуулийг удирдаж буй хүний хамгийн үнэт чанар нь хувийн өндөр ёс суртахуунаас гадна, сургуулиа судалж, цаашид хөгжүүлэх бодлого, боломжоо боловсруулж, үүнийгээ хамт олондоо ойлгуулж, зөвшөөрүүлэх чадвар юм. Өнөөгийн сургуулийн удирдлагын чадвар дадлыг:
-Харилцааны өндөр соёл
-Бодлого боловсруулж, төсөл зохиох чадвар
-Мэдээлэл хүлээн авч задлан боловсруулах чадвар
-Сэтгэл зүй, сурган хүмүүжүүлэх өндөр боловсрол, чадвар
-Сургууль удирдах арга барил
-Эдийн засгийн боловсрол
-Хууль эрх зүйн өндөр боловсрол
-Хувийн өндөр ёс суртахуунтай байхаар төсөөлж байна.
Сургуулийн удирдлагыг бэлтгэхдээ авьяас чадвартай, өөдрөг сэтгэл, өөртөө итгэлтэй залуусыг  УБИС-ийн дэргэд мэргэжил дээшлүүлэх, мэргэшүүлэх чиглэлийн сургалтаар бэлтгэх боломжтой. Сургуулийг удирдаж буй хүн өөрийгөө хамт олондоо ойлгуулж, тэднээр хүлээн зөвшөөрүүлнэ гэдэг их ур чадвар, ухаан, тэвчээр шаарддаг юм даа.
Хамт олны удирдлага
Өмнөх цувралдаа миний бие сургуулийн хамт олон, сургуулийнхаа “эзэн”  нь байж адил санаа тавьж байх хэрэгтэй  тухай цухас өгүүлсэн. Сургуулийн хамт олон гэдэгт зөвхөн удирдлага, багш ажилчид төдий бус, сурагчид бас эцэг эхчүүд  ч   хамаатай. Тиим ч учраас    сургуулийг удирдахад хамт олны оролцоо заавал хэрэгтэй болдог. Өөрөөр хэлбэл сургуулийн захирал ямар хүн байхаас үл хамаарч сургууль өөрийн чиглэл боломжоо өөрөө тодорхойлж байх нь бие даан үр дүнтэй ажиллахын эхлэл юм.
Одоогоор бүх шатны сургуулиудад ёс төдий байгаа “сургуулийн удирдах зөвлөл”  гэгч их л зөв алхам.  Харин сургуулийн захирал ямар асуудлаар бие даан шийдвэр гаргах болон ямар асуудлаар заавал хамт олны саналыг харгалзаж байх шаардлагатайг маш тод ялган заалгах нь хамгаас чухал.  Нэг хүний эрх мэдэл удирдлагад давамгайлах, эсвэл эрх үүрэг тодорхой бус байх нь хамт олны зөрчилдөөнийг ихэсгэж, итгэлцэл ойлголцлыг үгүй болгож орхидог.
Сургуулийн хамт олны удирдлагад “Сурган хүмүүжүүлэх зөвлөл”, “сурагчдын зөвлөл”, “эцэг эхийн зөвлөл”  адил тэгш эрхтэй байгууллагууд их хэрэгтэй. Гагцхүү үйл ажиллагааны чиглэл, хариуцлага, эрх мэдэл, удирдлагад оролцох үүрэг нь илүү тодорхой байх учиртай. Түүнчлэн явуулж буй үйл ажиллагаа нь хэлбэрийн төдий бус жинхэнэ ажил хэрэг байхад л хамаг гол ач холбогдол нь орших болно.
Хүн бүр сургуулийнхаа эзэн нь байж,  өөрийн сурч, ажиллаж буй сургуулийнхаа ирээдүйн сайн сайхны төлөө  бодитойгоор санаа тавидаг байхын үндэс нь хамт олны удирдлагын хэлбэр юм.
Төгсгөлийн оронд
 Өнгөрсөн намар Монгол Улсын ерөнхий сайд С.Баяр АНУ-ын нийслэл Вашингтон ДС хотноо монголчуудтай хийсэн уулзалтад  Яамдын сайд нарын томилгооны талаар өдгөө ЭМ-ийн сайдаар ажиллаж байгаа С.Ламбаагаар жишээлэлн ярьж байсныг санаж байна. УЙХ-д хэд хэдэн удаа сонгогдож байсан С.Ламбааг нэгэн цагт нийслэлийн нэгэн дунд сургуулийн захирлаар ажиллаж байсныг миний бие бага зэрэг мэдэх юм.Энэ эвслийн засгийн газарт С.Ламбаа БСШУ-ны бус ЭМ-ийн сайд хийж байгаад олон хүн гайхаж байгаа.  Ерөнхий сайд С.Баяр үүнийг тайлбарлахдаа, “Яамны сайд бол улстөрийн албан тушаал. Засгийн газрын бодлогыг хэрэгжүүлэх үүргээрээ заавал  мэргэжлийн байх алба үгүй ”  хэмээн тайлбарлана билээ. ЭМЯ-ны боловсон хүчний нэгж нь эмч нар. БСШУЯ-ны боловсон хүчний нэгж нь багш нар. Боловсролын салбрын талаар багагүй ойлголт, зохих туршлагатай ЭМ-ийн сайд С.Ламбаа захын эмнэлэг дээр очоод эмч нартай уулзаж, мэргэжлийн нарийн ширийн зүйл болон эмчилгээ оношлогооны талаар юу ярьж, зөвлөж, шийдэж чадахсан билээ. Харин нийслэлийн аль нэгэн дунд сургууль дээр очиход  сургуулийн удирдлага болон багш нартай олон зүйл ярилцаж, ойлголцож, зөвлөж, шийдэж чадна. Аль ч салбрын сайд хүн салбрынхаа анхан шатны нэгж дээр очоод ажиллагсадтайгаа илэн далангүй ярилцаж ойлголцож чадна гэдэг хамгаас чухал бус гэж үү? Үүнийг л бид хүсээд байгаа юм шүү дээ.
МАХН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга байгаад өдгөө БСШУ-ны сайдаар ажиллаж байгаа Отгонбаярыг боловсролын салбарт дорвитой өөрчлөлт хийнэ гэдэгт нэг их итгэхгүй байна. Салбар бүрийг улстөржүүлж,  “бялуу хуваах”  зарчмаар тэмээчин хүнээр ямаа хариулуулж байгаа энэ үзэгдлийг монгол орны хөгжлийн төлөөх нааштай алхам гэж үзэх арга үгүй.
“Дээдэх нь суудлаа олохгүй бол доодох нь гүйдлээ олохгүй”  гэж монголчууд хэлэлцдэг. Улстүрийн албан тушаал гэдэг нэрээр чадваргүй, сэтгэлгүй хэн нэгнийг салбар болон хамт олныг удирдуулахаар томилж, мэдэхгүй чадахгүйг нь нөхөж, дэмжих зорилгоор ” дэд сайд”,  бусад олон орон тоог бий болгож байгаа нь “зуун ямаанд жаран ухна’ гэдэг үлгэрээр, татвар төлөгчдийн мөнгийг салхинд хамхуул мэт хийсгэх нэгэн учир шалтгаан болж байна.
Дээрээс ирэх шийдвэр, заавар зөвөлмжөөр сургуулийг “захирах’  амархан, харин өөрийн бодлого ур чадвараар сургуулийг “удирдах” амаргүй. Хаа хаанаа зөв шударга, чадварлаг ухаалаг удирдлагатай  байх нь монгол орны хөгжилд тун хэрэгтэй сэн.
“Мориноосоо буулгүй ертөнцийн талыг эзлэх амархан ч мориноосоо буугаад төр улсыг төвхнүүлнэ гэдэг аматгүй ажээ”  хэмээн нэгэн цагт их эзэн  Чингис айлджээ.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2009-02-15

Feb 11

Сургууль- Яагаад сүм шиг байж болохгүй гэж? \цуврал-05\

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

Монголын боловсролын салбарын шинэчлэлд зориулсан цуврал-5
…Шашин бүр өөрийн сүмтэй. Хүмүүс өөр өөрийн сүсэг бишрэлдээ хөтлөгдөн сүмд очно. Өөрийн амьдралдаа тулгарч байгаа олон асуултуудад хариу олж авах гэж, бас өөртөө итгэл найдвар, итгэл үнэмшил олж авах гэж сүмд ирцгээдэг. Тэд энэ газар сэтгэлээ ариусгаж, өөрийн зүрх сэтгэлээ чагнаж, өөрийн итгэл үнэмшилээ баталгаажуулна.
Хүмүүс сүмд байхдаа ямар ч муу зүйл хийдэггүй. Тэнд архи ууж, хэрэлдэж зодолдон, муу муухай хараал хэлэхгүй. Тэд энэ орчноо цэвэр ариун байлгахыг хичээн, бие биеэ хүндэтгэнэ. Хүмүүс сүмийн босгыг алхсан үеэсээ л намуухан, зөөлхөн алхаж, оюун бодлоо төвлөрүүлж, дотоод сэтгэлтэйгээ ярилцана. Тэд сүмд хандив өргөж, үүнийгээ “буяны үйлс” хэмээн харамгүй сэтгэлээр итгэдэг.
Олон олон зуун жил  сүмүүд ийнхүү хүмүүсийг өөртөө татаж, итгэл найдварыг нь хадгалсаар иржээ.

Өнөөгийн сургуулиуд
 “Өөдлөх айл үүднээсээ”  хэмээн монголчууд хэлэлцдэг.
-Манай сургуулиудын ширээ сандал, тавилга сэлт нэг л хүнд, болхи загвартай. Засвар хийж байна хэмээн жил бүр дээрээс нь нэмж будсаар, үндсэн өнгө гэж үгүй, нэг л ядарч зүдэрсэн царайтай.

-Хүүхдүүд хагалчихна гээд бараг цонх бүрээ төмрөөр торлох шахна. Гаднах хаалгаа хатуу резинээр татуулж, бараг төмөрлөх шахна. Хүүхдүүдэд зориулсан хөрөнгийг хүүхдээс хамгаалж байгаа аргачлал нь энэ.
-Сургуулийн коридоруудаар дүүрэн ЗАН болон бусад сургалттай холбоотой, төрөл бүрийн материалуудаар хийсэн элдэв самбарууд өлгөөтэй. Хүүхдүүд хичээл завсарлаад коридортоо гармагц дахиад л суралцахад зориулсан ийм “дарамтууд” тай учирна. Хаашаа л харна,  элдэв дүрэм заавар, уриа шаардлага бүхий олон дарамтууд. Энэ бүхэн сургуулийн сурагчид төдийгүй, багш ажилчид удирдлагуудыг залхаахгүй байна гэж үү?
-Сургууль дээр байгаа бүх зүйл, анги танхим өрөө тасалгаанууд,  тэдгээрт байгаа бүх сургалтын техник хэрэгслэл, хэрэглэгдэхүүн, үзүүлэн таниулах материалууд цоожтой саванд хадгалагдана. Сургуулиуд өмч хөрөнгөө өөрсдийнх биш “улсынх” гэж тооцож, яг л социалист зарчмаар хадгалан хамгаалдаг.  Өмч хөрөнгө дутагдуулсан багш болон хэн нэгэн төлбөр тавигдаж, цалингаасаа төлдөг тогтолцоотой болохоор хэнийг ч буруутгах арга үгүй. Тэд сургалтын хэрэглэгдэхүүнийг ашиглаж байгаад төлбөрт орж байснаас сайтар хадгалж байгаад тооллогоор бүрэн бүтэн данстай байлгаж байсан нь дээр гэдэг сэтгэхүйтэй болдог ажээ.
Өөрийн бус “улсын” нэртэй өмчийн ийм харилцаан дээр очихоор “сургуулийн эзэн нь хэн бэ?”  гэдэг асуултын хариуг олоход хэцүү болно. Бүх өмч хөрөнгөө нуун хамгаалж байдаг болохоор хүүхдүүд лав биш, эвдэрч, алга болсон зүйлийг цалингаасаа төлж байдаг болохоор багш нар бас биш, харин бүхнийг зандарч, бас төлүүлж, шалгаж байдаг болохоор захирал “эзэн”  байж болох юм. Гэтэл дээрээс байнга санхүүгийн шалгалтад орж, өмч хөрөнгө завшсан байж болзошгүй хэмээн хардагдаж байдаг болохоор захирал “эзэн”  байх арга үгүй. Сургуулиудын өмч хөрөнгийг “улсын”  гэж нэрлэн, хэрэглэгчдээс нь харамлан хамгаалж, тооцож төлүүлж байдаг энэ тогтолцоо өмч хөрөнгийг “эзэнгүйдүүлж”, бас итгэлцэлгүйгээс зөв ашиглан хэрэглэх боломж нөхцлийг үгүй болгож байна бус уу? Өмчийн харилцааны “эзэн’  сэтгэлгээг өнөөдөр Улаанбаатар хотод адил тэгш ажиллаж байгаа “улсын” болон “хувийн’ сургуулиудаар ороод харахад л “өдөр “, “шөнө”  шиг энэ ялгааг мэдэрх болно.
Хүүхдээс алив зүйлийг нууцалж, харамлах тусам тэдний сонирхлыг илүү татаж, авч ашиглах хүслэнг илүү төрүүлдэг. Хүүхдээс тоглоом харамлавал заавал авах гэж уйлна. Харин тоглоомыг нь өгчихвөл хэсэг тоглож байгаад уйдахаараа орхино.
Үүн лугаа адил сургуулийн модон хаалгыг хүүхэд эвдэлнэ гээд төмөрлөвөл хүүхэд заавал өшиглөж үзнэ, харин эсрэгээр нь шиллэж орхивол хөлөөр өшиглөн хагалж арай зүрхлэхгүй.
Өнөөдөр бүх шатны сургуулиудад “эзэн сэтгэлгээ”  үнэхээр дутагдаж байна. Суралцагсад болон багш нартаа итгэл өгч чадахгүй, өмч хөрөнгөө хамгаалах гэж сэтгэлтэй нь  хамтад нь “цоожилж”, эдэлж хэрэглэхээс илүүтэй, эвдэлж төлбөрт орох айдсаар “хүлж” сургууль хөгжихгүй ээ.
Сургууль бүгдэд нь зориулагдсан
-Өнөөдөр тэнд суралцаж бас ажиллаж байгаа сурагчид, багш ажилчид , сургуулийн удирдлага бүгдээрээ сургуулийн эзэд юм. Хагарсан нэг цонх, эвдэрсэн нэг техник хэрэгслэл ч бүгдэд нь хамаатай. Нэг цонх хагарахад бүгдээрээ л даарна. Нэг техник хэрэгслэл эвдэрэхэд бүгдээрээ л ашиглах боломжгүй болно. Сургууль бохир заваан байвал зөвхөн цэвэрлэгчид бус бүгдэд нь хамаатай. Учир нь бүгд хамтдаа энд өдрийг өнгөрүүлдэг. Тийм болохоор тохигүй, эмх цэгцгүй, бохир заваан, хариуцлагагүй байдлын төлөө бүгд санаа тавьж, шаардаж байх учиртай.
-“Сайхан орчинд хүн санаа тэнэгэр” ажилладаг. Сургуулийн коридорт байдаг элдэв самбруудын оронд сайхан зураг, цэцэг ургамал, толь, гоёмсог дизайн бүхий байгууламжууд байж яагаад байж болохгүй гэж. Тэнд сурч ажиллагсад амралт завсарлагааны тэр хоромд сэтгэл сэргээж, алжаал тайлсан орчин байх нь юу юунаас илүү чухал байдаг.
-Компьютерийн болон уншлагын танхим, спортын болон урлагийн заал, хичээлүүдийн лаборатори, хоолны газар гээд байнга  нээлттэй байж,  сурагчид багш нар өөрсдийн чөлөөт цагаа үр ашигтай өнгөрүүлэх, өөрсдийгөө хөгжүүлэхэд зориулагдаж байх учиртай. Цаг боломжоо зөв ашиглавал, сонгон суралцах чиглэлээр стандарт бус сургалт буюу сурагчдын авьяас сонирхлыг хөгжүүлэх олон хэлбрийн сургалт явуулах боломж бүх сургуулиудад бий.
-Сургууль дээр хэн ч муу зүйл хийдэггүй, багш нар нь ч өрөө тасалгаандаа элдэв марзан зүйл ярьдаггүй, архи ууж, тамхи татдаггүй яг л сүм шиг байх боломж бий. Энд гагцхүү эелдэг найрсаг харилцаа, бие биеэ хүндэтгэх хүндэтгэл, сайтар боловсрогдож хүн бүр дагаж мөрддөг дотоод журам хамгаас чухал үүрэгтэй. Учир нь энд хүүхдийг зөв бие хүн болгон төлөвшүүлэх үйл ажиллагаа явагдаж байдаг гэдгийг хэн ч мартаж болохгүй. Энд ажиллагсад хүүхдийн өмнөх амьд толь, үлгэр дуурайлал нь юм.
-Хүүхдүүд сургуульдаа хүсэл мөрөөдөл, итгэл найдвараа тээж ирдэг. Тэд өдөр бүр сургууль дээрээ шинээр сурч мэдэж байгаа зүйлдээ баярлан бахархаж, илүү их зүйлийг шинээр мэдэх хүсэлдээ тэмүүлж байх учиртай. Сургууль бол зөвхөн үүнд л зориулагдсан юм шүү дээ. Эцэг эхчүүд ч үр хүүхдээ сургууль руугаа яарч, тэмүүлж байгааг нь мэдэрч, тэднийхээ өдөр бүр сурч мэдэж байгаа зүйлдээ хэрхэн сайнаар өөрчлөгдөж байгааг харж талархаж байх нь хэрэгтэй зүйл юм.
Төгсгөлийн оронд
Сүмийг би, шашны гэдэг утгаар нь бус  хүмүүсийн итгэл найдвараа тээж зорин ирдэг ариун, хүндэтгэлтэй газар гэдэг утгаар нь төсөөлж байна. Монголын сургуулиуд ийн өөрчлөгдөөсэй гэж бид хүсч байгаа. Албадлагаар бус хүсэл мөрөөдөл, итгэл үнэмшлээрээ сурагчид сургуульдаа очицгоож, багштайгаа хамтдаа өдөр бүрийг үр дүнтэй эрэл хайлт, оюуны олз омгоор дүүрэн өнгөрөөж, цаг ямагт сурч мэдэхийн баяр баясгаландаа бялхаж байгаасай гэж бид хүсч байгаа.
Ийм боломж монголын боловсролын салбарт байгаа. Юуны өмнө бүгдээрээ сургуулийнхаа эзэн нь байцгааж хамтдаа олон зүйлийг үр дүнтэй өөрчлөх болно.
Энэ бол хоосон мөрөөдөл бус хийх бодит ажил юм.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2009-02-11