Menu
Assign a 'primary' menu

Category Archives for "БОЛОВСРОЛ"

Feb 06

Дүн үү? мэдлэг, чадвар, чанар уу? \цуврал-04\

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

Монголын боловсролын салбарын шинэчлэлд зориулсан цуврал-4

Суралцагч мэдлэгийг хэрхэн эзэмшиж байгааг тодорхойлон хянаж, түүнийгээ дүнгээр илэрхийлдэг аргачлал бүх л боловсролын салбарт байдаг. Ийн дүгнэхдээ явцын болон тодорхой бүлэг сэдэв болон хугацааны гэхчилэн аргачлал нь янз янз байх. Явцынх бол тун хялбархан. Тухайн цагт багшийн зааж тайлбарласан зүйлийг анхааралтай сонсож сайтар тогтоогоод тэр дор нь яг үсэгчлэн ярьж дүнгээ авна. Нэгэн цагт өөрийн ярьж байсан зүйлээ яг үг үсгээр нь давтан яриулах дуртай, хэрэв нэг л үг үсэг зөрүүлбэл шууд “муу’  дүн тавьдаг багш байж билээ. За тэгээд бусад цагт олон янзын нэртэй шалгалт тасрахгүй. Тэр олон шалгалтуудын завсраар яажшуухан сурч амждаг байсан юм бол гэж бодогдохоор.
Мэдлэгийг тооцон дүгнэж байгаа дүн ойлгомжгүй байх тусмаа их зөрчлийг авчирна. Яг “онц” “сайн” “дунд ” ” муу ‘ дүнгүүдийн хоорондох хязгаар ялгаа нь тодорхойгүй болохоор түүнийг тодотгох амаргүй. Ямар сайндаа багш нар дүнгүүдийн хооронд + болон – тэмдгүүдийг хэрэглэж “онц-” “дунд+” гэхчилэнгээр тодотгол хийж, үнэхээр дургүй нь хүрч, бухимдал төрүүлдэг сурагчид бүр “онцмуу” гэдэг дүн хүртэл хайрлаж байхав дээ. Харин одоо мөнөөх “онц”, “сайн”, “дунд”,  “муу” дүнгүүд маань АBCD гэхчилэн латин үсгүүдээр солигдож, бас ч хооронд нь тоон коэффициентийн ялгавартай болсон нь монголын боловсрол дэлхийн боловсролын жишигт хүрсэн нэг үзүүлэлт гэлтэй.

Гэхдээ л уг коэффициентийн ялгааг багш л шийдэж байгаа.
Суралцагсдын мэдлэг , чадвар, дадлын хэмжээг тоо, үсэг, коэффициентээр дүгнэн илэрхийлж байгаа энэ аргачлал хүүхдийн сурах идэвхи, сонирхлыг өөрчилдөг.  Өөрөөр хэлбэл тэд мэдлэгийг яаж эзэмшиж сурах вэ? гэдгээс илүүтэй яавал сайн дүн авах вэ? гэдэгт анхаарлаа хандуулах болдог. Дүгнэх арга нь нарийсах тусам, дүн авах арга нь дагаж нарийсдаг. Сүүлийн үед сургууль төгсөлтийн болон их дээд сургуульд элсэгчдийн мэдлэгийн түвшинг тестээр шалгадаг болсон нь, мэдлэгийг гүн гүнзгий эззмшиж өөрийн болгохын оронд, хагас дутуу уншиж, бусдаас сайн хуулж сурсан хүүхдэд “аз хүү байвал ёоз хүүгээр цoхинo”  гэдэг хэллэгийн сонгодог жишээ болж буй бололтой.
Алив мэдлэгийг өөрийн болгон сайтар эзэмшиж сурах нь өөрийн амьдрал, цаашдын ажилд хэрэгтэй болохоос дүн авах нь тийм ч чухал зүйл биш гэдэг ухамсар ойлголтыг хаа хаана бий болгож, сурах арга барилд бодитой хандах нь хамгаас чухал юм. Монголчууд эртнээс үр хүүхэддээ ” чиний толгойд байгаа мэдлэгийг гал түймэр шатаагаад хаячихгүй, мэдлэг чинь цас зуданд үхчихгүй,  бас хулгайч аваад явчихгүй тийм болохоор чиний сурч мэдсэн чинь чиний л баялаг юм шүү дээ. Сайн сурах хэрэгтэй” хэмээн хоёргүй сэтгэлээр сургаж байсан юм шүү.
Дүнгээс үүдэлтэй дарамтууд
Мэдээж хүүхэд бүрийн оюуны чадварын түвшин,  сурах чадвар харилцан адилгүй. Хүүхдийг сурч чадах түвшинд нь сургахын оронд бүгдийг нь онц, сайн сургах гэсэн муйхар оролдлого багш, сурагчдад олон дарамтуудыг учруулж байдаг.
-Нэгэн ангийн сурагчдыг онц, сайн сурлагатан, дунд муу сурлагатан хэмээн ангилан ялгаж хүүхдийг хүүхдээр нь дарамтлуулах тохиолдол элбэг. Ангийн аль гайгүй сурлагатай нэгэн, ангийн өөр юуны ч юм бэ, “дарга”  гэдэг алба хашиж, бусдыгаа загнаж дарамтлан анги удирдсан багшийн “баруун гар” болж сүрийг үзүүлнэ. Тэр л балчирхан оюун ухаанд ” би бусдаас илүү, тэд надад захирагдаж байх ёстой”,  эсвэл “тэр надаас илүү учраас би түүнд захирагдаж бас тал засч байх учиртай”  гэсэн ойлголтуудыг төрүүлж байна бус уу? бид. Тэр ч бүү хэл зарим муу сурагчийг сурагчдын өмнө  гаргаж, бусдын элэг доог болгох үйлдлийг санаачилснаараа багш та ямархан оюун ухааныг хиртээж, бусдыг үзэн ядахад сургаж байгаагаа төдийлэн анзаардаггүй. Ийм л байдлын улмаас өөртөө итгэлгүй, гутранги,сурах сонирхолгүй, бусдыг үзэн ядсан хүүхдүүдийг бий болгодог юм даа.
Муу хүүхэд гэж байдаггүй, харин сурах аргаа олохгүй байгаа хүүхэд байдаг.
-Суралцагчийн мэдлэг эзэмшилтийн байдлыг хянах нийтлэг аргын нэг нь “хяналтын ажил”. Энэ үед л сурагчид, багшийн “сүр хүч”, “дарангуйлагч” чанарыг харж, өөрийн арчаагүй, сул дорой байдлаа мэдэрнэ. Самбрын өмнө гараа урдаа аван зогсох багшийн “бүргэд харц”  бүх зүйлийг нэвт шувт харж, өчүүхэн хөдөлгөөн бүрийг мэдэрч “сонор соргог” -ийн гайхам үлгэрийг үзүүлнэ. Энэ хяналтийн ажлыг хэн мэдлэгээрээ сайн хийж, хэн хуулж, хэн нь огт хийж чадахгүй гэдгийг багш мэдэхийн дээдээр мэдэж байвч энэ л цаг мөчид өрөвдөх хайрлахаа түр “умартана”. Эцэст нь багшийн төсөөлж байснаар сайн сурагчид мэдлэгээрээ хийснээрээ, овсгоотой нь хуулж амжсанаа, овсгоогүй арчаагүй нь хоосон цаасаа хураалгаж уртаар амьсгаа авна. Угтаа бол сурагч тухайн мэдлэгийг заавал сурч эзэмших шаардлагатай болохоос дүн авах нь тийм ч чухал биш. Үнэхээр мэдэхгүй байгаа сурагчаа ийн “тамалж”  байхын оронд тэр цаг дээр бусдад саад болохгүйгээр өөрөө бие даан иншиж судлах боломжийг нь олгож болох шүү дээ.
Бидний хаа хаанаа бодит үр дүнд биш, тоон дүнд ийн анхаарал тавиад байгаа нь бидний зорилго чиглэлийг гажуудалд аваачаад байна даа. Суралцагсдад мэдлэг чухал болохоос дүн тийм чухал биш.
Багш нарын ажлыг ч бас дүнгээр үнэлдэг
-Суралцагсдын мэдлэг чадвар дадлыг дүнгээр үнэлж байгаа болохоор багш нарын ажлыг ч бас дүнгээр үнэлэх болдог. Хүүхэдтэй маш сайн ажиллаж, сайн сургаж, хүүхдүүдэд хүндлэгдэж, хайрлагддаг хэрнээ тоон үзүүлэлтээр сайн үнэлэгддэггүй багш нар байдаг. Тэд ихэвчлэн “гол хичээл” буюу математик, физик, хими, гадаад хэлний багш нар байх жишээтэй.  Хичээлийн шинжлэх ухаанжсан ойлголтууд нь хүнд, сурагчид тэр болгон ойлгож, дадлагажихад амаргүй байдгаас тэр л дээ. Тэгээд ч багшийн ажилд ур чадвар бус хувь чанар хэмээх тоон үзүүлэлт голлодогт л хамаг учир байгаа юм.
-Ийм тогтолцоо багш нарыг янз бүрийн аргаар сайн сургахаас илүүтэй, дүнгээр хөөцөлдөж, тоон үзүүлэлтийг гол болгоход сургана. Тэд өөрсдийн ажлын үнэлмжээ дээшлүүлэхийн тулд муу сурагчидтай их ажиллаж, зарим тохиолдолд сайн  сурагчид хариуцуулж, бүр хуулуулж сургах хүртэл арга хэмжээ авдаг. Нэгэн бага ангийн багш,цээж бичиг бичүүлэхдээ зөвхөн сурагчид нь мэддэг нууц дохиололтой /пароль/ хүртэл болсон байсан тохиолдол бий. “Зөөлний тэмдэг”  бичих газар хоолойгоо засна, эсвэл урт эгшиг бичих бол чихнийхээ омогт гараа хүргэнэ гэдэг ч юм уу? Инээдэмтэй ч юм шиг хэрнээ тэр олон шалгалтын өмнө аргаа л барж байсан хэрэг шүү дээ.

-Багш нарын ажлын үнэлгээнд өөрсдийн зааж буй хичээлээр сургууль, сум, дүүрэг, аймаг улсын олимпиад уралдаан, тэмцээнд сурагчид нь амжилттай оролцвол гэдэг үзүүлэлт байдаг нь бас л сурагчдадаа ялгавартай хандах нэгэн шалтгаан болно. Мэдээж багш авьяас чадвартай сурагчдаа илүү анхааран бэлтгэж, бусад сурагчдаа төдийлэн анхаарахгүй байх нь элбэг. Энэ тийм муу үзэгдэл биш хэдий ч үүнийг дагасан сөрөг зүйлүүд хэдийдээ бий болжээ. Сүүлийн үед ийм уралдаан тэмцээнүүд шударга гэхээсээ хэн нэгэн багшийн нэр алдрыг мандуулах шоу маягийн зүйл болж хувирсан тухай мэр сэр сонсож байсан. Уг нь ийм өрсөлдөөн ядаж л боловсролын салбартаа шударга явагдаж, хүүхдээр дамжиж нэрд гарах багшийн орлодлго биш, монгол хүүхдийн авьяас чадвар, багшийн ур чадварын илэрхийлэл болж байгаасай.
-Багш нарын ажлыг бодит байдлаар бус тоон үзүүлэлтээр голчлон тооцдог энэ тогтолцоо багш нарыг ч хооронд нь ихэд зөрчилдүүлдэг нь нууц биш. Чадвар муутай, сэтгэлгүй, арга зальтай хэн нэгэн сэтгэл, чадал боломжоороо ажиллаж байгаа танаас илүү үнэлэгдээд ирэхийн цагт, энэ шударга бус байдалд дургүй тань хүрч, “би ер нь ингэтлээ үнэнч царайлж өөрийгөө зовоохын хэрэг юу билээ” гэдэг бодол толгойд чинь орж ирнэ. Ийм хандлагаар ажил цалгардах бүрд өөр хэн ч бус гагцхүү хүүхдүүд л хохирдог.
Багш нар өдөр бүр олон олон хүүхдүүдтэй ажиллаж байдаг болохоор, тэдний ур чадвар, хүүхдэд хандаж буй бодит хандлага, сайхан сэтгэлийг хүүхдүүд л хэн хэнээс илүү мэдэрч хүндлэн хайрлаж, биширч байдаг юм. Ажлаа ор нэр төдий хийж, элдэв арга залиа ичгүүр сонжуургүй дэлгэж, хүүхдүүдийг үл тоон басамжилваас та хүүхдүүдийн хувьд үнэ хүндээ алдаж, “өрөвдөлтэй’  бас үзэн ядах сэтгэлийг хүүхдэд төрүүлж байдаг юм. Түүнчлэн багш нарын, хамт олныхоо дунд эзлэх байр суурь, шударга зарчимч хандлага, тэдэнд сайнаар нөлөөлөх чанарыг ч орхиж болохгүй.
Багч нарын ажлын үнэлгээ нь өндөр ур чадвар, хүүхдийн төлөө гэсэн сайхан сэтгэл байдаг ажээ.
Сургуулийн ажлыг ч тоон үзүүлэлтээр дүгнэдэг
Сургуулиудын ажилд ч мөнөөх дүнгээс үүдэлтэй тоон үзүүлэлт гол нөлөө үзүүлнэ. Боловсролын салбрыг удирдан чиглүүлж байгаа шат бүхэнд нөгөө л сургалтын хувь, чанар гэсэн тоон үзүүлэлт, хяналтын тогтолцоогоороо дамжин хянагдаж байдаг.  Байн байн болдог боловсролын газрын болон мэргэжлийн хяналтын төвшин тогтоох нэртэй олон шалгалтууд сургууль багш нарт амар заяа эс үзүүлнэ. Эцэст нь сурлагын хувь чанарын жагсаалт бүхий ажил сайжруулах зөвлөмж бүхий олон бичиг цаас сургууль багш нарын бие даан ажиллах боломжийг хааж сонирхлыг бууруулах болж байгаа. Энэ л дүнгээр илэрхийлэгдсэн олон шалгалтууд боловсролын салбрын шинэчлэлд их ч саад болж байна даа. Хаа хаанаа дүнгийн дарамт дор тоон үзүүлэлтийн хойноос хөөцөлдсөөр. Сургуулийн ажлыг үнэлж дүгнэхдээ:
-Сургуулийн бусдаас ялгарах онцлог
-Багш нарынхаа мэргэжлийг сургууль дээрээ дээшлүүлж,
мэргэшүүлж чадаж байгаа эсэх
-Тухайн сургуулийн төгсөгчдийн чанар, тэд нийгэмд хэрхэн зөв
ажиллаж, амьдарч байгаа чадвар
-Сургууль бүх үйл ажиллагаандаа биеэ дааж өөрийн боломж
нөхцлөө хэрхэн зөв ашиглаж байгаа гэхчилэн үзүүлэлтүүдийг
тулгуур болговол эндээс ердөө “чанар” гэсэн гол зүйл л харагдана.
Төгсгөлийн оронд
Алив зүйлийн үр дүнг тооцож үзэх гэдэг амаргүй. Тэр тусмаа монгол орны ирээдүйн иргэдийг бэлтгэж байгаа боловсролын салбар илүү бодитой хандах хэрэгтэй.
Бид зорилгоо буруу тодорхойлж, үр дүнгээ буруу тооцож эхэлбэл энэ нь илүү муу үр дүнд хүргэх болно. Дүн болон үнэлгээ хүний урмыг сэргээж, өөртөө итгэх итгэлийг нь бадрааж, илүү ихийг сурах тэмүүлэлийг нь бий болгож байх учиртай. Түүнээс бус хэн нэгнийг бусдын өмнө гутаан доромжилж, урам зоригийг нь хугачин, дарамтлах хэрэгслэл байх учиргүй.
Сурагчид дүн авахын тулд бус, мэдлэг чадвар дадал эзэмшиж, амьдрал, ажилдаа хэрэглэхийн төлөө суралцах учиртай.
Багш хүн бусдад үнэлэгдэхийн тулд бус, ур чадвар, авьяас, сэтгэл зүрхээрээ хүүхдийн сайн сайхан ирээдүйн төлөө ажиллах учиртай.
Сургууль бусдад шалгуулахын тулд бус, өөрийн боломж нөхцлөө зөв ашиглан багш, сурагчдыг хамтдаа сайн үр дүнд хүрэхийн төлөө хөгжих учиртай.
Тийм болохоор боловсролын салбарт мэдлэг-чадвар- чанар салшгүй холбоотой байж, хамтдаа сайн үр дүнгийн илэрхийлэл болноо.

Боловсролын салбарт шударга ёс тогтох болтугай.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2009-02-06.

Feb 04

Хичээл энэ чинь маш амархан бас хөгжилтэй \цуврал-03\

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

Монголын боловсролын салбaрын шинэчлэлд зориулсан цуврал-3
Дунд сургуульд суралцаж байхдаа маш олон хичээл үзэж судалж байсан хэрнээ, өнөө эргээд санахад амьдралд тэгтлээ хэрэг болж байгаа нь цөөхөн.
-Бараг 10 жил шахам монгол хэлний хичээлээр монгол хэлний дүрэм болох эгшигт 7, заримдаг 9 гийгүүлэгч, гээгдэх ба гээгдэхгүйн дүрэм гээд л судалсан. Үүний шалгуур болгож залхатлаа цээж бичиг , зохион бичлэг бичлээ. Одоо хэр нь бид олон янзын ном уншихдаа эгшиг, гийгүүлэгч болон тийн ялгалуудыг төдийлэн анзаарахгүйгээр уншаад, утгыг нь ойлгоод л байх. Харин бүтэн 10 жил монгол хэлээ судалсан хэрнээ монгол хэлээрээ зөв, утга төгс ярьж сураагүй, өөрийн бодол санаагаа бусдад ойлгуулах гэж ээрч мууран хахаж цацна. Ядахнаа л хэрэгтэй баримт бичиг төлөвлөж. өргөдөл хүсэлт бичиж сурсангүй бусдыг гуйж суух. Хүн утга төгс , оновчтой, уянгалаг яруу сайхан ярьж сурахад хамгийн их хэрэг болдог уранзохиолын хичээлийг нь БСШУ-ны сайд байхдаа Болормаа хасуулсан дуулдсан. Тэгэхлээр монгол хэлний хичээл нь хэл шинжлэлч бэлтгэх зорилготой болж үлдэх шив дээ.

-Математикийн төрлийн хичээлүүдийг дунд сургуульд хамгийн хүнд гэдэг тодорхойлолтод оруулна. Энэ сургаар ихэнхи сурагчид сэтгэлээр унаж, хичээгээд ойлгохын оронд, хэцүү гэсэн шүү гэдэг бодлоор өөрийгөө “дарамтална”. Эцэс төгсгөлгүй гаргалгаа, баталгаа, теоромуудаас өдгөө хэдэн хууль, синус, косинус гэх мэт нэрүүд санаанд үлджээ. Өөртөө хэрэгтэй тооцоонуудаа хийхдээ үл мэдэгчтэй тэгшитгэл, язгуур хэрэглэхгүй болохоор “юунд тэгтлээ биднийг зовоож байсан юм бол” хэмээн хааяадаа гайхах. Харин амьдралд тулгарч байгаа янз бүрийн асуудлуудад олон хариу олж гарцаагүй зөвийг нь хэрэглэдэг болохоор бас ч бодлого бодож сурсны ач байх гэж бодно.
-Газарзүй, амьтан ургамал судлалын нэртэй байгаль судлалын олон хичээлүүдээр энэ дэлхийн 5 тивийн газарзүйн тогтоц, амьтан ургамлыг бишгүй судалж, Африкийн халуун шугуйд анааш болон арслан заан амьдардаг, Австралийн усан тивд кенгру байдаг гэдгийг муугүй мэднэ. Гэсэн хирнээ насаараа амьдарч байгаа өөрийн аймаг, хот, сумынхаа газарзүй, амьтан ургамлыг төдийлэн мэдэхгүй. Угтаа бол миний амьдарч буй нутгийн хаана нь ямар гол ус, ямар ургамал амьтан байдгийг бас түүх домгийг нь мэдэж баярхаж бас гайхуулж баймаар.

-Дүрслэх урлагийн хичээлээр чадах чадахгүй, сонирхолтой сонирхолгүйг нь үл харгалзан мэргэжлийн зураач нарт зуруулдаг натюрморт, эсвэл сэдэвт зураг зуруулаад суулгачихна. Харин дуу хөгжмийн хичээлээр солгой хоолойтой дуулах дургүй байсан ч сонирхлыг нь харгалзахгүйгээр самбрын өмнө гаргаж, нийтийн өмнө дуулуулах гэж тарчлаан зовооно. Сайн дурын уран сайханч эсвэл мэргэжлийн зураач бэлтгэх гэж буй янзтай. Дэлхийн болон монголын сонгодог урлагийн бүтээлүүдийг судалж, гайхан биширч, сэтгэл санаагаа ариусган, муу муухай бүхнийг сэтгэлээс нь арилгаж байх учиртай гоо сайхны боловсрол олгох зорилготой хичээлүүд маань нэг иймэрхүү.

-Хөдөлгөөний эвсэл, бие бялдрын хөгжил муутай хүүхдүүдийн хувьд биейин тамирын хичээл, авьяастай бие бялдрын хөгжил сайтай хүүхдүүдэд шоолуулж, дарамтлуулах шалтаг нь болно. Энэ хичээлээр спортын зэргийн норм биелүүлэх гэж бус өсч хөгжиж буй залуу бие махбодийг хөгжил, хөдөлгөөний зөв дадал эзэмшүүлэхэд чиглэгдсэн сургалт явагдаж баймаар. Материаллаг нөхцөл муу гэдгээр шалтгаалан спорт тоглоом ихэвчлэн тоглуулдаг энэ хичээл бас л үт дүн муутай. Ядахнаа л биеэ зөв авч явах, хувцсаа зөв тохируулан өмсдөг болгон сургахад тусалмаар.
Иймэрхүү жишээг одоо судалж байгаа бүх хичээлүүд дээр дурдаж болно. Ололт амжилт багагүй ч өнөөгийн монголын боловсролын салбрын гол алдаа нь судалж буй хичээлүүд нь хоорондоо уялдаа муутай, олгож буй мэдлэг нь амьдралд хэрэглээ болдоггүйд байгаа юм. Хэрэглээ, хэрэгцээ болж чаддаггүй хоосон мэдлэг хэзээ ч хүүхдийн сонирхлыг татаж, сурч мэдэх их хүслийг бадраадаггүй.
Уйтгартай хичээл.
Манай сургуулиудын хичээл хэт загварчлагдсан. Бас хэт албадлагын шинжтэй.
Багш болон тухайн хичээл өөрт нь таалагдахгүй, сонирхолгүй байхаас үл хамаарч суралцагч заавал хичээлд сууж байх үүрэгтэй.
-Багш хичээл заахаар ангид орж ирмэгц сурагчидтай мэндлээд хичээлээ заана. Багшийн өөдөөс харсан олон эгнээ ширээний ард сууж буй сурагчид хариу мэндлээд багшийн яс төлөвлөсөн дарааллаар хичээлд оролцоно. Багш ханан дахь самбарт цэрдээр зурж бичиж, бодож, тайлбарлана. Зааж байгаа зүйл нь сурагчдад тарааж өгдөг сурах бичигт үг үсгээрээ байдаг болохоор сурагчдад нэг их сонирхолтой биш. Хэрэв хүсвэл хичээлээ тараад гэртээ очиж сурах бичгээ уншихад бүх зүйлийг ойлгоод л авна.

-Багш тухайн сэдвээ зааж дуусмагц, сурагчид хэр зэрэг ойлголт авсныг шалгахын тулд ёс юм шиг асууна. Ердөө л сая өөрийн ярьж тайлбарласан зүйлээ эргүүлэн асууж, давтан яриулж буй хэрэг шүү дээ. Энэ богино хугацааны шалгалт сайн дүн авч, үнэлэмжээ тооцуулахад хэрэгтэй учраас л сурагчид эргэцүүлж бодож, эргэлзэж тээнэглэзэхгүйгээр тоть шиг давтан ярихад суралцана. Зарим тохиолдолд саяын суадласн сэдэвтэй холбоотой дасгал, дадлагын болон хяналтын ажил хийх боловч материаллаг нөхцөл муугийн шалтгаанаас энэ нь бас л үзэг цааснаас нэг их илүү гарахгүй.
-Багш заасан сэдвийн явцад сурагчид хэр ойлгосныг хянах, ойлгоогүй сурагчдад туслах зорилгоор сурагчидтай тулж ажиллах боловч энэ нь ихэвчлэн тааруухан сурлагатай сурагчдад чиглэнэ. Энэ хугацаанд оюуны чадавар сайтай, сайн сурлагатай сурагчдад хийх ажил олдохгүй, уйдаж эхэлдэг. Өөрөөр хэлбэл тааруухан сурлагатай сурагчдаа уг сэдвийг ойлгож авахыг хүлээнэ гэсэн үг. Ийм нөхцлүүд авьяас чадвартай олон сайн сурагчдыг зан харилцааны талаар эвдэж бас оюуны залхууралд оруулж байгаа нь нууц биш.
-Монголын боловсролын салбрын өөр нэг том алдаа нь тааруухан сурлагатай сурагчидтай сайн ажиллаж, сайн сурлагатай, авьяас чадвартай сурагчдаа хөгжих боломжийг нь хязгаарлан тогтоож, ингэснээрээ суралцагсдыг бүгдийг нь нэгэн хайрцагт сургадагт оршино. Энэ бол бүх сурагчдад яг адил сэдвийг адил аргаар зааж сургах оролдлогын илрэл юм. Сонголт, өөр олон хувилбар байдаггүй энэ тогтолцооны муу үр дагавар нь энэ юм.
Чухам ийм байдлаас л сурлага сайтай хэн нэгэнд ч сурлага муутай хэн нэгэнд ч хичээл уйтгартай байдаг юм даа.

Загварчлагдсан заах арга
Багш нар заах хичээлээ төлөвлөж, бэлтгэлээ базааж, заах аргаа сонгох нь бас л загварчлагдсан байдаг. Сургуулийн удирдлагууд багш нарын хичээлийн бэлтгэлийг тооцож, хэр зааж байгааг нь хичээлд нь суун хянаж, хэр сургасныг нь шалгалт авч шалгана. Ийм үедээ тэд аль нэгэн багшийн үр дүнтэй заах аргыг хуулбарлан дуурайж, амжилт үзүүлэхийг багш нараас шаардана.Нэгэн үе олон олон сайн багшийн “тэргүүн туршлага”-ыг заавал дуурайн эзэмшиж “гэрчилгээ авахыг шаардаж шахаж байв даа. Ингэхдээ тэд багш нар хэзээ ч давтагдашгүй өөрийн онцлогтой бие хүн, өөр өөрийн арга барил, өөр өөрийн итгэл үнэмшилтэй гэдгий тооцолдоггүй. Алив шинэлэг арга барилын санааг авч өөрийн онцлогтоо тохируулан хэрэглэж болохоос бус бусдыг сохроор даган дуурайж амжилтад хүрнэ гэж байдаггүй. Ийм хөдөлгөөний үрээр олон багш нарын өөрийнхөөрөө ажиллах боломжийг хязгаарлаж, өөртөө итгэх итгэл, урам зоригийг хугалсан.
Ийм хэт загварчлагдсан байдлын улмаас багш нар хичээл заахдаа, өөрсдөдөө болон өрөөл бусдад төвөгтэй байдлыг бий болгодог. Одоо дунд сургуулиудад математик, физик, хими, гадаад хэл зэрэг хичээлүүд “хүнд хэцүү”, дүрслэх урлаг, дуу хөгжим, биейин тамирын хичээлүүд “гол бус”, монгол хэл, түүх нийгмийн ухаан, байгаль судлалын хичээлүүд “амархан’ зэрэглэлд багтаж энэ хэрээрээ ялгавартай хандаж байгаа нь нууц биш. Хамгийн хүнд хэцүүг нугалдаг бага ангийн багш нарыг ч төдийлэн хүндлэхгүй байх нь бас бий. Гол нэрийн хичээл заадаг багш нар бусад багш нараа нилээд дорд үзсэн, их зантай, дуу өндөртэй байх нь ч ажиглагддаг.
Хичээл бүр чухал. Бүгд л хүүхдийг зөв бие хүн болгон төлөвшүүлэхэд адил нөлөөлдөг болохоор гол ба гол бус гэдэг ойлголт бүр үгүй. Багш бүр өөр өөрийн онцлогтой, авьяастай, өөр өөрийн үзэл бодол, итгэл үнэмшил, хүмүүжилтэй болохоор заавал бусдыг дуурайх албагүй. Хичээлээр ямар мэдлэг чадварыг ямар арга барилаар яаж суралцагсдад олгох ны багшийн эрх. Харин тэднээс бид бодит үр дүнг шаардах эрхтэй.

Амархан бас хөгжилтэй хичээл
Хичээлийг ямар байлгах нь багшийн авьяас ур чадвараас ихээхэн хамаарна. Хичээл бол маш амархан бас хөгжилтэй гэдэг ойлголтыг суралцагсдадаа өгөхөөс эхлэх хэрэгтэй байна. Хичээлээ сайн ойлгоогүй сурагчид хандан “Энэ чинь тун амархан” гэж хэлж урам өгч байх нь их чухал.
-Хичээлийн цаг бол хүүхдийн хувьд танин мэдэхүйн цаг. Энэ цаг дээр сурагчид багшийн яриа тайлбарыг анхааран сонсож, асуулт тавьж бас маргалдаж, уг сэдвийг олон талаас нь судалж өөрийн гэсэн ойлголттой болж байх учиртай. Гэртээ хариад ч өөрийн ойлголтын зөв буруугаа сурах бичгээс уншин нотолж, эцэг эхтэйгээ санал бодлоо хуваалцаж байхад сургах нь тун хэрэгтэй. Олж авсан мэдлэгээ амьдрал дээр туршиж, үр дүнг нь мэдэрч байх нь хүүхдийг хичээлдээ дуртай байх, олон шинэ зүйл мэдэх хүслийг нь төрүүлж байх болно.
-Багш хөмсгөө зангидан, өндөр дуугаар зандарч бус энгийн ойлгомжтой, заримдаа шог хошин байдлаар сурагчадад мэдээлэл өгч тэдний бодол санааг сонсож, өөр олон зүйл рүү чиглүүлэн өдөөлт өгч байх нь хичээлийг сонирхолтой болгох эхлэл. Хичээлийн явцад ч багш сурагчид илэн далангүй байж, бие биеэ хүндэлж байх нь бас чухал. Хичээлээ сайн ойлгоогүй, эсвэл даалгавраа хийж чадаагүй бол багшдаа үнэнээ хэлж тэр цаг дээр бие даан хичээллэх гэх мэт. Эцсийн бүлэгт хичээл бол залхаан цээрлүүлэх цаг биш, суралцагч мэдлэг авах өөрийгөө хөгжүүлэх цаг гэдгийг л бид мартаж боломгүй.
-Ийм байдлын улмаас хичээлийн төлөвлөлт нь цаг минутөөр хатуу тооцоолсон зүйл биш тухайн нөхцөл байдалд хувирч өөрчлөгдөж болох зүйл юм. Харин бүлэг сэдвийг судалх хугацааг хатуу баримталж болох юм. Тухайн ангид суралцагсдийн онцлогийг байгш сайтар мэдэрч байх учиртай. Бүгдээрээ “онц сурлагатан” байх албагүй ч хичээлийн энэ цагтаа бүгдээрээ шинэ зүйл сурч, үүндээ баярлаж, хичээл бүрээсээ олон шинэ зүйлийг сэтгэл догдлон хүлээдэг болгох нь хамгаас чухал. Шинэ зүйл сурахын төлөө айх ичихийг умартан, илэн далангүй чөлөөтэй байх боломжийг олгох нь багшийн ур чадвар юм.

-Бусдаасаа авьяастай, оюуны өндөр чадвартай сурагчийг бусадтай адил бариад байхгүйгээр илүү өндөр түвшний хөтөлбөрт хамрагдах, тодорхой шатлал ахин суралцах боломжийг олгож байх хэрэгтэй. Үүний тулд л шинжлэх ухаанжсан мэдлэгийг түлхүү эзэмшүүлж болох сонгон суралцах хичээлүүд байдаг. Ийм сонгон суралцах хичээлүүдэд өнөөгийн манай сургалтын агуулга арай дөхөж очиж болох юм. Харин нийт суралцагсдаа амьдралд бэлтгэхэд илүүтэй анхаарах болжээ.
Хамгийн гол нь суралцагсад хичээлдээ дуртай, хичээлээсээ олон шинэ зүйлийг сурах гэж хүлээдэг болгоход энэ шинэчлэл чиглэгдэх ёстой.
Ийм шинэчлэлийг хийх эхлэл нь нэг багшид ноогдох сурагчийн тоог 15-20 хүртэл бууруулах явдал юм. Хичээл бол уйтгартай бус, амархан бас хөгжилтэй хором болгохын тулд өөрчлөлтөө өөрөөсөө эхэлж, зөв оновчтой арга замыг сонгох нь багш нарын үүрэг болж байна даа.

Төгсгөлийн оронд
Өдгөө бид хэт загварчлагдсан сургалтын агуулга, арга зүйгээ өөрчлөхөд их болгоомжтой хандах цаг болжээ. Гадны өндөр хөгжилтэй орнуудаас олон шинэлэг санаа авч болох боловч Монголын боловсролын салбрын үр дүнгээ өгсөн олон сайн зүйлийг орхиж боломгүй. Зөв хослол л их ухаалаг алхам болноо.
Бид дунд сургуулийн 1-р ангид элсэх сурагчдыг бэлтгэхдээ шууд л үсэг тоогоо заагаад л эхэлдэг. Гэтэл монгол хүүхдийн онцлогоосоо хамаарч, сургуульд шинээр эхлэн суралцах хүүхдэд хэрэгтэй:
-хүүхдийг сууж сургах
-хүүхдийн анхаарлыг төвлөрүүлж сургах
-хүүхдүүд бие биеэ хүндэлж сургах
-номыг дээдэлж сургах
– багшийг хүндэлж сургах зэрэг чадваруудад анхаарал хандуулахгүй байна. Зөвхөн үүгээр л сургуульд бэлтгэх хөтөлбөрийг шинэчлэж болно. Түүнчлэн:
-бага ангийн сургалт хөгжүүлэх чиглэлээр
-дунд ангийн сургалт мэдлэг чадвар дадал олгох чиглэлээр
-ахлах ангийн сургалт өөрийгөө хөгжүүлэх, сонгон суралцах чиглэлээр гэхчилэн зорилгоо тодорхойлж болмоор.
Сургууль бүр суралцагсдадаа өглөө бүр хичээл эхлэхээс өмнө ангид нь монголын төрийн далбааг мандуулж, төрийн дууллаа дуулж байх хэвшлийг олгох нь “эх оронч” үзлийг хөгжүүлэх нэгэн эхлэл. Энэ үедээ тэд өөрсдийг нь ийнхүү сайн сурч, хөгжих боломжийг нь олгож байгаа монгол төрдөө талархаж, байнга баярлан бахархаж байх хүмүүжилтэй болно.
Өглөө бүр яаж эхлэхээс хүмүүсийн сэтгэл санаа ямар байх нь хамаардаг. Монгол хүүхэд бүр өглөө эртлэн босч, өөрийн амьдралд хэрэгтэй шинэ зүйл сурч мэдэхийн төлөө сургууль руугаа яарч, хичээлдээ сэтгэл догдлонхон ордог болох болтугай. Багш сурагчид хамтдаа хичээлийн цагаа итгэл найдвар, баяр хөөрөөр дүүрэн өнгөрөөж, хамтдаа хөгжиж байг. Энэ бол монгол орны хөгжлийн ирээдүй юм.
Эрдэм ухаан дэлгэрэг.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2009-02-04.

Jan 31

Шоовдорлогдсон багш нар \цуврал-02\

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

Монголын боловсролын салбрын шинэчлэлд зориулсан цуврал нийтлэл-2
Жил бүрийн 2-р сарын эхний ням гаригт монголын багш нарын өдрийг тэмдэглэдэг уламжлал тогтоод удаж буй. Энэ уламжлалаараа энэ оны 2-сарын 1 нд тэмдэглэх нээ. Энэ өдрийг олон багш нар маань баяртай бас гунигтай өнгөрөөдөг юм. Ёс юм шиг энэ өдөр баярын хурлаа хийж, салбрын ээлжит шагналуудаа хуваарь ёсоор тарааж өгөөд, хүлээн авалтандаа орно. “Боловсролын тэргүүний ажилтан”, БСШУЯ-ны хүндэт жуух, “Багшийн алдар”, “Арга зүйч багш”, “Ахлах багш”  гэсэн салбрын шагналууд, дээр нь гомдоочих вий гэсэндээ хэн нэгэнд өгч болох “Цагаан лавай’, “Хүүхдийн төлөө” зэрэг тэмдэгүүд, бас заах аргын нэгдэл бүр өөрийн оны шилдэг багшаа тодруулж, удахгүй тэтгэвэрт гаргах бодлоор аль нэгэн ахмад багшийн “Хөдөлмөрийн алдар” тэмдэглэх гэхчилэн хөөрхий багш нарыг шагналаар “аргамжиж”, оюун санааг нь “тайвшруулан номхотгоно”. Хүлээн авалт цайллаганд шагнал авсан нь “баярласан сэтгэлээ”, шагнал аваагүй нь “гомдсон сэтгэлээ”  сархадаар даруулан баярлаж бас гунина.

Олон жил үргэлжилсэн энэ л байдлын хэмнэлээр нэг багшид ноогдох шагналын тоогоор Монгол орны боловсролын салбар Гиннесийн номонд орох тун ойртож буй.Жил бүрийн энэ өдөр аадар шиг буух шагналын хэмжээгээр боловсролын салбрын хөгжлийг тодорхойлох арга тун үгүй. Багш нарын хөдөлмөрийг бодитой үнэлэх тогтоцоо үгүйгээс ээлж өнгөрөөх хэлбэрт шилжсэн шагналын болхи тогтолцооны уршгаар амьдралд нь хэрэг болдоггүй шагнал, шинэчлэх урам зориг үгүй сэтгэл, ужирч муудсан орчинд ажилласан болж өдөр хоногийг өнгөрөөх билээ. Хэдий болтол бие биеэ хуурч хоосон хөөргөсөн, бас хооронд нь сөргөлдүүлсэн байдлаар энэ салбрын хөгжлийг хойш нь тавих вэ?
Аливаа салбрын хөгжлийн хөдөлгөгч гол хүч нь мэргэжилтэй ажиллагсад байдаг. Нэг ёсондоо тэд л мотор буюу зүрх нь юм шүү дээ. Энэ үүднээс харахад Монголын боловсролын салбрын шинэчлэл өөрчлөлтийн гол хүч нь багш нар мөн.
Монголын боловсролын салбрын хөгжилд багш нар их үүрэг гүйцэтгэсэн. Хөгжлийн эрэмбээс нь аваад үзэхэд багш нар маань:
1950-1970 оны хооронд Монгол улсын тэргүүлэх боловсон хүчин
1970-2000 оны хооронд Монгол улсын дундаж сэхээтэн
2000 -оноос хойш шоовдорлогдсон сэхээтэн болж дээ.
МАХН, АН Монгол төрийн эрхийг барьж байх цагтаа улс төр, уул уурхай, өнгө мөнгө гэж гүйсээр хөөрхий хэдэн багш нараа мартаж орхиж дээ. “Өнөөдөрийн өөхнөөс маргаашийн уушиг” гэдэг хэллэг лугаа өөрсдийн хувийн ашиг сонирхлын төлөө Монгол орны маргаашийг мартаж болно гэж үү? Цагтаа тэд бүгдээрээ багшаар заалган уншиж, бичиж , тоолж сурсан баймаар. Үгүй дээ л өдий зэрэгтэй сайн мууг үйлдэж яваад нь багш нар хэрэг болсон гэдгийг мартаж орхисон юм болов уу?

Өнөөгийн багш нар

-Өнөөдөр нэг багшид ноогдох сурагчийн тоогоор Монголын боловсролын салбар дэлхийд нилээд дээгүүр орох буй заа. Сургуулийн барилга хүрэлцэхгүй байна гэдэг шалтгаанаар өнөөдөр анги дүүргэлт хот суурин газраа 30-50 д хүрч байгаа. Нэг ангид хичээл заах 40 минутын хугацаандаа 30-50 сурагчтай хэрхэн хүрч ажиллах билээ. Нэг минутад нэг сурагчид хүрч ажиллаад үр дүнд хүрэх тухай ямар бөх зүрхтэн төсөөлөх вэ? Ийм нөхцөлд лекц унших төдий л өнгөрнө гэсэн үг. Гэтэл хичээл гэдэг чинь лекц унших бус хүүхэд бүрт хүрч ажиллах бас хянах туслах шаардлагыг агуулдаг юм шүү дээ. Олон олон сургууль шинээр байгуулагдаж багш нарын ачааллыг хөнгөлөх хэрэгтэй болж байнаа.
-Өнөөдөр Монголын багш нар шиг дарамт дор ажиллаж буй мэргэжилтэн бий гэж үү? Заах хичээлийнхээ төлөвлөгөө конспектийг бэлтгэж сургалтын менежэртээ шалгуулах, хяналтын ажил хийсэн сурагчдынхаа дэвтрийг засах, Захирлын болон дүүргийн бас яамны түвшин тогтоох шалгалтууд, хааяадаа хийгддэг МХГ-ын хяналт гээд тайван ч ажил хийх арга үгүй сэтгэлийн шаналал.Дээр нь хичээлийн бэлтгэл гээд нүд хуурсан үзүүлэн цаасны ажлууд. Багшаа сайн бэлтгэж, хөгжүүлж, өөрт нь итгэл өгч бие даалгаж сураагүйгээс үүдэлтэй энэ л хяналт шалгалтын тогтолцоо багш нарыг залхааж, өөртөө итгэлгүй, алив зүйлийг өнгөц, үзүүлэн маягаар аргалж өнгөрөөх хэвшилд сургаж байгаа нь нууц биш.
-Социализмын үед багш нарын мэргэжлийг 5 жил тутам шалгаж, давтан сургаж мэрэгжил дээшлүүлдэг тогтолцоо бүр мөсөн алга болсон. Өнөөдөр багш нарын мэргэжлийг дээшлүүлэх  нэрээр явуулж буй сургалт, уулзалт ярилцлага гэх мэтийн арга хэмжээнүүд  нөгөө л хуучирсан арга хэлбэрээр явагдаж байгаа болохоор төдийлэн үр дүн муутай. Ийм арга хэмжээнүүд нь багш нарын хүсэл сонирхолоос ангид, өөрийн сонголт байхгүй албадлагын шинжтэй байдгаас үр дүн нь эерэг байх магадлал  бага болж байна. Нэгэн үе СОРОС-ын сангийн ийм төрлийн сургалтууд арай шинэлэг хэлбэртэй байсан сан. Ядахнаа л багш нараа компьютержүүлж, тэдний зүгээс өөрийн сонирхол, сонголтоор мэдээлэл авч мэргэжил дээшлүүлэх боломжийг нь хангах гэхчилэн олон боломж байж л байна.
-Цахим хөгжлийн их хурдацтай энэ цаг үед багш нар хоцрогдож байна. Тэд интернет ашиглан мэдээлэл авах бүү хэл өмнөх бичиг цаасны араас гарахгүй шахам. Энэ хөгжлийн хурдыг самбар шохой,үзэг цаас, будаг өнгийн цаастайгаа хамтад гүйцэхгүй байна. Ядахнаа л мэргэжлээрээ хөрвэх чадал, боломж үгүй болохоор улиг болсон нөгөө хэдэн сэдвээ цээжээр шахуу үглэн зааж, хэдэн давхар будсан ширээ сандлынхаа ард, жиндүүхэн анги тасалгаанд бээрэнхэн зосоно. Бэлтэйхэн айлын интернет байнга ашигладаг хүүхдүүдэд гологдож эхэллээ.
-Ахуйн болон оюуны ядуурал тэднийг туйлдуулж, арга ядсандаа амьдралдаа нэмэрлэх гэж хэн нэгний номыг шахан авилгалчаараа дуудуулах шахна. Бусадтай л адил даржин хашаа байшинд амьдралаа авч явах, үр хүүхдээ өсгөх гэж ядарч зүдрэх тэдэнд “дээшээ тэнгэр хол, доошоо газар хатуу” л байгаа. 1-р анги даасан багш үсэглэлийн баяраараа, 4, 8, 12-р анги бааж төгсгөж байгаа багш нар “хонхны баяр’-ааранги хамт олноос ахиухан бэлэг сэлт авч авилгалын хэрэгт орчих шахам, авсан өгсөн аль алинийх нь нүүр халуун л байгаа.

Өнөөгийн шинэ нийгэм ямар багшийг “захиалж”  байна вэ?

Үнэхээр авьяастай, сайхан сэтгэлтэй, өндөр ур чадвартай хүн хийх багшийн ажлыг хэн ч хамаагүй хийх болсон нь багш гэдэг мэргэжлийн үнэ цэнийг алдагдуулж байгаа.
Монголын багш бэлтгэдэг их дээд болон тусгай мэргэжлийн сургуулуйудын сургалтын талаар үнэлэх зүйл даанч бага.Тэнд мэргэжлийн онолын мэдлэгийг чухалчилахаас бус ур чадвар гэдэг ойлголтыг төдийлэн анхаардаггүй. “Сэтгэл судлал’, “Сурган хүмүүжүүлэх ухаан”  гэдэг хамгийн чухал ойлголтыг тэд ор нэр төдий сургаж байгаа.
Өнөөдөр энэ нийгэм авьяастай, ур чадвартай, бараг өв тэгш багшийг шаардаж байна. Энэ ойлголтыг аваад үзье:
-хууль эрх зүйн боловсролтой
-хэл харилцааны өндөр соёлтой
-Мэргэжлийн онолын өндөр мэдлэг, чадвартай
-сэтгэл зүйн өндөр мэдлэгтэй
-мэдээлэл хүлээн авч боловсруулах, ашиглах чадвартай
-сургах арга зүйн өндөр ур чадвартай
-гоо сайхны өндөр мэдрэмжтэй
-бие бялдрын зөв хөгжилтэй
-урлаг, урансайхны зохих авьяас чадвартай
-ёс суртахууны сайн чанартай
Чухам эндээс л багш бэлтгэдэг сургуулиуд суралсагсдадаа ямар чадвар эзэмшүүлэх шаардлагатай нь харагдана. Багш хүн хүүхдийн өмнө байгаа “амьд толь’ төдийгүй тэдний “шүтээн”, бахархан дуурайх хүн нь байх учиртай. Дээрх чанаруудыг эзэмшин бэлтгэгдэж байж л тэд хүүхдүүдэд хүндлэгдэх болно.

Үүний тулд юу хийх вэ?

-Монгол орны ирээдүйн иргэдийг бэлтгэх үүрэг хүлээж байгаагаараа бүх шатны сургуулийн багш нар төрийн албан хаагчид юм. Иймд эдний үр дүнтэй сайн ажиллах болон амьдралын баталгааг төр хариуцах учиртай. Ядахнаа л ямар нэгэн баяр ёслол, төгсөлт болон бусад арга хэмжээний үеэр шавь нараасаа хананд хадах хивс, чихэнд зүүх ээмэг гэхчилэн материаллаг зүйл аваад байх сонирхол, боломжийг хаан амьдралын баталгааг нь хангах хэрэгтэй. Авч буй цалин хангамж нь нийгмийн захиалгыг хэрэхн хангаж байгаатай нягт уялдаж байх учиртай.
-Сургууль төгсөөд “диплом’ авсан л бол багш гэж тооцдог тогтолцооноос татгалзах хэрэгтэй. Диплом гэдэг бол мэргэжлийн үнэмлэх болон баталгаа биш, харин уг сургуульд юу үзэж судалсныг тодорхойлж байгаа баримт. Дөнгөж сургууль төгсөөд ирсэн хүнйиг тодорхой хугацаанд “дадлагажигч’-aaр ажиллуулж, тавьж буй шаардлагад тэнцэхүйц чадвартай болсны дараа л багшлах эрх олгож байна гэсэн үг.
Хэрэв уг хүн ур чадвар, сэтгэлээсээ уг ажлыг хийж чадахгүй нь нотлогдвол багшлуулахаас татгалзах эрхтэй байх хэрэгтэй, Учир нь багшийн ажил бол “малчин’ бус хүүхдийг зөв бие хүн болгон төлөвшүүлэх өндөр үүрэг хариуцлага юм.
-Үнэхээр суралцаж, дадлагажиж, ур чадвар эзэмшсэн багш нартаа итгэл өгч, бие даан өөрийнхөөрөө ажиллах бүх боломжийг нь олгох учиртай. Багш хүн өөр өөрийн өөвөрмөц онцлогтой, өөр өөрийн арга барилтай байх эрхтэй тул тэднийг хэн нэгний ‘тэргүүн туршлага’ эзэмшүүлэх гэж шахаж шаардах хэрэг бүр үгүй.

Багшийн үйлдэл бүрийг хянаж шалгаад байх бус ,эцсийн бодит үр дүнг шаардана. Үүний тулд багшид өөрийнхөөрөө ажиллах эрх чөлөөг олгох учиртай.
– Багш цаг ямагт өөрийгөө хянаж, өөрийн боломж, сонголтоороо мэргэжлээ дээшлүүлэх боломжийг олгох нь хамгийн чухал зүйл. Хэрэв өөртөө санаа тавьж, өөрийгөө байнга хөгжүүлж байхгүй бол хоцрогдож энэ ажлыг хийх эрхгүй болно гэдэг ухамсрыг багш нарт төрүүлэх тогтолцоо байна гэсэн үг. Багш өөрийн сонголтоор өөрийгөө хөгжүүлж, мэргэжлээ дээшлүүлж болох маш олон интернет сургалтуудыг бий болгох нь мэргэжил дээшлүүлэх хамгийн сайн тогтолцоо байх болно. Ийм ажил албадлага гэж байх хэрэггүй юм даа.
-Багш нарт хоосон талархал, үе өнгөрөөсөн шагнал бус бодит дэмжлэг л хэрэгтэй. Өнөөгийн нөхцөлд сайн ажиллаж байгаа багш нартаа тэмдэг цол бус компьютер өгч урамшуулах нь үр дүнтэй алхам болно. Тэдний хөдөлмөрийг зөв үнэлж, бодитой урамшуулах эдийн засгийн сайн хөшүүрэг их чухал. Түүнчлэн ажлаа хийж чадахгүй байгаа бол хариуцлага тооцдог тогтолцоогоо сайжруулах хэрэгтэй болно.
Энэ бүхнийг хийж хэрэгжүүлэх амаргүй. Мэдээж урт удаан хугацаа, уян хатан бодлого хэрэг болно. Хийж чадна, чадахгүй гэж маргалдахдаа бус зайлшгүй хийх шаардлагатай байгаад хамаг учир байгаа юм. Тийм ээ! бид үүнийг заавал хийх болно.

Төгсгөлийн оронд

Маргааш монголын багш нарын өдөр. Таны сэтгэл зүрхэнд ойр дотно, бас сайн сайхнаар дурсагдаж байгаа багшдаа утасдаж баяр хүргээрэй. Өнөөдрийн хүнд хэцүү цаг дор таны талархал урмын сайхан үг тэднийг баярлуулах болно гэдэгт бүү эргэлзээрэй. Өдийг хүртэл монгол хүн бүрийг өөдрөг сайхан явахад тэдний өгсөн ач тус ихээ. Хүүхэд шиг л сэтгэл нь хөөрч явдаг тэдний зүрх сэтгэл,  дурсамжид өдгөө ч та сурагч хэвээрээ л байгаа. Таны дууг сонсоод зангирах хоолойн цаана нулимс нь дусалж , сэтгэлдээ “овоо доо муу шавь минь, сайн яваа юм байна”  гэж дуу алдаж байгаа. Тийм ээ! та заавал багшдаа утасдаарай.
Монголын багш нар монгол орны хөгжилд тэргүүлэх, үнэ хүндтэй болох тэр цаг тун удахгүй ирнээ.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах.
2009-01-31.

Jan 30

Монгол хүний үнэлэмж \цуврал-01\

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

Монголын боловсролын салбарын шинэчлэлд зориулсан цуврал нийтлэл-1
… Монголчууд бид жил бүр малаа тоолж, төрөл тус бүрээр нь тоо толгойг нь нарийвчлан гаргаж, нийтэд зарлан, баярхаж бахархана. 30 сая малын багтаамжтай гэж нэгэн эрдэмтний нотолсон Монголын газар нутаг дээр өнгөрсөн жил 40 орчим сая мал тоологджээ. Нэгэн цагт нийгмийн мал сүргээ хүнээсээ илүү дээдэлж, “чандмань эрдэнэ”  гэж өхөөрдөн нэрлэж, мал сүрэгтээ хадлан билчээр, хашаа саравч, худаг усбэлтгэн нийгмийн хайр халамжийг харамгүй үзүүлж байв. Малаа муу маллаж, алдаж үрэгдүүлсэн малчинд арга хэмжээ авч, хариуцлага тооцож, сайн малчдыг алдаршуулан магтаж, бас мандуулж байв даа. Олон хүнийг өвчнөөс аварч, амьдрал бэлэглэсэн эмчдээ бус, шуурганд уруудсан нийгмийн мал сүргийг аварсан хэн нэгэнд хөшөө хүртэл босгож алдаршуулж асан өнгөрсөн үе, нийгмийн мал сүрэг монгол хүнээс илүү үнэ цэнэтэй хэмээн нийт олны тархийг угааж байв. Өнгөрсөн онд УЙХ-аас гаргасан ямаанд олгох болсон 20 тэрбүм төгрөгийн дуулиан, гэр хороололдоо ус түлшгүй, эрчим хүч, төрийн үйлчилгээ хүртэж чадахгүй байгаа олон иргэдийг бухимдууллаа. Монгол хүн малаасаа дор болоо юу даа.

… Монгол орны хөрсөн доор байгаа алт, зэс, нүүрс, ураны баялаг , нөөцүүд нь монгол орны хөгжлийг хурдасган, үсрэн дэвхцүүлж, ард иргэдийг баян чинээлэг болгож, сайхан амьдруулна хэмээн үнэнээсээ хэлээд байгаа, эсвэл тоглож тохуурхаад байгаа алин болоход эргэлзмээр. Улс орны хөгжлийг ухаантай, мэдлэг чадвартай иргэд нь хурдасгадаг болохоос уул уурхай. мал сүрэг тэгтлээ хөгжүүлдэггүй гэдгийг эрхэм төр баригчид гадарламаар юм. Өдөр шөнө, өглөө үдэшгүй уул уурхай, ашигт малтмал гэж маань мэгзэм шиг унших төрийн түшээд, тэдний үгэнд итгэн, өөрсдийгөө ч умартан, өмнө зүг рүү нүдээ чилтэл харуулдах ард иргэд эгээл уулын буга үзэсгэлэнт сайхан эврийг минь авчирч өгөхгүй юм болов уу  хэмээн санаашран тэмээний үлгэр адил. Энэ л хугацаанд эрүүл биегүй, эрдэм номгүй, идэх хоолгүй, өмсөх гоёлгүй олон монголчууд уур хилэн, бухимдал гутралдаа “шатаж”  байна даа. Монгол хүн хөрсөн доорхи баялгаасаа хямдхан болоо юу даа.
…Энэ л их хүлээлт дунд тэвчээр нь барагдсан нэг хэсэг нь харь оронд гарч хатуу хөдөлмөрт нухлагдан, тэнхэл нь хүрэхгүй заримыг нь улс орон нь гадагш худалдаж. цэвэрхэн гоо бүсгүйчүүд нь харьд худалдагдаж, “орох орон оочих аягагүй”  мэт тэнүүчлэнэ. Тэр бүхний цаана монгол сэтгэлд хүйтэн жавар хургаж, монгол гэр бүлүүд хагацлын манан дунд жиндэж, монгол хүмүүс харь газар зүдэрч л явна.
Эх орондоо байгаа зарим нь эгээ л айлын тогоо өнгийн суух хоноц шиг царай алдан амь зууна.Эрхэмсэг зарим нь эрх мэдэл, өнгө мөнгөөр хагартлаа баяжиж, шунал тачаалдаа шулам болох дөхнө. Монгол хүн ингэтлээ үнэ хүндгүй болоо юу даа.

Хүн хэрэв байхгүй бол мал сүрэг эд баялаг гэж юу байхсан билээ. Хууль дүрмээ сахиж, хөдөлмөрлөж баялгийг бүтээж, бүтээсэн баялгаараа өөрийгөө болон өрөөл бусдыг хөгжүүлж байдаг хүн л улс орны хөгжлийн үндэс нь байдаг билээ. Иргэд нь мунхаг болвоос эд баялаг, мал сүрэг дорхноо үрэгдэж дуусна. Иргэд нь ухаантай болвоос эд баялаг, мал сүрэг нь улам улмаар өсөн үржинэ. Өдгөө цаг дор монгол хүний үнэ цэнэ, үнэлэмж арай л хэт унаад байна уу даа. Хийх болон хийж болох олон ажил байнаа. Ядахнаа л:
-Өдгөө Монгол оронд данстай хичнээн хүн байгааг цахим тооцоолуураар үнэн зөв тоолж, нас хүйс, эрдэм чадал, хаана оршин суугааг тодорхой гаргаж нийтэд зарламаар. Сонгууль бүрийн өмнө санал өгөх хүнийхээ тоог гаргах гэж будилж, сонгууль бүрийн дараа илүү дутуу гарсан хүнийхээ тоонд эргэлдэж, мунгинана. Хэлгүй малаа зүс насаар нь тоолж чаддаг атлаа, хэл сэтгэхүйтэй хүн амаа тоолох гэж ингэтлээ мунгинах төрийг тлгоод байгаа үнэхээр будилаад байгааг ялгаж салгахад бэрхтэй. Өдгөө монголын хүн ам 2.7 саяд хүрч үүний 1.2 сая нь нийслэл Улаанбаатар хотод оршин сууж байгаа гэх мэдээлэл хэр үнэмшилтэй гэдгийг хэн ч баталж үл чадна.
-“Төл бүрийг мал болгоё”  гэж уриалдаг шигээ “хүүхэд бүрийг хүн болгоход” анхаарч, төрсөн даруйд нь  “төрсний гэрчилгээ”  бус монгол улсын иргэншил олгож, иргэн хүнийх нь хув;д анхаарал халамж тавьж баймаар. Хүүхэд төрүүлсэн эхчүүдээ урамшуулан халамжилж, төрсөн хүүхэд бүрийг асран хамгаалж, ариглан хөгжүүлэх төрийн бодлого үнэхээр үгүйлэгдэж байнаа. Хүүхдэд зориулсан тоглоомын талбай, асрах газар, халамжийн төв, эмнэлэг, үзвэр үйлчилгээний төв гэхчилэн хэрэгтэй бүхнийг цогцлоож, үйлчилгээг сайжруулах нь үнэхээр хэрэгтэй байна.
– Монгол оронд төрсөн, иргэн бүртээ  “нийгмийн халамжийн дугаар” олгож. хаана яаж амьдарч явааг нь төр нь өөрөө хянаж чддаг тогтолцоотой болмоор. Энэ л “нийгмийн халамжийн дугаар”-aaр хүний амьдралын түүх бичигдэж, гавьяа байгуулсан, гай тарьсан  бүрийг ялгаж салгаж, төр нь иргэддээ иргэддээ үзүүлэх халамж, хишгээ алагчиллалгүй адил тэгш үйлчлэх боломж бүрдэнэ. Эх орондоо байгааг ч , эх орноосоо алсад явааг ч төр түмэн нүдээрээ тольдож, эрх ашиг нь зөрчигдөх аваас, төр нь төмөр нударгаараа хамгаалан өмгөөлөх цаг болжээ.
Монгол хүний үнэ цэнэ
Монголчууд бид бие биеэ сайн муугаар хэлж, “тамын тогооны үлгэр’  байн байн дурсаж байвч бусад олон үндэстэнүүдтэй адил сайн муу чанаруудтай. Хөмөрсөн тогоон дороос гарч, дэлхийн улс гүрнүүдэд зорчиж, “юм үзэж, нүд тайлж” яваа “хуучин Монгол хүү” дэлхийн хөгжилтэй алхаа нийлүүлэн алхах “шинэ Монгол хүү” болох цаг ойрхон байна. Монголчууд бид өдгөө хүртэл цусанд минь үлдэж, өрөөл бусдаас ялгарч харагдах олон сайхан чанаруудаа бүгдээрээ хэлэцэж, бие биеэ дэмжиж, үүнийгээ хөгжүүлэхийн төлөө дор бүрнээ хичээх цаг болжээ. Энэ л үейин үед  бусдаас ялгарах бидний үнэ цэнэ юм шүү дээ.
-Монгол хүн авьяастай. Өдий болтол хөгжиж ирсэн Монголын боловсролын салбар, иргэддээ хэрэглээ болгож чадаагүй ч шинжлэх ухаанжсан мэдлэгийг сайн олгосон байдаг. Гадаадын аль ч орны жирийн иргэдтэй харьцуулахад монгол хүний ерөнхий мэдлэгийн түвшин арай илүү мэдрэгдэнэ.  Харин мэддэг ч юм шиг , мэддэггүй ч юм шиг энэ байдлаа жаахан эмхтгэж, хэрэглээ болгон сайжруулж чадвал монголчууд хаа ч гологдохгүй мэдлэгтэй бас авьяастай хүмүүс.

-Монгол хүн хаа ч дасан зохицох чадвартай. Өнө эртний цагаас, өвсний соргог, усны тунгалагийг шилэн нүүдэллэж, ээлжлэх 4 улиралдаа зохицон амьдардаг , нүүдэлчин удмын цусны сайн чанар мэдрэгддэг. Халуун хүйтэн аль ч оронд очсон амархан дасан зохицож, хатуу хэцүү ямар ч ажлыг хэнээс ч дутахгүй хийж чаддаг энэ чанар монголчуудад илүү бий. Тэд халуунд халж, хүйтэнд хөрчхатүү бэрхээс ч шантралгүй хөдөлмөрлөж, бүтээж чаддагаараа бусдад үнэлэгдэнэ.
-Монголчууд арга билэгтэй. Тэд хийх гэж буй алив ажлын аргыг амархан олдог. Нүүдэллэн амьдрахдаа, өөрийн амьдрах орон гэрээ буулган ачааллаж,  буусан газраа хурдан барьж босгодог арга билгээрээ бусдыг гайхуулдаг байсан. Монголчууд ямар ч ажлыг хийхдээ бусадтай адил зөвхөн хий гэснийг хийхээс илүүтэй энэ ажлыг яаж илүү амархан хийж болох вэ? гэдгийг заавал боддог. Нэг л мэдэхэд тэр ажлыг өөртөө амар хирнээ хурдан хугацаанд хийх аргаа олж сонгосон байдгаараа бусдаас ялгарна.
-Монголчууд их элгэмсэг. Монголчууд хэзээнээс аав ээждээ ачлалтай, ах дүүстээ найрсаг, ахмад хүний үгийг сонсож, хүндэлдэг уламжлал, харилцаатай. Ажил хийж олсон мөнгөө амин хувьдаа зарцуулахаас илүү, аав ээж, ар гэр үр хүүхэддээ зарцуулдаггүй монгол хүн гэж бий билүү. Аль болохоор тэднийгээ ачлаж бас баярлуулахыг хичээдэг.Тэдний зүрх сэтгэлд нь энэ л ачлал, хайр , халамж хаанахын хэнээс ч илүү шингэсэн байдаг юм даа.
-Монголчууд их тэмүүлэлтэй. Монголчууд өнөөдрийн байгаа байдалдаа хэзээ ч сэтгэл ханадаггүй. Улам илүү өөдрөг ажил амьдрал, тансаг хэрэглээ, илүү боломж руу тэмүүлнэ. Өрөөл бусадтай барьцаж, атаархаад байгаа ч юм шиг энэ үйлдлийг зөв чиглүүлбэл монголчууд зөв өөдрөг амьдрах боломжтой. Өнөөдөр гадаадад ажилалж амьдарч байгаа монголчууд бусдаас сутахгүй тохилог байранд амьдарч, сайн машин хөлөглөж, чанартай зүйл хэрэглэдэгээрээ бусдаас ялгардаг.
Шинэ монгол хүний үнэлэмж
 Аль ч улс орон ирээдүйдээ яаж хөгжих нь иргэдийнх нь хөгжлөөс ихээхэн хамаарна.
Тийм учраас ирээдүйн иргэдийг нь бэлтгэдэг боловсролын салбартаа ихээхэн анхаарал тавьдаг.  Тухайн оронд төрсөн хүүхдийг ямар бие хүн болгон хөгжүүлэхийг төр бодлогоороо зохицуулна. ИЙм нөхцөлд төр “захиалагч”,  боловсролын салбрын бүх шатны сургуулиуд “гүйцэтгэгч”  байх учиртай.
Өнөөгийн шинэ монгол орон, ямар иргэдийг “захиалах”  боломжтой вэ?
1. Түүх-хүүль эрх зүйн боловсрол:
-Эх орныхоо болон дэлхий дахины хөгжлийн түүхийг судалж мэдсэн, тэдгээрийг бахархан хэндэлдэг байх.
-Үндсэн хууль болон салбар хуулиудыг судалж мэдсэн, түүнийг дагаж мөрдөн, хэрэгжүүлэх чадвартай байх.
2.Гоо-сайхны боловсрол:
-Сонгодог хөгжим, уран зураг, уранзохиолыг сонсож, харж уншиж ойлгодог байх төдийгүй урлагийн бусад төрлүүдийг судалж мэдсэн байх.
-Сайн муу. сайхан муухайн тухай өөрсдийн ойлголт, бахархал, таашаал, мэдрэмжтэй болох.
3. Хэл-харилцааны боловсрол:
-Монгол хэлээрээ утга төгс, зөв боловсон ярьж чаддаг, өөрийн бодол санаагаа бусдад зөв илэрхийлэн ойлгуулж чаддаг байх.
-бичгийн хэлийг сайтар эзэмшин, аливаа бичиг баримт боловсруулан ашиглах чадвар эзэмших.
-Хүмүүсийг хүндэтгэн, эелдэг боловсон харьцах, харилцааны зөв соёл эзэмших.
4.Эдийн засаг-мэдээллийн боловсрол:
     -Алив зүйлд логик дараалал, аргачлалаар ханддаг, асуудлыг олон талаас нь харж зөв шийдвэрлэх чадвар эзэмших.
-Эдийн засгийн анхан шатны мэдлэг болох орлого, зарлага, ашиг, өртөг, төсөв төслийн тухай ойлголтуудыг мэддэг байх.
-Компьютерийн программуд болон интернет ашиглах чадвар.
-Алив мэдээллийг хүлээж авах, боловсруулах, задлан шинжлэх, ашиглах чадвартай байх.
5.Техник-технологийн боловсрол:
-Техник технологийн үндсэн зарчмууд, гол хуулиуд, бүтцийн талаар мэдлэгтэй болох.
-Ахуйн цахилгаан хэрэгслэлүүдийг ашиглаж чаддаг түүний ажиллагааны зарчмыг мэддэг байх. /хөргөгч, угаалгын машин, тоос сорогч, аяга таваг угааж хатаагч, шарах шүүгээ, индүү, будаа агшаагч, цахилгаан зуух гэх мэт./
-Техникийн болон барилгын зураглал, бараа болон хүнсний зүйлийн тэмдэгт зааврыг уншиж ойлгож, ашиглах чадвартай байх.
-Элдэв химийн гаралтай бүтээгдэхүүн, бодис, эм болон бусад эдлэхүүнийг мэддэг, түүнийг зөв ашиглах чадварт суралцах.
6. Эрүүл мэнд- бие бялдрын боловсрол:
-Хүний биейин бүтэц, эрүүл мэнд, эрүүл байхын ач холбогдол, түүнтэй холбоотой дасгал, өвчлөлийн талаархи ойлголт.
-Биеэ зөв авч явах, хувцсаа тохируулан өмсөх, хадалгааний эвсэлд суралцах.
7. Байгаль-экологийн боловсрол:
-Хүн байгалийн шүтэлцээ, амьтан ургамлын бүтэц, тэдгээрийг хайрлан хамгаалахын учир.
-Газарзүйн тогтоц, цаг агаарын хувирал, байгалийн тэнцвэрийн талаархи мэдлэг.
-Байгальтай холбоотой ёс заншил, түүний утга учир, байгальтай харьцах, амьтан ургамлыг хайрлан өсгөх, ургуулах зэрэг ойлголтууд болон чадварууд.
8. Гадаад хэлний боловсрол:
-Орос, англи, франц, герман, хятад, япон, солонгос зэрэг хэлнүүдээс аль нэгийг сонгож, уг хэлээр ярьж, ойлгож, бичиж сурах.
-Уг хэлээр ярьдаг орнуудын түүх, хөгжил, төр болон хууль, газарзүй, соёл урлагийн талаар судалж мэдсэн байх.
9.Гэр бүл-бэлгийн боловсрол:
-Гэр бүл, түүний нийгэм дэх үүрэг, өрх гэрийн төсөв, гэр бүлтэй холбоотой хууль тогтоомжуудыг судлах.
-Хайр сэтгэл, гэр бүлийн ёс зүйн тухай, гэр бүлийн гишүүдийн харилцааны тухай судалж ойлголттой болох.
-Бэлгийн харьцаа, хүмүүжил, хүүхэд төрүүлэх, өсгөх, хүмүүжүүлэх тухай ойлголтууд болон үүнтэй холбоотой чадвар дадлыг эзэмших.
Одоогийн ерөнхий боловсролын сургуулиудад судалж байгаа хичээлүүдийн агуулгыг нэгтгэж, цогц байдлаар боловсруулан хэрэгжүүлэх боломж буй. Хамгийн гол нь бүх шатны сургуулиудад суралцан төгсөгчид нь аль ч нийгэмд бие даан амьдрах чадвартай, зөв бие хүн болон төлөвших учиртай. Бүх хүүхдүүд эрдэмтэн. бас мундаг хэн нэгэн болох албагүй, харин бүгд гэр бүл болж энэ нийгэмд бие даан амьдрах учиртай гэдгийг л бид мартах учиргүй. Харин хүүхдүүд өөрийн авьяас сонирхлоо хөгжүүлэхийн тулд хүссэн чиглэлээрээ сонголт хийн өөрийгөө хөгжүүлэх боломжийг олгох нь илүү оновчтой байх болно.
Үүний тулд монголын ерөнхий боловсролын сургуулиудын хүүхдийг “сургаж-хүмүүжүүлэх” гэдэг зорилтыг  “хүүхдийг зөв бие хүн болгон төлөвшүүлэх” гэдэг ойлголтоор солих болж байна даа. Ингэж байж л бид өөрийн үнэлэмжтэй монгол иргэдйиг бий болгож монгол орны ирээдүй өөдрөгөөр харах боломжтой болно.
 Төгсгөлийн оронд
Монгол орныг зөв төлөвшсөн монгол иргэд хөгжүүлнэ. Мал болон ашигт малтмал бусад олон боломжууд хүний хэрэгцээ, хөгжилд зориулсан зүйл. Үүнийг хэрхэн зөв ашиглаж, улс орноо хэрхэн хөгжүүлэх нь өөр хэнээс ч биш монголчууд биднээс л хамаарна.
Өдгөө бид өнгө , мөнгөтэй хөөцөлдсөөр мөнгөл хүний үнэ цэнээ хөсөр хаяжээ. Ингэж болно гэж үү? Монгол орны ирээдүй болон хөгжлийн түлхүүр нь боловсролын салбар юм. Энэ салбарт хийж буй өөрчлөлтийн үр дүн нь урт удаан хугацаанд мэдрэгддэг. Хамгийн багадаа 12 жил. Цаг алдалгүй монголын боловсролын салбарт үр дүнтэй, зоримог өөрчлөлт, шинэчлэлүүдийг хийх хэрэгтэй байна.Алийн болгон бид энэ салбрын хөгжилд хойрго хандаж, самбар шохой, цаас будагтай зууралдуулах вэ?
Энэ бол миний, таны бидний хүүхдүүдийн хувь заяа бас монгол орны ирээдүйн хувь заяа. Зөвхөн монголдоо төдийгүй дэлхийн аль ч улс оронд суралцаж, ажиллаж амьдрах чадвартай  Монгол залуусыг Монгол орондоо бэлтгэхэд анхаарах цаг болжээ. Энэ бол монгол хүний үнэ цэнийг сэргээж, үнэлэмжийг бий болгохын эхлэл.
Алдагдсаар байгаа цаг хугацаа, түүх биднийг хүлээхгүйн адил биднийг уучлахгүй.
/үргэлжлэл бий/
Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах

2009-01-30.

Mar 22

Америк дахь” монгол хүүхдүүд”

By gala-admin | БОЛОВСРОЛ

…Энэ болсон явдлын тухай, миний нэг танил надад сонин болгож ярьсан юм. Америкийн нэгэн дунд сургуулийн хичээл тарж, хүүхдүүд бүгд автобусандаа сууцгаажээ. Гэтэл нэг монгол охин автобусандаа суусангүй. Багш нь учрыг нь лавлавал, “аав, ээж хоёр намайг гэртээ битгий ирээрэй гэж загнасан” гэж хэлж. Монгол гэр бүлүүдийн уламжлалт, “сурган хүмүүжүүлэх арга барил”-ын талаар ямар ч төсөөлөлгүй, америк багш нь энэ тухай цагдаад мэдэгдэж, цагдаа нар ч дор нь аав ээжийг нь “хүүхдээ дарамталж, гэрээсээ хөөсөн” зүйл ангиар баривчилж, хорьж орхисон гэдэг. Түүгээр ч барахгүй, уг охины аав ээжийн, “эцэг эх байх эрх”-ийг нь хориглох тухай ч яригдаж. Аав, ээж, охин гурав хуулийн өмнө учраа ололцож, тодорхой хэмжээгээр шийтгэл хүлээгээд гэртээ харьцгаасан нь мэдээж. Америк оронд “монгол уламжлалаа” гаргасан, эцэг эх, хүүхдийн энэхүү зөрчилдөөнт харилцаанд, өөр хэн ч биш, энэ гэр бүл хамтаараа хохирол амссан.

Хүний нутагт хар ажил хийж олсон мөнгөөрөө охиноо, гэр бүлээ тэжээж байсан эцэг эх нь хэдэн өдрөөр ажлаа тасалж, энэ хугацаанд олж болох цалингаа алдаж, дээр нь чамгүй хэдэн доллараар торгуулж таарна. Хамгийн гол нь эцэг эхийн сэтгэлд “айдас хургаж” охинтойгоо илэн далангүй харьцаж чадахаа болино.

Иймэрхүү жишээ мэр сэр сонсогдож байдаг. Олон ч хүмүүсийн амнаас Америкт өсч өндийж буй монголчуудын үр хүүхдүүдийн бүхэл бүтэн үеийнхний тухай сэтгэл зовнисон зүйлсийг сонсож байлаа.
Нэгэн зүйл: Тэд хэний төлөө, юуны тулд…
Америкт гэр бүлээрээ хүүхдүүдтэйгээ, ганцаараа хүүхдүүдтэйгээ, эсвэл гадаад хүнтэй гэр бүл болж, дагавар хүүхэдтэйгээ амьдарч байгаа олон монголчууд бий. Тэд мөнгө цуглуулах гэж бус, хүүхдүүдийнхээ ирээдүйн төлөө өөрсдийгөө золиослон амьдарч байгаа нь үнэн. Тэд хүнд хэцүү ажил хийж, зээлээр машин авч унан, дангаараа байр хөлсөлж амьдарцгаадаг. Тэд өглөө эртлэн босч, хүүхдүүдээ сургуульд нь хүргэж өгч, бас сургуулиас нь тосч, хажуугаар нь ажил хийн мөнгө олж, хүүхдүүдээ хичээлээ давтахад нь саад болохгүй гэж хажуу өрөөгөө бусдад хөлслүүлж, ачааллаа хөнгөлөхөөс ч татгалзацгаадаг. Зөвхөн Вашингтон хотод л нэг өрөө байр ойролцоогоор 1500$ орчмоор хөлсөлж суудаг, дээр нь хоол хүнс, машины зардал болон бусад олон төлбөрүүдийг тооцвол, тэд хэний төлөө, юуны тулд, ингэж “баярхаж”, “тансагладгийг” ойлгоход хэцүү биш.
Тиймээ! Тэд өөрсдийн үзэж өнгөрүүлсэн, мөнгө муутай, алив зүйлээр дутагдаж гачигдахын зовлон, элдэв дарамт шахалт,айдас, зовлон шаналалтай амьдралаа өөрийн хүүхдүүддээ амсуулахгүй юмсан гэж, бас үр хүүхдээ өндөр боловсрол эзэмшиж, хар ажил хийж бус, оюун ухаанаараа өндөр цалинтай ажил хийж, тайван амьдраасай гэж, хүсч мөрөөдсөн сэтгэлээрээ энэ замыг сонгосон.
Мэдээж хоёул ажиллаад олж байгаа мөнгөө зөвхөн өөрсдөдөө зориулж, гоё ганган хувцаслаж, үнэтэй машин унан, салхи татуулан давхиж, тансаг орд харшид тухлан амьдарч чадах боловч, үр хүүхдүүдийнхээ төлөө үүнийг хүсдэггүй юм. Тэдний зүрх сэтгэлд “бид өнөөдөр зовж, зүдэрч байвч, үр хүүхэд минь сайн хүн болж, хожим хойно бид жаахан ч атугай жаргалтай амьдрах байх” гэсэн бяцхан “горьдлого” сүүмэлзэж байдаг юм.

 

Тэд “Костко”-гоос хүнсээ цуглуулахдаа ч хүүхэддээ идэх дуртай амттанг ахиухан авч, шинэ машин зээлээр авахдаа ч үр хүүхдээ баярлуулахыг хичээдэг. Тэд өөрийнхөө хүүхдийг харах бүрдээ, “ухаантай, өндөр болосрол мэдлэгтэй, бас сайн ажилтай, эцэг эхээ хайрлаж, тэдэнд талархаж байдаг” мисс болон жентельменүүдээр төсөөлж байдаг юм. Тэд англиар хагас дутуу ярьж ойлгоцгоодог ч, хүүхдийнхээ өдрөөс өдөрт сайжирч байгаа яриа, бусадтай харилцаж байгаа чадварыг нь харах бүрдээ бахархаж, өөрөө л лут хүн болсон аятай битүүхэндээ “онгирно”. Тэдний хувьд ирээдүйн сайхан нь, итгэл найдварын гэрэл гэгээ нь, “мөнгө” бус, гагцхүү “үр хүүхэд” нь байдаг юм даа.

Нэгэн зүйл: “Америк загвар”-ын өвчин.

Жил жилд Америкийн монголчуудийн янз бүрийн хотуудын холбоод “оны шилдэг” хүүхдүүдийг шалгаруулж сурталчилж байна. Хэдэн зуун сая хүнтэй, цагаачдын өлгий нутаг, Америкт амьдарч байгаа хорь орчим мянган Монголчуудын өөрийн авъяас, чадвараар гайхуулан нэрд гарч байгаа хүүхдүүдэд талархаж, тэднээр бахархахаас өөр яах билээ.

 

Хичнээн их зовлон зүдгүүр доромжлол амсан байж тэсч үлдсэн, еврей үндэстнүүдийн хичээл зүтгэл, тэсвэр тэвчээр, хөдөлмөр, атгасан гар мэт эв нэгдэл, бие биеэ дэмжих бодлого нь тэднийг дэлхий дахинд, оюун ухаанаараа тэргүүлэгч болгож чадсан юм. Үүн лугаа адил цөөхөн монголчуудын ирээдүй үе, үр хүүхдүүд нь оюун ухаан , авъяас чадвараараа дэлхийд алдаршаасай гэж би хүсдэг. Тийм ч учраас ийм олон сайхан хүүхдүүдийг бас эцэг эхийг нь бусдад сурталчилж, бусдад үлгэр жишээ, өөрсдөд нь урам өгөөсэй гэж Монголчуудын холбооноос гуйж байна. Элдэв хов живнээс илүүтэй, үүнийг монголчууд бид ам дамжин ярьж, санаа аваасай.

Үүний хажуугаар, “сайны хажуугаар саар” гэдэгчлэн санаа зовох зүйл бага гэлтгүй байнаа. Нэг л этгээд, гаж хувцасласан, энд тэндээ элдэв гархи зүүсэн, бохь зажилж, шүлсээ хаялсан, алхаж гишгэхдээ хүртэл тэнцвэрээ олохгүй, гулжигнаж дайвсан, хагас дутуу англи монголоор хольж ярихчаан аядаж, “хэлээ зажилсан” охид хөвгүүд олшрох янзтай. Эцэг эхээсээ хүртэл ичиж, англиар ярихад нь шоолж тохуурхсан, хэдэн цаг, яаж ажиллаж, ямар мөнгө олдогийг нь мэдэхгүй атлаа, үнэтэй фирмийн хувцас, электрoн хэрэглэлээр гангарсан хүүхдүүд, хаа нэгтэй болох арга хэмжээ, элдэв шоун дээр үзэгдэх болжээ. Олны газар биеэ ч аятайхан авч явж чадахгүй, бөөгнөж хэлхэлдсэн, сав л хийвэл бие бие түлхэж нудралцан элдэв маяг гаргах тэднийг хараад, өрөвдөх сэтгэл төрж, харамсдагийг нуух юун. Хамт сурацдаг гадаад найз нараасаа “хэлбэр төдий” дуурайлал авч, гаргаж байгаа энэ гаж үзэгдэл бол “америк өвчин” юм.

 

Америкчууд хүүхдүүдээ бүр багаас нь тусдаа өрөөнд амьдруулж, бүх хэрэгцээг нь хангаж, биеийг нь даалгаж өсгөхийг эрмэлздэг. Алив асуудалд ухаалаг хандаж, хэрэгцээ шаардлагыг нь зөв ухамсарлуулж, авъяас, сонирхол, чадварыг нь хөгжүүлэх бүх боломжийг нь хангаж өгдөг. Тэд ийм боломж нөхцөлөө тооцож байж хүүхэд төрүүлж өсгөнө. Улс орон нь ч, эцэг эх нь ч хүүхдүүдийг төрсөн цагаас нь хайрлан хүндэлж, бас халамжилж, өсөх үе бүрд нь үүpэг, эрхийг нь ойлгуулж, “эрх чөлөөг” нь бага багаар нь мэдрүүлдэг төдийгүй элдэв муу үзэгдлүүдээс найдвартай хамгаалдаг. Өнөөдөр Америкт цагаачлан амьдарч байгаа монголчуудын хувьд одоохондоо ийм боломж үгүй. Иймд хүүхдүүдээ “Америк

өвчнөөр” өвчлүүлэх нь бас л алдаатай хэрэг.

Нэгэн зүйл: Та юун дээр алдаж байна вэ?

Монголчууд бид монголд байдаг шигээ санаж, хүүхдээ зөвхөн сургуульд даатгаж орхидог. Монголд бол хүүхдийг сургуульд явуулсан л бол алив буруу муу үйлдлийн хариуцлагыг сургууль, багш нар хариуцдаг буруу зуршилтай. Тэгээд ч сургууль, багш, эцэг эхийн хамтын ажиллагаа төдийлэн сайн биш. Америкт бол эсрэгээрээ. Таны хүүхдийг сургаж хөгжүүлэхийн тулд, эцэг эх болсон тантай хамтарч ажиллах ёстой. Тийм ч болохоор олон уулзалт, хөтөлбөрийг танд санал болгодог төдийгүй таны хүүхдийн гаргасан “ялимгүй” алдааны төлөө “санаа зовж”, тантай уулзаж, зөвлөлдөхийг санал болгоно. Харамсалтай нь монголчууд маань, ажлын зав чөлөө муутай, бас амрах хэрэгтэй байна гэдэг шалтгаар энэ бүхэнд хайнга идэвхгүй ханддаг. “Ажил хийвэл дуустал, давс хийвэл уустал” гэдэгчлэн нэгэнт үр хүүхдийнхээ ирээдүйн сайн сайхны төлөө зүтгэж байгаа та, энэ асуудлыг анхаарлынхаа гадуур орхиж боломгүй. Америкийн сургуульд хүүхдээ сургана гэдэг, зөвхөн материаллаг хэрэгцээг нь хангаснаар биш, сурч буй сургуультай нь хамтран ажиллахдаа байдаг гэдгийг бүү мартагтун.
Би нэг удаа нэгэн дунд сургуулийн гадаадад сурагчдыг аялуулах хөтөлбөрийн тухай уулзалтад өөрийн сонирхлоор сууж үзсэн юм. Үнэхээр сонирхолтой хөтөлбөр байсан хэдий ч зардал нь нилээд өндөр байсан. Энэчлэн Америкийн сургуулиуд эцэг эхчүүддээ, хүүхдийнхээ ирээдүй болон хөгжлийн төлөө, олон сайхан мэдээлэл хөтөлбөрийг санал болгодог юм билээ. Үүнд анхаарлаа хандуулж, сургууль, багш нартай хамтран ажиллах нь, танд болон таны үр хүүхдүүдэд тустай юм шүү.

-Та хүнд ажил хийж, хичнээн их ядарч байлаа ч, хүүхэдтэйгээ илэн далангүй ярилцах цаг гаргаж, өөрсдийн одоогийн нөхцөл байдал, цаашдын зорилгоо заавал ойлгуулж байх хэрэгтэй. Та ямар ажил, хэдэн цагаар хийж, ямар цалин хөлс авч,  түүнийгээ хэрхэн юунд зарцуулдаг тухай том хүүхэддээ ярьж ойлгуулж байх нь, хүүхэд тань таныг ойлгоход их тус дөхөм болно. Ядахнаа л хэрэгтэй хэрэггүй зүйл авч өг гэж шалаад байхгүй, таныг ажлаас ирэхэд тань аяга хоол хийгээд угтдаг болчихвол аштай юу. Зарим эцэг эхчүүд хүүхэдтэйгээ ингэж ярьж ойлголцдоггүйгээс, хоорондын харилцаа нь хөндийрч, энэ бүхнээс залхахдаа, “ярьшиг цаашаа, өөрөө л мэдэг” гэж зөнд нь орхидогоос, таны хүүхэд “америк өвчин”-өөр өвчлөхөд хүрдэг. Ийм хүүхэд хожим хойно, таныг өтөлж ядарсан үед америк заншлаар, “өндөр настны асрамжийн газар” хүргээд өгчихвөл та яaх вэ?

Энэ тухай та бодож үзсэн үү?! Муу ёрлож байгаа юм биш. Ийм тохиолдол байж болохыг урьдчилан сануулах гэж миний бие үүнийг бичиж сууна.
-Монголд суралцаж байгаад ирсэн хүүхдүүдийнхээ тухай, миний хүүхдэд Америкийн сургуулийн программ хөнгөдөөд байна гэж эндүүрдэг. Монголын сургуулиуд суралцагсдадаа, шинжлэх ухаанжсан мэдлэгийг маш сайн олгодог атлаа, мэдлэгээ амьдралд хэрэглэх чадвар төдийлэн сайн олгож чаддаггүй. Хаpин Америкийн сургуулиуд бага материалыг хэрэгцээ болгож сургахад илүү анхаарал тавьдаг. Хэрэв та анзаарсан бол анги ахих тусам таны хүүхдийн ачаалал нэмэгдэж, тавих шаардлага нь өндөрсөж байдаг. Тийм болохоор та хүүхдийнхээ сурч байгаа зүйлээ амьдралд хэр ашиглаж байгааг анзаарахад гэмгүй.
Нэгэн зүйл: Америкийн “Монгол хүүхдүүдэд”


-Монголд суралцаж байгаа үеийн олон найз нартайгаа харьцуулахад, эрх чөлөөний өлгий гэгдэх, дэлхийн өндөр хөгжилтэй Америк оронд суралцаж, амьдарч байгаа та үнэхээр “азтай” хүүхдүүд.
-Та нарын энэхүү “аз завшааныг” та өөрийн сайндаа биш, таны эцэг эх , өөрийн амьдралаа золиослон байж танд өгсөн гэдгийг та хэзээ ч бүү март! Тэд таныг дэлхийн өндөр хөгжилтэй оронд, дэлхийн аль ч оронд хүлээн зөвшөөрөгдсөн сайн мэргэжилтэн болгож, сайхан амьдруулахын тулд л энэ оронд, хүнд хүчир ажил хийж, цаг наргүй зүтгэж байгаа.
-Та хүүхэд нь болж төрснийхээ хувьд, эцэг эхийнхээ хүсэл мөрөөдлийг биелүүлэхийн тулд сайн, бүр ч илүү сайн суралц. Эцэг эх тань чиний сайн сайхан ирээдүйн төлөө уйгагүй хөдөлмөрлөж байгаатай адил, та илүү сайн сурахын тулд бас уйгагүй хөдөлмөрлө! Тэгвэл та амжилтад хүрнэ.
-Та эцэг эхээ хайрлан халамжил! Байнга л “Тандаа маш их баярлалаа. Миний төлөө хийсэн бүхний төлөө сайн сурч, мундаг хүн болж ачийг тань хариулнаа” гэж хэлж урам өгч бай. Ажлаасаа ядарч ирэхэд нь, гэрээ цэвэрхэн байлгаж, аяга хоол хийж угтан бас боломжтой бүх үедээ тэдэнд тусалж бай. Хааяа ч гэсэн хөлс чийхарсан магнайг нь илж хөлсийг нь арчиж байхыг хичээ.
-Та хамт суралцдаг гадаад найз нартаа бүү атаарх, бас бүү дуурай. Тэдний аав ээж нь олон зуун жил Америкт үе үеэрээ амьдарсан учраас илүү боломж тэдэнд бий. Харин Монголчууд Америкт суурьшиж эхлээд ердөө л 10 гаруй жил бoлж байна шүү дээ. Та нар анхдагчид хирнээ илүү азтай хүүхдүүд. Харин та нарын үр хүүхдүүд, хойч үеийнхэн илүү азтай байх болно.
-Та бол Монгол хүн. Цагтаа дэлхийн талыг эзэлж, эрхэндээ оруулан захирч байсан, омог бардам Чингис Xааны үр сад! Чингис хааны гал голомт, үр сад гэдгээр тань, дэлхий ертөнц таныг хүндлэх тэр цаг ирнээ. Харин та , монгол хэл, монгол түүх , соёл ёс заншлаа сайтар сурагтун. Яагаад гэвэл та хөгжин цэцэглэж байгаа монгол орны ирээдүй, бас “эзэн” нь юм шүү дээ.
-Тийм болохоор Америк оронд сурч, амьдарч байгаагийнхаа хувьд, энэ орны хөгжлөөс сурч чадах бүхнээ сурч, авч чадах бүхнээ авахыг хичээгээрэй.
Англи хэлээр сайн ярих нь өндөр боловсрол биш.

Харин энэ хэл дээр байгаа олон олон үнэт зүйлсийг сайн сурах нь таны үүрэг!
Та өөрийгөө бусдаас дутуу биш, илүү мундаг гэдэгтээ итгээрэй!
Та бүхэндээ амжилт хүсье!
Та бүхнийг аз хийморь, амжилт үргэлж ивээж байг!

 

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2008-оны 3 сарын 22