Menu
Assign a 'primary' menu

Category Archives for "ЗАЛУУ НАС – ХАЙР"

Jan 03

ХАЙРЫН ЗАХИА

By gala-admin | ЗАЛУУ НАС - ХАЙР

…”Хайрт минь би чамайгаа ямар их санаж байнаа. Чамаасаа хол байх тусмаа чамд ямар их хайртайгаа, бас чи минь надад ямар их хэрэгтэй болохыг мэдэрч байна. Чамдаа маш их хайртай шүү. Чанга тэврэн үнсье.” Дугтуйг задлах гэж захыг нь яаран сандран урж тасадсан, цагийн уртад шарлаж үнгэгдсэн цаасан дээр бичсэн ийм үгтэй захиаг одоо нээгээд уншвал хүний сэтгэл ямар ихээр догдолж уярахыг төсөөлж байна уу? Тэр цагт хайрандаа шатаж байсан зүрхний хэмнэлд гар нь хэрхэн салганаж, зүрх нь ямар их чангаар цохилж, санасан сэтгэл нь сормуусанд нь нулимс болон торж байсан мөчийг яг өчигдрийнх мэт тодхон санах сан. Гар гараасаа хөтлөлцөн хэнээс ч юм нуугдан гүйлдэж, өчигдөрхөн уулзаад салсан хэрнээ өдөржин шөнөжин санаж шаналсан сэтгэлээ харцандаа нуун байж эрхэлсэн, “чи минь л надтайгаа хамтад байвал энэ ертөнцөд өөр юу ч хэрэггүй” шивнэх сэтгэлээ тэврэлдэн байж зүрх зүрхэндээ сонсгосон мөчүүдийг эргэн дурсах сан.

Цаг цагийн урсгалд элэгдэж хуучирсан хуудас цааснууд хайрлаж дурлаж явсан ухаангүй юм шиг мөчүүдийн гэрч болон үлджээ. Хэзээ хойно сэтгэл сэмрээж, бодолд хөтлөн, дурсамж хөглөх мөчүүдийг ийм захидлууд сэргээдэг сэн. Зөвхөн хайраар амьсгалан ухаангүй юм шиг авирлаж, бусдын учирлалыг үг чинээ тоохгүй бардамнаж явсан үе нь харин өнөөдөр мартагдаж, “улиг” болсон ч юм шиг санагдах үеүдэд тэр цагийн захиа л бүхнийг эргүүлэн сануулдаг “эрдэнэ мэт” баримт. Өнөөдөр түүнийхээ өөрийг нь тоохгүй байгаа юм шиг араншинд нь гомдол тээж, тэр цагт өөрт нь бичиж байсан захиаг эргэн уншихдаа өөрийн мэдэлгүй инээмсэглэж, “ганцхан надад л ийм их хайртай байсан юм шүү дээ” гэж бардамнахан бодоход л сэтгэл нь сэргэж, толинд өөрийгөө нэг ажих. Ухаангүй хайрлаж явсан түүнийгээ сэмхэн харахдаа дэврүүн, омголон залуу насны хөөрүү төрхийг нь сэтгэлдээ нэг “тольдож”, сэмхэндээ нэг “өхөөрдөх”. Тийм их хайртай байсныг нь сануулсан захидлыг уншихдаа түүнийгээ уучлах “ямар амархан” болохыг сэтгэлдээ мэдрэх.

Хайрлаж байхад нь тоогоогүй орхисон зүрхэнд илгээсэн захидлыг уншихдаа, тэр цагийн ичингүрсэн төрхтэй сөөсгөрхөн хөвгүүнийг гэнэт санана. Үг болгоноос нь тэвдүүхэн хэрнээ учирлаж “хайр” гуйсан сэтгэл нь, бичсэн цаас шиг нь ямархан цагаахан болохыг амьдралын элдэв нугачаанд алжааж ядарсан зүрх нь түүнд дамжуулан уншиж өгөх аж. Өөрийн хөөрхөн төрхөндөө, сээтгэрхэн охин насандаа бардамнаж явсан үеэ сэргээж нэг дурсана. Өөрийг нь бараадан, сэм сэмхэн алсаас нусаа татан дагаж алхаж асан хөвгүүний төрхийг бүүр түүрхэн санах төдий ч, өвөр дээрээ дэлгэн уншиж байгаа хайрын захидлаас нь сэтгэлийн догдлолыг нь одоо л анзаарч мэдрэх аж. “Хөөрхий дөө хаана яажшуухан явдаг юм бол доо” гэж санаа алдахуйяа, одоо дахиад тааралдвал хайрлаж ч чадах юм шиг сонихон мэдрэмж сэтгэлд нь эргэлдэнэ. Хорвоод өөрт нь ухаангүй дурлаж, амьдралын аз жаргалтай агшин бүрийг өөрт нь харамгүй бэлэглэхээр амалж агсан хайрын сэтгэлийг хэзээ хойно ч гэлээ мэдрэхдээ өөрийн эрхгүй баярлана. Сэтгэл нь нэг уужрах шиг. Хэн нэгэнд хайрлуулах сайхан.

Хичнээн ихээр догдолж, хүмүүсээс нуугдан байж, энд тэндээс шүлгийн ном олж хуулбарлаж, бяцхан зүрхэндээ багтаж ядсан хайраа илчилж бичсэн боловч эзэндээ очиж амжаагүй захидлыг өнөөдөр өөрөө уншиж суухдаа, тэр цагийн гэгээн цайлган дурсамжаа сэргээнэ. Өгөх гэж зүрхээ дэлбэлэнгээ алдаж, нүүрээ хийх газаргүй юм шиг ичиж, тулаад очихдоо галд түлэгдэх юм шиг тэвдэн холдож явсаар эзэнд нь гардуулж амжаагүй хайрын захидал. Дурласан бүсгүй нь өөр нэгний хайранд “шатаж”, аз жаргалаа хэн бүхэнд ил гайхуулж, инээд баяраар цалгин өнгөрөх бүрд тэр л бяцхан зүрх “шархалж”, хорвоо ертөнц, тэр байтугай амьдрал гэдэг “ямар ч өнгөгүй, утгагүй” юм шиг санагдаж байсан мөчүүдэд энэ л захидлаа уншиж өөрийгөө “аргадна”. Хэзээ нэгэн цагт түүнээс ч хөөрхөн бүсгүйг эхнэрээ болгон сугадаад яг хажуугаар нь гайхуулан өнгөрөх адбиш хүсэл мөрөөдөл зүрхийг нь “базан” тэвдүүлэх аж. Өнөөдөр өөрөө уншиж байгаа тэр л хайрын захидал өөрийг нь энэ зэрэгтэй явах “ташуур” болсон ч байж мэдэх. Гэхдээ л сэтгэлдээ хайрлах хүнтэй байх гэдэг ямар сайхан болохыг энэ захиа үргэлж л түүнд сануулсаар иржээ.

Хүмүүс бид өнөөдөр бие биедээ хайрын захидал бичихээ больжээ, харамсалтай. “Би чамд хайртай” гэдэг үгийг дуртай цагтаа амаараа биш, сэтгэл зүрхээ шингээн байж цаасан дээр баримт болгон буулгаж байсан үеүдийг бид мартаж орхижээ. Албатай ч юм шиг, ёстой ч юм шиг, хайнгадуухан урсгах хайрын үгс тэр мөчид хэн нэгний чихэнд сонсогдоод өнгөрөхөөс бус, сэтгэлд нь шингэж хоногшдоггүй нь цаасан дээр буулгасан хайрын захидал бичихээ больсны муу уршиг. Хүн захидлыг бичихдээ зүрхээ чагнаж, сэтгэлээ илчилж, үгсийн гайхамшигийг сонгож бичдэг болохоор зүрхэнд нь хүрдэг. Хааяадаа гомдож, гомдоож, муудалцах үедээ тэр л хайрын захидлыг гаргаад унших дор сэтгэл нь тайвширч, уучлахад хялбар болдог. Зүрхнээс зүрхэнд бичсэн болохоор нэг их нуршуу тайлбар хэрэггүй, тэвдүү мунгинуу учирлал ч хэрэггүй. Сэтгэлийн чанадад байгаа их хайрыг хайрын захидал л баталдаг, нотолдог, бас ойлгуулдаг.
Цав цагаахан цаасан дээр тод гаргацтай үзгээр сэтгэлийн их хайраа илчилж “би чамдаа маш их хайртай шүү” гэж бичих ямар гоё гээч. Өвлийн цав цагаахан цасан дээр мөнх ногоон гацуур модод өнгийн чимэглэлээрээ бусдын анхаарлыг татаж тодрон харагдах шиг. Шинэ оны өдрүүдэд үүнээс сайхан бэлэг олдоно гэж үү? Алмаазан зүүлтнээс ч, алтан ээмэг сэлтээс ч, нэгэн өдөр өмсөөд далд хийх гоёлын даашинзнаас чинь хол илүү үнэтэй. Тэр захидлыг хамгийн нандин зүйлээ хадгалдаг хайрцгандаа хийж хадгалаад хааяа гаргаж уншиж байхад л сэмэрч гунисан сэтгэл тань сэргээд л ирнэ, харж л байгаарай. Захидлын гоёмсог дугтуй, түүн дээр наасан марк нь хүртэл энэ их хайрын, цаг хугацааны гэрч болж таны хайрыг найдвартай манаж байдаг юм. Хожим нь үр хүүхдүүд тань хүртэл аав ээж нь бие биенээ ямар их хайраар ” өлгийдэж” байсныг мэдэрч та нараар улам ч их бахархана, бас өөрсдөө хайрын захидал бичиж эхэлнэ.

Хайр гэдэг энэ ертөнцөд хүмүүсийн сэтгэл зүрхэнд байгаа хамгийн ариун нандин, бас гайхамшигтай мэдрэмж. Бид аавыгаа, ээжийгээ бас өөрийн үр хүүхдээ хүртэл ямар их хайраар хайрладаг гээч. Харин бид үүнийгээ цаасан дээр бичиж илчилж, бас дурсан хадгалж, хайрлан хямгадаж чаддаг билүү?

ХҮМҮҮС ЭЭ! БИЕ БИЕДЭЭ ЧИН СЭТГЭЛЭЭСЭЭ ХАЙРЫН ЗАХИДАЛ БИЧИЖ БАЙЯ. ШИНЭ ОНДОО ХАЙРААР БЯЛХАЖ ЯВААРАЙ.

Nov 21

СЭТГЭЛ ДУТВАЛ…

By gala-admin | ЗАЛУУ НАС - ХАЙР

…Хүмүүс яагаад уурлахаараа бие биен рүүгээ ингэж чангаар хашгирдаг юм бэ? гэж бурхнаас асуухад “Хүмүүс бие биеэ хайрлаж байхдаа шивнэж хэлэхэд ч, заримдаа юу ч хэлэхгүй байсан ч зүрх сэтгэлээрээ ойлголцдог юм. Бие биенээ хайрлах нь багасах хэрээр сэтгэл зүрх нь холдоно. Сэтгэл зүрх нь холдох тусам хүмүүс бие биенээ сонсохоо больж, бүр их холдсон үед хичнээн хашгираад ч ойлголцож чаддаггүй юм” гэж хариулсан тухай үлгэрлэсэн жишээ бий.

Хүмүүсийг ойртуулж, бие биенд нь илүү дотно болгодог холбоос бол сэтгэл. Аливаа зүйлийг яг л чин сэтгэлээсээ хийх ахул хүмүүсийн сэтгэл зүрхэнд ойртож очдог. Учир нь зүрхний тэртээгээс урсах хөг аялгуу, хичээл зүтгэл болон урсахуйяа нөгөө хүний зүрх сэтгэлд шингэж очно. Энэ бол хүмүүний сэтгэлийн чанадаас бие бие рүүгээ тэмүүлэн урсах хайр юм. Зүгээр л “энэ ажлыг хийх ёстой юм чинь, хийсэн болоод л өнгөрөх” тухай бодлоос үүдэлтэй ажлын бүтээмж хүний сэтгэлд хүрч очдоггүй. Боломжийн сайхан хийсэн байлаа ч түүнд зүрх сэтгэл нь шингээгүй л бол, нөгөө хүний зүрх сэтгэлд ойртож очихгүй. Ажлаа хийлгүүлсэн хүн нь “Яах вэ? аятайхан сайхан болжээ” гэх боловч, тэгтлээ баярлаж догдлох нь ховор. Учир нь тэдэнд зүрх сэтгэлийн холбоос үгүй болохоор.

Сэтгэлээсээ хийсэн зүйл болгон сайхан. Сэтгэлээсээ хийсэн зүйл болгон өчүүхэн бага байлаа ч хүмүүсийг баярлуулдаг. Харин сэтгэл дутах юм бол, хүмүүсийн сэтгэлд хүрэхгүйгээр барахгүй тэднийг бухимдуулдаг. Бусдад гайхуулах гэж, бусдыг атаархуулах гэж, бусдыг аргалж мэхлэх гэж, бусдыг хуурах гэж хийсэн болгон нь хүмүүст мэдрэгдэж, тэднийг уурлуулдаг. Тэгээд л бухимдсандаа чангаар хашгирч хэрэлдэнэ, бас харааж зүхнэ. Яаж ч чадахгүйдээ гомдож үйлна. Бидний өнөөдрийн олон гомдол бухимдал, бидний сэтгэл зүрх холдож орхисонтой холбоотой. Хүмүүсийг гомдоож байгаа бол, тэднийг хайрлахгүй байна гэсэн үг. Бид ойлголцохгүй байгаа бол бидэнд сэтгэл дутаж байна гэсэн үг. Бид гомдож бухимдаж байгаа бол бидний сэтгэл зүрх бүр их холдож байгаа гэсэн үг. Үл нуршин жишээлэх нь:

Сэтгэл дутсан “ХАЙР”
Мэдээллийн технологи үсрэнгүй хөгжсөн өнөө цагт хүмүүс зүрх сэтгэлээрээ биш, тодорхой шалгуураар бие биенээ “хайрлаж”, бие биендээ “дурлах” болж. Танилцсан болон таалагдсан, эс бол сонирхол татсан хүнийхээ талаарх мэдээлэл болон тандалтыг хүмүүс цахим орон зайн хаанаас ч олж авч чадах болохоор энэ бол шинэ боломж, шинэ үзэгдэл. Зарим аятайхан бүсгүйчүүд мөнгөтэй хүнийг сонгож “дурлаж”, “хайрлах” болсон нь сэтгэл зүрхэндээ биш, өөрийн хэрэгцээ сонирхолдоо таацуулан хийж байгаа сонголт нь. Таалагдсан хэн нэгнийг сонгохдоо эн тэргүүнд “энэ хүнийг дагуулаад олон нийтийн газар явж байхад хэрхэн харагдах тухай”, “энэ хүнтэй хамтад найз нөхөдтэйгээ ярьж суухад эвгүй байдалд орж, ичиж зовохгүй байж болох тухай”, “энэ хүнтэй хамтдаа амьдрахад эдийн засгийн хувьд дампууралд орох магадлал байгаа эсэх” тандалт давамгай байх нь бий. Буруутгах аргагүй ч нийгэм даяар урсгал болон орж ирж байгаа энэ үзэгдлийг зөвтгөхөд хэцүү.

Урьд нь огт төсөөлөөгүй хэрнээ, түүнийг бодох бүрд зүрхний тэртээд гэнэт ёгхийж, амьсгал нь давчидна. Түүний өхөөрдөж хайрлам төрх нь нүдэнд үзэгдэх бүрд өөрийн эрхгүй инээмсэлгэж, нүд нь баяраар гэрэлтэж, сэтгэлдээ “чи минь ямар ч сайхан юм бэ? “гэж дуу алдана. Түүнтэй хамт байх мөч бүхэнд нар улам хурцаар гэрэлтэж, эргэн тойронд байгаа зүйлс болгон дэндүү сайхнаар нүдэнд тусч, халууныг ч үл ажирч, хүйтнийг ч үл анзаарч, цаг хугацаа дэндүү хурдан өнгөрөх шиг санагдахад тэнхлэгээ дэндүү хурдан эргүүлэх дэлхийд гомдох нь бий. Түүнгүй байх мөч болгон шаналал болон хувирч, мөнөөх л дэлхий бүр ч удаан эргэх шиг, санах тусмаа уулзаж учирлахыг улам ихээр хүсч, “яагаад бид дандаа хамт байж болохгүй байнаа” гэж бодох бүртээ буруутныг хаа нэгтээ хайн, гомдох шалтгаа бодож олно. Энэ дэлхий гагц бид 2-ын төлөө эргэлдэж, энэ амьдрал гагц бид хоёрын хамтдаа байх үе болгонд утга учиртай болох мэт санагдах үе бий. Сэтгэл зүрх дэндүү ойр байх тусмаа хайрын цэцэгсийг үргэлж усалж, ургуулж байдаг.

Сэтгэл дутсан “ТУС”
Өнгөрсөн өвөл Ч.Ганжавхлангийн санаачилсан “Халуун сэтгэл”-ийн залуус “Бүгдээрээ дулаахан өвөлжье” нэртэй аян өрнүүлэв. Хүмүүс тэднийг дэмжиж зөндөө их хувцас, бэлэг сэлт цуглуулан амьдралын боломж муутай болон нийгмийн эмзэг давхаргынханд тарааж өглөө. Тэдгээр залуусын хэний ч албадлагагүйгээр чин сэтгэлээсээ хийсэн энэ үйлдэлд тэд өөрсдөө ч, тэднээс “тусламж”, “бэлэг” авч байгаа хүмүүс ч цөмөөрөө баяртай байгаа нь анзаарагдаж байв. Шинэ жилийн өмнөхөн хэд хэдэн улстөрчид “санаа зовсон” дүрдээ, хэсэг хүүхдүүдэд тусламжийн бэлэг тараалаа. Дарга нар нь нилээд албархуу байдлаар үг хэлж, туслагчид нь уг бэлгийг гардуулна. Хүмүүс уламжлалт заншлаараа ТВ-ийн дурангийн өмнө “тэр сайн даргадаа ямар их талархаж байгаа” гаа баяр бахдалтай өгүүлэх. Иймэрхүү үйлдлүүд зөндөө л болдог л доо. Гэхдээ нэг л албархуу, ихэмсэгдүү. “Бид үүнийг хийвэл, тэр хүмүүст хэрэгтэй төдийгүй ямар их баярлах болоо” гэсэн бодлоор хийх, “нэг иймэрхүү юм хийчихвэл дараа нь УИХ-д сонгогдоход, эсвэл албан тушаал дэвшихэд хэрэг болох юм даа” гэсэн санаа бодлуудын хооронд асар их зөрүү бий.
“Тэнхлүүн явахад тэмээгээр тусалснаас, тэвдэж явахад тэвнээр тусла” гэдэг зүйр үг бий. Улсын наадамд цол авсан бөхөд нутаг нугаараа цуглан байж, үнэтэй жееп, тансаг сууц бэлэглэх, өвдөж зовсон орон гэргүй нэгэнд 5 ханатай дулаахан гэр бариад өгөхийн ялгаа нь мөн ч их. Баян бизнесмений танхил хүүгийн тансаг хуриманд залагдаж очин 10 сая төгрөг бэлэглэх, сургалтын төлбрөө төлж дийлэхгүй ч ирээдүйнхээ төлөө хичээж сурч байгаа оюутанд 100 мянган төгрөгөөр туслахын хооронд мөн ч их зөрүү бий. “Нүглээ наминчилж, буян үйлдэх” гэсэндээ тал дээр босгох суварганд зарцуулсан мөнгөө “Хорт хавдраар өвчилсөн хүүхдүүдийг эмчлэх эмнэлэг”т хандивласан бол мөн ч олон хүүхдүүдийн амьд явж орчлонгийн баяр жаргалыг амсахад тус болж чадах сан. Сэтгэлийн өглөг гэдэг их багадаа биш, чухам “өгье”, “тусалья” гэсэн хүсэлдээ л байдаг гэдэг. Тийм болохоор л “Өгье гэвэл ганцаасаа, уйлья гэвэл сохроосоо” гэж хэлэлцдэг байсан буйз. Найзынхаа төрсөн өдөрт баярлуулах гэсэн сэтгэлээр өөрийн гараар зурж очсон зураг л хамгийн үнэ цэнэтэй байдаг.

Сэтгэл дутсан “ХӨДӨЛМӨР”
Улаанбаатар хотод мөн ч их барилга баригдаж байгаа тухай, бас замууд нь бага багаар өргөжиж байгаа тухай хүн болгон л ам амандаа магтан шагших. Бүтээн байгуулалт гэдэг сайхан л даа. “Сайны хажуугаар саар” гэдэгчлэн барилга барьж байх явцад хажуугаар өнгөрч явсан хүний толгой дээр төмөр унаж амь насыг нь хөнөөж, барилгын кран нь гэнэт унаж орчимд нь байсан хүүхэд нас барж, шинээр тавьж байсан зам нь гэнэт цөмөрч машин эвдэж, барилга дээрээс ажилтан нь унаж амь насаа алдаж гэхчилэн “хар муу” мэдээ ч тасрахгүй. Метр квадрат талбайг нь хэт өндрөөр үнэлсэн хэрнээ, барьж байгаа барилгынхаа материалыг хямдаар авч, сантехникийн холболтын материалуудаа хуучин төмрөөр орлуулсаны уршгаар “чанаргүй” барилгууд олширч хүмүүсийг бухимдуулан зутрааж байгаа. Байгуулж байгаа замынхаа өргөнөөс нэг, зузаанаас нэг хассаар стандартыг эвдэж, мөнгийг нь завшиж байгаагийн улмаас автомашины осол аваар буурахгүй л байна. Үүнийг хийж байгаа хүмүүс нь өөрийнх нь барьж байгаа барилгад хүмүүс гэр бүлээрээ амьдарна гэдгийг, өөрийнх нь байгуулж байгаа замаар хүмүүс машинаар зорчино гэдгийг л “мартаж” байгаад хамаг гай байгаа юм. Магадгүй маргааш тэдний үр хүүхэд ч энэ байшинд амьдарч, энэ замаар машинтай давхина гэдгийг сэтгэл зүрх нь түүнд сануулахгүй л байгаа юм даа.

Хэн нэгэнд дулаахан цамц нэхэж суухдаа сэтгэлээ шингээж байвал, өмссөн хүндээ ямагт дулаахан байж, хариуд нь танд байнга талархаж байх болно. Хэн нэгэнд аяганы ширээ урлаж байхдаа сэтгэлээ шингээж байвал, тэр ширээ ямагт өнгөлөг бөх бат байж, тэд үр удмаараа танаар бахархаж, дурсаж байх болно. Хэн нэгэнд зураг зурж өгөхдөө сэтгэлээ шингээж байвал, таны сэтгэл тэр зургийг амилуулж, авсан эзэн нь ханандаа өлгөж, ирсэн зочдод байнга үзүүлэн тайлбарлаж, бас гайхуулж байх болно. “Эзэн нь мөнх, эд нь хэврэг” гэдэг хэллэг сэтгэлээ шингээсэн бүтээлтэй л хамаатай байдаг. Хөдөлмөр болгонд хүний сэтгэл нь шингэж байвал бүтээл болдог. “Миний энэ хийж байгаа зүйл хүмүүсийг баярлуулж байгаасай” гэж бодохдоо хүн тоосгоо тэгш өрж, замаа тэгшхэн тавьж, модоо цэвэрхэн харуулддаг. Сэтгэлээ шингээж хийсэн бүтээл болгоныг хүмүүс бахархан харж “ямар сайхан юм бэ? ” хэмээн дуу алдахдаа худалдаж авахдаа үнэ хайрладаггүй. Хожим нь ч түүнийгээ харж “би ямар азаар үүнийг худалдаж авав аа” гэж өөртөө ч бас танд ч талархдаг.

Сэтгэл дутсан “ҮЙЛЧИЛГЭЭ”
“Монголд минь бараа таваарын элбэгийг яана. Нөгөө ногоон хурганы арьс, нохойн битүү туурайнаас бусад нь байдаг болжээ. Харин…” гээд санаа алдах хүмүүс цөөнгүй. Барааны лангуу бүрийн ард бохь зажилсан, гоёж гоодсон, будаж шунхадсан бүсгүйчүүд сууна. Бараа сонирхож байгаа хүнийг муухан хувцастай бол “хулгайч” аятай, дунд зэргийн хувцастай бол “сонжсон” харцтай, гайгүй хувцастай бол “ноёныхоо өмнө үсчих хав нохой байдалтай” ханддаг гэнэ. Өөртөө хэр таарсан бараа сонгож байгаа хүнийг “авбал ав байвал бай” гэж тавласан, арай үнэтэй чанартай хувцас руу харц билчээвэл “бэл чинь хүрэх юм уу даа” гэж басамжилсан байдлаар хандаад байвал үйлчлүүлж байгаа хэнд ч аятайхан санагдана гэж? Аль нэгэн албан газар ороход “танд юугаар тусалж болох бол?” гэж эелдэгхэнээр асуухын оронд “Хөөш чи хаачих гэж байгаа юм бэ?” гэж хотны захад хэвтээ нохойгоо зандрах мэт аашлах нь үйлчилгээ гэж үү? Гадаадынхныг харахаараа “сүү долоосон муур” шиг, монголчуудаа харахаар” үл таних зочин руу архирах нохой” шиг авирладаг үйлчилгээний харилцаанд “хүний сэтгэл” л дутаад байгаа юм даа.

“Үйлчлэгчээ хаанд өргөмжилсөн” батламж нь амьдрал дээр бус, өрөөнийх нь хананд хадаатай байдаг зуршил Монголоос минь өөр хаана ч үгүй. Сар, улирал, жил тутам ямар нэгэн нэртэй АЯН бодож олдог, түүгээрээ олон нийтийн сэтгэл зүйд нөлөөлөх гэсэн оролдлого бүрд “сэтгэл” бус, “ажил хийсэн” гэх үнэлгээ авах гэсэн сонирхол оршиж байдаг болохоор л хүмүүсийн сэтгэлд хүрдэггүй юм. Өвдөж зовсон нэгэнд тариа хийхдээ л сэтгэлээсээ хичээж, өвтгөхгүй байж чадсан бол “зөөлөн сайхан гартай” гэж тэд баярлана. Сэтгэл нь гарандаа шингэсний үнэлгээ. Дэлгүүрт нь орж ирсэн үйлчлүүлэгчийг тосон угтаж, найрсаг сайхнаар бараагаар танилцуулж, хүссэн өнгө болон загварыг олж санал болговол талархсан сэтгэлээр барааг тань худалдаж авах л болно. Зоогийн газарт зочилж ирсэн үйлчлүүлэгчээ угтан тосч санал болгож байгаа хоолнуудаа тайлбарлаж, хүссэн хоолыг нь авчирч өгөхдөө “Та сайхан хооллоорой”, гараад явахад нь “Дахиад манайхаар үйлчлүүлээрэй” гэж хэлбэл хүмүүсийн сэтгэл нь хамтад цадаж, баяртай байх болно. Энэ бүхэн уг нь хэцүү биш л дээ.

Сэтгэл дутсан “ХӨГЖИЛ”
Саяхан болж өнгөрсөн “Том төрөөс ухаалаг төр рүү” нэртэй зөвлөлгөөн дээр манай Ерөнхийлэгч Ц.Элбэгдорж мөн ч сайхан үг хэлэв. Үгүй яахав дээ, 24 жилийн дараа ч гэсэн “ойлгож”, учирлаж байгаа нь сайхан хэрэг шүү. Ямартай ч эхлээд “МӨНГӨ”, дараа нь “ӨМЧ ХӨРӨНГӨ”, эцэст нь “УУЛ УУРХАЙ” гэж халуурсан жилүүддээ хүнийхээ хөгжлийн төлөө юу ч хийгээгүй гэдгээ хүлээн зөвшөөрч, хожимдуу ч гэлээ ухаарч, одоо хэр нь өөрчлөхийг хүсч байгаа нь сайн хэрэг. Төрийн ой санамжинд хүнийхээ төлөө гэсэн сэтгэл нь дутаж байсан гэдэг нь үнэн. Уг нь улстөрчид минь одоо л харж ухаараад байгаа болохоос, энэ тухай “улс төржих” араншинтай хүн болгон нь ам амандаа аль эртнээс ярьж байсан л даа. Хөгжлийг робот биш, хүмүүс л хийдэг. Төмөр замыг хүмүүс тавьж, байшин барилгыг хүмүүс барьж, уул уурхайг хүмүүс ухаж ашигладаг. Бодлогыг нь барьж байгаа ТӨР нь хүнийхээ төлөө гэсэн сэтгэл нь дутвал хөгжил нь буруу тийшээ явж, үр дүн нь ард олонд биш, хэдхэн олигархиудад очдог болно.

Монгол улс маань “хөгжөөд байгаа” гэх хэрнээ хүмүүс нь улам ядуураад байгаа учрыг нь олохгүй хүмүүс гайхан эгдүүцэж, хорсож бухимдаад байна. “Бор зүрхээрээ” хичээгээд зүтгээд байхад “болж өгөхгүй” нэгэн байхад, төрийн албанд очсон танил нь “цагаан нүүр”-ээрээ улам л малилзан таргалж, нүүрэн дээр нь илт баяжиж “тасраад” байхаар хэн ч гэсэн гомдож барьцана биз дээ? Нийгмийн баялгийн “хуваарилалт нь шог” байх тусам хүмүүс шударгаар хөдөлмөрлөж, хөгжихийг хүсэхээ болино. Төр ард олны амьдрал ахуй, хөгжилд “сэтгэл гарган” анхаарлаа хандуулахгүй бол тэд Төрд итгэхээ больж, Төрийг дэмжихээ больдог. Цаасан дээрх хөгжлийн статистик үзүүлэлт, хүмүүсийн амьдралын доройтол хоёрын дундах орон зай бол сэтгэл дутсаны хэмжүүр. Хөгжлийн “хазгар” үзүүлэлт. Харин хүн бүрийн хөгжлийн төлөө сэтгэл гарган анхаарлаа хандуулах юм бол, улс орны хөгжил зөв сайн явах болно. Харин үүний үр дүн нь ард олны бухимдалгүй, өөртөө итгэлтэй, амар тайван амьдрал. Энгийн байгаа биз дээ?

СЭТГЭЛ ДУТВАЛ
Хүмүүс бид бие биенээсээ алс зайтай оршдог ч биднийг ойртуулдаг зүйл нь СЭТГЭЛ, ЗҮРХ. Сэтгэл зүрх нь ойрхон байх юм бол хүмүүс бие биенээ хайрлана. Бас илүү сайнаар ойлголцдог. Н.Жанцанноров гуайн “Цагаан суварга”, Б.Шарав гуайн “Гэгээн алсад одох юм сан” аясуудыг сонсохдоо бидний сэтгэл зүрх уярч хайлан, энэ гайхамшигийг бүтээсэн тэдэнд чин сэтгэлээсээ талархан, тэднийг хайрладаг. Тэд энэ бүтээлээ хийхдээ сэтгэл зүрхээ чагнан, зовлон шаналал, догдлолоо түүндээ шингээж чадсан болохоор. Яг энэчлэн сэтгэл зүрхээ шингээн байж хийсэн болгон тань хүмүүсийн сэтгэл зүрхэнд ойрхон очиж, бусдыг хайрлах сэтгэлийг өгдөөнө. “Амьдрал гэдэг чинь ямар сайхан юм бэ?” гэж өөрийн эрхгүй зүрхэндээ “дуу алдан” баясах хэмнэлийг САЙХАН СЭТГЭЛ л хөглөдөг. Сайхан юм шүү.

Ямар ч юманд сэтгэл дутах ахул, хүмүүсийг баярлуулан догдлуулдаггүй. Нэр алдар олох гэж, гавьяа шагнал хүртэх гэж, эрх мэдэл албан тушаалд очих гэж, бусдын атаархлыг төрүүлэх гэж хийсэн болгон тань хүмүүсийн сэтгэлээс тэртээ холд очдог, огт ойртдоггүй. Өнөөдөр танд зусардан магтаж байвч, маргааш таныг харааж нулимаад л арилж өгнө, тэд. Сэтгэлээ сэмэртэл шаналж, бэтгэртлээ санаж, зүрхээ өвдтөл дурлаж чадаагүй л бол, маргаашийн өдөр хамаг хувцсаа аваад “хайрт” чинь чамаас яваад өгөхөд чи гутрах авч, бэтгэрэхгүй. Өвдөж шаналсан нэгний дэргэд хуурай “хөөрхий”лэхдээ зүрх чинь адилхан шаналаагүй бол, маргаашийн өдөр чиний дэргэд байх хүмүүс цөөхөн л байх болно. Найзынхаа бүтээсэн сайхан бүтээлийнх нь төлөө чин сэтгэлээсээ баярлаагүй, атаархлаа дотроо нууж бусдын дэргэд “жүжиглэсэн” бол чиний сэтгэлээс хэзээ ч сайхан бүтээл төрөхгүй. Учир нь хүмүүсийн зүрх сэтгэл, дэргэд байгаа хэн нэгний зүрх сэтгэлийг “чагнаж”, бас мэдэрч байдаг юм. Нуух ч аргагүй.

Зүрх зүрх рүүгээ хайр болон урсаж байдаг юм. Сэтгэл сэтгэл рүүгээ хайрлан тэмүүлж байдаг юм. Тийм болохоороо хүмүүн бид аугаа. Цохилж ирээд, зогсож буцдаг зүрхийг, хайрлуулж ирээд хайрлаж буцдаг сэтгэлийг дундуур байлгаж яана. Бидний хажууд цохилж байгаа зүрх болгон бие биенээ чагнаж байдаг юм, хайраар дутааж яана. СЭТГЭЛ ДҮҮРЭН бол АМЬДРАЛ ДҮҮРЭН.

Feb 13

Хайр ямар үнэтэй вэ?

By gala-admin | ЗАЛУУ НАС - ХАЙР

valentine-day-flowers…Бидний багад 11, 20-ийн чихэр гэж байв.  Хатуу хэрнээ их амттай. Нэг нөхөр дэлгүүрт орж ирээд худалдагчаас нь “Тэр 11, 20-ийн чихэр килограмм нь ямар үнэтэй вэ?” гэж асуусан гэдэг. Бид заримдаа яг дэргэдээ байгаа үнэ цэнэтэй зүйлээ ч анзаардаггүй.  “Байж л байдаг, байх л ёстой зүйл” хэмээн анзааргагүй, хайнгадуу бодолдоо  хэрэгтэй зүйлээ ч мэдэрдэггүй. Урсан урсах цаг хугацааны хяруу дарсан гунигт бодолдоо,  амьдралдаа байсан үнэ цэнэтэй зүйлээ гэнэт анзаарах нь  бий.  Тэр үед  дурсамж ч, яриа ч, ухаарал ч “өнгөрсөн цаг” дээр үлдэх нь бий.
ХАЙР бол хүн төрөлхтөний мөнхийн сэдэв.  Хүмүүс хайрын тухай янз янзаар ойлгож, янз янзаар ярьж, янз янзаар боддог.  Зарим нь хайрыг хайн бэдэрч, зарим нь хайр өөрөө хүрээд ирэхийг хүлээж, зарим нь  хайрыг худалдаж авах тухай ч бодно. “Энэ хорвоод сайхан хайр гэж байдаг юм шүү, түүнийг олбол алдаж л болохгүй” хэмээн бичсэн Ч.Лодойдамба гуайн алдарт ишлэлийн талаар өнөөгийн залуус ихэд маргалдана.

Зарим нь “Сайхан хайр гэж хаа ч байхгүй, зөвхөн ном зохиолд л бидний сэтгэлийг тайтгаруулах гэж тэгж бичдэг” гэж мэтгэнэ. Зарим нь “Сайхан хайр гэж байдаг байх аа, гэхдээ тэр нь их л ховор зүйл. Ээ дээ бараг л олдохгүй л болов уу” хэмээн санаашрангүй өгүүлэх.  Хүмүүс өөрийн ХАЙР -аа дандаа төгс сайхнаар төсөөлдөг болохоор төсөөлөл болсон эрэл нь олддоггүй байх л даа. Нэг бодлын амттай хэрнээ хатуу, бас тэр болгон олддоггүй ховор чихэр шиг ч юм уу даа.
Дэлхий даяаршиж,  Монголд минь нүүдэлчин амьдралын хэмнэлээс суурин амьдралын хэмнэл рүү шилжиж, төвлөрөл үүссэн өнөө цагт  хайр дурлалын  “сонголт” нь харьцангүй  олон болсон болохоор залуус минь  чамгүй будилаад байх шиг. Гэнэт олдсон их эрх чөлөө,  зоволгүй олдсон эд хөрөнгө,  санаандгүй мэт тараагдах бэлэн мөнгө, санамсаргүйгээр аз тохиож гэнэт баяжих гэнэн мөрөөдөл дунд  ХАЙР үнэгүйдэж эхэлж байх шиг. Уул уурхайг тойрсон их хийрхэлийн тоосон дунд, гэнэт баяжих гэнэн мөрөөдлийн  манан дунд, юу ч сураагүй байж “юм үзсэн хүний дүр”-д тоглох зохиогүй ихэмсэглэлийн дунд  монголчууд бидний “мөн чанар” алдагдаж байх шиг. Хүний эрхэм “мөн чанар”-тай  ямагт уусан сүлэлдэж байдаг  гэгээлэг хайр,  алдагдсан “мөн чанар”-тайгаа хамтад алга болдог. Тэгээд юу үлддэг гээч. Зүгээр л адгууслаг тачаал, зугаа цэнгэл, хардалт хорсол, үзэн ядалт хууралт, үнэ цэнэгүй хов хоосон сэтгэл. Хүсэл мөрөөдөлгүй хав харанхуй ертөнц.

Дурлахгүйгээр үнсэлцэж, хайрлахгүйгээр сексддэг залуус

…Манай Монголын орчин үеийн хэв шинжит 2 залуу наргихаар шийдэж л дээ. Үдэш үдшийн хязгаарлалтгүй зугаа цэнгэлийн гайгаар халаас нь хоосон. Тэд гудамжинд гарч өөрсөдтэйгээ адил хэв шинжийн 2 охинтой тааралдаж, өнөөгийн амьдралын хэмнэл  ёсоор дорхноо л танилцаж дотносов.  Хамтдаа ууж идэж наргихийг санал болгосны хариуд “хүний юм, үнэгүй юманд нугасгүй дуртай” мөнөөх 2 бүсгүй эс татгалзав. Хамтдаа бааранд орцгоож, идэх уух зүйлээ ч элбэг дэлбэгээр захиалцгааж. Найрсаг сайхнаар ууж идэж, наргиан цэнгээн их халах үед, нэг залуу нь боловсон маягаар “бие засах”  зөвшөөрөл авч “ОО”-руу явж л дээ. Тэр залууг ирэхгүй удахаар нь нөгөө залуу нь  “би яасныг нь мэдээд ирье” гэж хэлээд араас нь явсан гэнэ. Мэдээж мөнгөгүй 2 залуу гэртээ харьцгааж, “хүний мөнгөөр наргих” гэсэн 2 бүсгүй ууж идсэн зүйлийнхээ өрний барьцаанд үлдсэн гэдэг.  Иймэрхүү жишээ захаас аваад л байгаа.
Хөгжлийн манлайд хүрчихсэн юм шиг,  баяр болгоныг  “өдөр өдрийн нарыг чилээн байж, үдэш үдшийн сарыг аргамжин байж”  ууж идэж, наргиж наадан байж тэмдэглэдэг монголчуудын  амьдрал, залууст ийм боломжуудыг олгож байгаа. Хэрэв ажигласан бол ямар нэгэн баяр болохоос 10-аад хоногийн өмнө “мэндчилгээ”, “талархал” урсч, баяр тэмдэглэх арга хэмжээ дор хаяж 3 хоног үргэлжилнэ. Төр засаг нь ч үүнийг дэмжинэ гэж жигтэйхэн.  Эр эмгүй, хөгшин залуугүй ууж наргих дор, халамцаж мансуурсан харцанд нь бүсгүй болгон нь “Нансалмаа”, бүстэй болгон нь “Юндэн” болж харагдан, халуурч мансуурсан сэтгэлдээ  “Хоролмаа”тайгаа  ч хамтдаа “дурлахгүйгээр үнсэлцэн”, “хайрлахгүйгээр сексдэн” “жаргацгаана”.  Согтож мансуурсан яриандаа хөвгүүн болгон нь “босс”, хүүхэн болгон нь “мисс” болж  “томорцгооно”. ” Чадахгүйн зовлон, мэдэхгүйн гачлан” -гаа сархадаар даруулан  цайруулж байхдаа  “ороо нь ороогоороо, жороо нь жороогороо” ханьсан, ам нийлцгээнэ, бодол төөрөлдөнө. Аяа мансуурч, мангуурсан залуу үе минь дээ. “Жаргалтайн дэлгэр”  эх орон минь дээ.  Төөрөлдөж одсон “хүн чанар, хайр сэтгэл” минь дээ.

Цэцэрлэг, сургуулийн насныхны уламжлал болгон тэмдэглэдэг алтан мөнгөн “Хонхны баяр”, найз нөхдийн “төрсөн өдрийн баяр”, зохиомжтой  болон зохиомжгүй “нийллэг”, эд бүхэн   монголчууд бидний өсвөр үеийг  энэ зам руу хөтөлж байна. Их дээд сургуулийн оюутнуудад сар бүр олгож байгаа 70 000 төгрөг,  “Эх орны хишиг” нэрээр хэрэгтэй ч хэрэггүй ч бүх хүнд хавтгайруулан олгож байгаа  21 000 төгрөг болон бусад өглөгүүдийн нэг хэсэг нь ийм зугаа цэнгэлд зарцуулагдаж байгаа. Хэмжээ хязгаараа давсан архидалт, зугаа цэнгэл болгон сайн юманд хүргэдэггүй. Энэ болгоны эцэст “эзэн сэтгэл хиртэж”, ирж буй “тавилан заяа төөрдөг”. Хэн нэгэнд сэтгэл зүрхээрээ дурлаж хайрлах итгэл нь алдардаг. “Бүх хүн адилхан л хуурамч юм билээ” гэх гундуухан сэтгэл энэ мөчөөс л чамд шингэж эхэлнэ.
Хүн өөрийн  сэтгэлийн гүн дэх хайрын сайхан мэдрэмжээ олохоосоо өмнө ингэж цэнгэж зугаацвал, тэр мэдрэмж хэзээ ч чиний амьдралд ирэхгүй.  “Залуу насан дээрээ л амжиж наргиж цэнгэж авахгүй бол хожим нь хэн ч тоохгүй байх” гэж зарим хүмүүс энэ үйлдлээ зөвтгөх гэж тайлбарладаг. Таалагдсан ч эс таалагдсан ч хамаагүй хичнээн олон хүнтэй зугаацаж наргих тусмаа, чи  өөрийнхөө сэтгэлийг “хиртээж” итгэлээ алддаг.  Тэр болгонд чи өөрийн эрхэм “мөн чанар” аа алдаж, бусдын өмнө үнэ цэнэгүй нэгэн болж хувирна. Бас чиний залуу нас, гоо үзэсгэлэн ч үнэгүй болно. Чи өөрөө үнэ цэнэгүй байх тусам, чиний ХАЙР ямар ч үнэ цэнэгүй болно. Бусад хүмүүс  чамайг хүндлэхээ больж, чи тэдний хувьд зугаацаж цэнгэх нэгэн боломж болон хувирдаг. Яг л хэрэгтэй үед өмсөөд, хэрэггүй үедээ тайлаад орхидог хуучин хувцас мэт.  Гунигтай байгаа биз?

Худалдагдсан ХАЙР

…Тэр царайлаг, сайхан бүсгүй.  Бас дурлаж хайрладаг найз залуутай. Гэхдээ тэдний амьдрал нь тийм ч хүрэлцээтэй биш. Хааяа уулзаж учран бие биенийхээ гарыг атган, нүдийг нь ширтэн суухдаа тэд, тэр гэхийн аргагүй жаргалд умбадаг. Энэ үед ертөнцөд  бие биенээс нь өөр юу ч хэрэггүй мэт санагдана. Царайлаг сайхан бүсгүйг нь нилээд чинээлэг амьдралтай залуу сонирхжээ.  Угаасаа л ядуухан амьдралтай ээж аав нь “охиноо  өөрсөд шигээ дутуу дулимагхан өсгөхгүй юм сан” гэсэн шаналлаар  энэ боломжийг алдахыг хүссэнгүй. Хайртай охиндоо тэд “Чи эргэн тойрноо бас өөрсдийгөө хар.  Хоосон хайр сэтгэлээр биеэ хучих юм уу? Мөнгөтэй, боломжтой болсон байхад бусад бүх юм олддог юм. Өнгөн дээрээ сайхан харагдаж байвч ачир дээрээ амьдрал гэдэг чинь хуурамч юм шүү дээ” гэж ятгацгаана.  Охин тансаг амьдралыг сонгожээ. Хэдийгээр баян нөхөр нь түүнд тийм  сайхан санагдахгүй ч, түүний  өгч байгаа мөнгө, тансаг амьдрал нь “орлож” чадах аж.  Одоо тэрээр энэ амьдралдаа дасчээ. Хааяа анхны хайраа дурсаж, санаа алдах авч, одоо хэр нь гундуухан яваа түүнийгээ хараад өөрийгөө зөвтгөх аж. Амьдралд үүнээс муухай жишээ зөндөө бий.
Манай Монголын шинэ үеийн “цээж өвчтэй” баячууд,  бүх зүйлийг “зөвхөн мөнгөөр л худалдаж авч болдог” гэдэгт чин сэтгэлээсээ итгэдэг.  Хулгай луйвраар олж байгаа мөнгө нь “алганд нь багтах”-аа болихоор  зугаа цэнгэлд харамгүй зориулна даа. Эхний эхнэрээсээ уйдахаараа гадаадад үл хөдлөх хөрөнгө худалдаж авч өгөөд явуулчихна. “Тавиул эхнэр” гэдэг нэр ингэж үүссэн юм. За тэгээд залуухан аятайхан,  “мөнгө, гоёлд нугасгүй дуртай”, бусдад гайхуулж атаа хорслыг нь хөдөлгөж “сэтгэлийн таашаал” авдаг  бүсгүйчүүд зөндөө  олон байгаа болохоор  “ийм эрд эхнэр хаанаас мундах”  билээ. Дэндүү даварсан, заваарсан ийм үйлдлийг нь  хараад хүмүүс зэвүүцэх авч “мөнгөтэй хүн лаагаа иднэ үү, луувангаа иднэ үү, бидэнд юуны хамаатай” хэмээн бодож харцаа буруулна. Монголын нийгэмд “архагшиж” байгаа ийм байдалд бид дасч, зохицож байгаа хэдий ч бидний хойч үе болсон үр хүүхдүүдээ ч үүнд  бас дасгаж байгаа нь хамгийн эмгэнэлтэй.  Одоо дараагийн ийм үе, бидний хүссэн ч эс хүссэн  бий болж эхэллээ. Тэд бол нийгэм дэх паразитууд.
Хайрыг хайрлаж биш, худалдаж авч болдог энэ  байдал олон хүний сэтгэл дэх гэгээлэг сайхан мөрөөдлийг унтрааж байна. Эрдэм мэдлэг эзэмшиж, энэ амьдралын хатуу ширүүнийг сөрж давж чадаж байгаа бүсгүйчүүд, хэзээ ч өөрийгөө худалддаггүй. Тэд өөрсдийн хүссэнээрээ амьдарч чаддаг. Хэрэв бүсгүй хүн өөрөө хүчгүй, мэдлэггүй дорой бол, амьдрал нь хэзээ ямагт бусдаас хамааралтай бол, өөрийгөө зовоолгүй бусдын олсноор амар амьдрахыг хүсдэг бол ийм зам сонгох нь олонтаа.  Ийм бүсгүйчүүд их эд хөрөнгөн дунд байхдаа сэтгэл нь ханавч  чин сэтгэлийн хайр халамжаар ямагт дутаж явдаг. Элдэв гоёл зүүсгэл, өмсч гангарсан брендээр бусдад гайхуулавч  харц нь нэг л гунигтай байдаг. Эдэлж хэрэглэж байгаа болон өмсч зүүсэн элдэв гоёлоос илүүтэйгээр чин сэтгэлийн хайр, хүний сэтгэлийн дотоод галыг асааж, ямагт дотроос нь гэрэлтүүлж чадна.  Ийм хүмүүс ямагт дотроосоо гэрэлтэж бусдын сэтгэлийг өөртөө татаж явдаг юм даа.

Үнэ цэнэтэй ХАЙР

“Сайхан хайр гэж юу юм бэ?” гэсэн миний асуултад нэгэн найз минь “Дурласан тэр хүнийхээ алдаа болон муу талыг ч сайхан болгож харж чадаж байгаа хүнийг хэлэх байх аа” гэж хариулсан юм. Бидний амьдралд сайн муу олон зүйл тохиолддог.  Хайр сэтгэлийн хувьд алдаж онох тохиолдол зөндөө. Салж, нийлэх тохиолдол ч зөндөө. Энэ ертөнцөд төгс хүн гэж байдаггүй болохоор төгс хайр гэж ч ховор байх. Хамгийн гол зүйл нь ямар ч тохиолдолд өөрийн “мөн чанар” -аа  алдахгүй байх явдал. Хүний мөн чанар нь ямагт сайхан байх юм бол хүн өөрийн үнэ цэнээ хадгалж чаддаг. Ямагт үнэ цэнэтэй байж чаддаг хүний ХАЙР нь хүртэл үнэтэй байдаг.
Хүмүүс бидний алив зүйлд чин сэтгэлээсээ хандах хандлага нь улам л багасаад байна уу даа. Өөрөө заавал бусдад таалагдах гэж , өрөөл бусдыг өөртөө таалагдуулах гэж оролдох тусмаа  бид өөртөө улам  их зовлон хураадаг.  Хайр сэтгэлийн хувьд ч бас л адилхан. Өөрийгөө байгаагаараа хайрлуулах, өрөөл бусдыг байгаагаар нь хайрлах гэдэг тийм ч хэцүү зүйл биш. Үүний тулд сэтгэл тань хиртээгүй байх хэрэгтэй. Бас бусдын сэтгэлийг хиртээдэггүй байх хэрэгтэй. Мэдээж зөрчилдөх, санал зөрөх, маргах олон асуудлууд  дээр хоёулаа ярьж суугаад ойлголцоно гэдэг  чухал зүйл. Бас бие биенээ хүндлэх, бахархахын эхлэл.
ХАЙР гэдэг аугаа зүйл. Хүнийг онгироож, хөгжүүлж, чадахгүй байсан зүйлийг нь чаддаг болгож чадна. Нарны гэрэл шиг сэтгэлийг тань ямагт гэрэлтүүлж, галын илч дулаан шиг итгэлийг тань ямагт дулаацуулж, гоёмсог сайхан цэцэгс шиг бахархлыг тань ямагт  сэргээж байдаг ид шидтэй зүйл. Сайхан хайрын хажууд их мөнгө, эд хөрөнгө, элдэв зүүсгэл гоёл юу ч биш. Тэр таны дотоод сэтгэлд байгаа цагтаа таныг ямагт гоо үзсэгэлэнтэй, эрч хүчтэй, эрхэмсэг бардам харагдуулдаг.
Бид заавал Ромео Жульетта хоёр шиг, Юндэн Нансалмаа  хоёр шиг байх албагүй. Зүгээр л өөрсдийн хайр сэтгэлээ ҮНЭ ЦЭНЭТЭЙ байлгахад л болно.  Тэгж чадвал та ч бас өөрөө үнэ цэнэтэй байх болно.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2013 -02-13

Dec 08

Хүн нэг л амьдарна шүү дээ

By gala-admin | ЗАЛУУ НАС - ХАЙР

…Өнгөрсөн зууны 60-аад оны эхээр Монгол орон даяар “Икар дэлхийтэй мөргөлдөж, бид сөнөх гэнэ” гэсэн цуу яриа дэгдэж, хүн болгоны сэтгэлийг хөвсөлзүүлэв. Энд тэндгүй ” тэгвэл яахав”, “ингэвэл яахав” гэхчилэн таамаг яриа тэнүүчилж, энэ л салхин дунд зарим хүмүүсийн “мөн чанар” нь өөрийн өнгөөр  зэгэлтэж байсан гэдэг.  “Үхсэн хойноо, нэг л амьдрах юм чинь үхэхийн хооронд  биеэ зовоогоод яана. Жаргаж байгаад үхнээ” . Зарим хүмүүс хоттой хониныхоо тарганаас шилж гарган, архи айраг юу л байна бүгдийгээ сөгнөн өдөр шөнөгүй  найрлан уйлж дуулцгаасан гэнэ. Азаар товлосон хугацаанд мөнөөх Икар дэлхийтэй мөргөлдөлгүй, хуруу шүргэх зайтай өнгөрчээ.
“Үгүй манай Орос ах нар мөн ч агуу юм аа. Мөнөөх Икарыг чинь дэлхийтэй ойртоод ирэх үед нь пуужин харваад л холдуулсан гэнэ. Бид ч мөн амны хишигтэй, аз нь шовойсон хүмүүс шүү” гэх уулга алдалт, хаврын тарчигхан цагаар яргуй харсан ямаа шиг л  дэгдэнэ.  Мөнөөх амьд байгаа насан дээрээ “жаргаж найрласан” хүмүүс, нэгдэл нийгмийн хөрөнгөөр  ” үрж наадсан” хэргээр  дээлээ нөмрөх шахаж, ачит намын хайр ивээлээр амьд үлдэцгээсэн гэдэг. Тэр л түгшүүрт цаг мөчүүдэд  хүн болгон  нэгийг бодсон биз.  “Хэрвээ би үгүй болох аваас” гэдэг түгшүүрт бодлыг олон олон учирлал дагалдаж л байсан байх. Юу юунаас илүүтэй “Нэг олдох амьдралаа би яаж өнгөрөөв?” гэсэн хариулт нэхсэн асуулт хүн болгоны сэтгэлд эргэлдэж л байсан.  Хариулт нь харин олон янз байсан байх.
…Шинэ зууны 10-р оны эхээр ” дэлхий сөнөх гэж байгаа тухай”  ээлжит шуугиан дэгдлээ. Энэ удаад бүр он, сар өдөртэйгээ тодорхой байгаа нь шинжлэх ухааны хөгжил,  мэдээллийн хязгааргүй орон зайн  илрэл байх.  Өмнөх тохиолдолтой  төстэй нь  “тэгвэл яахав”, “ингэвэл яахав”   гэхчилэн таамаг яриа, “Дэлхий сөнөхөд Монголд байгаа хүмүүс л амьд үлдэх гэнэ” гэсэн цуу яриатай  хослон эргэлдэнэ.  “Юмыг яаж мэдэх вэ?” гэж сэтгэлдээ шивнэн, цөөхүүлээ амьд  үлдчих горьдлогоо тээн гадаадаас зарим нь  “нутаг буцав”.  Хамтдаа амьд үлдвэл “аятайхан санагдсан” заримыгаа сэмхэн ятгана.
Олон олон хүмүүс төлөвлөж байсан зүйлүүдээ “түр азнан”  хойш тавьж байдлыг ажиглана. “Хэрвээ дэлхий сөнөхгүй өнгөрчихвөл” хийж амжих зүйлүүдээ сэтгэлдээ  багцаалан  тунгаах аж.  “Сөнөчихвөл ч нэг талдаа амар байх” тухай хааяа эгдүүцэнгүй бодож,  “Үгүй байлгүй дээ” гэсэн горьдлогоор  бодлоо хачирлана. “Нэг олдох амьдралдаа жаргаж байгаад дуусах” хэгжүүрхэл нь ууж идэж, наргиж цэнгэх бодолд  хөтлөгдөн , “юуг ч бодохгүй байх” мансууралд аваачих аж. Хүн болгон дотор сэтгэлдээ  “Хэрвээ муу юм болбол” гэсэн түгшүүрээ,  “би юу хийж амжив аа?” гэсэн эргэцүүллээр даруулна.  Хариулт нь бас л олон янз. Гэхдээ ингэж зогтусан бодох мөчид “амьдралын утга учир, мөн чанар”-ыг илүүтэй  мэдэрдэг.  Энэ дэлхийд “юутай ирээд, юутай буцах” тухай нэг удаад эргэцүүлэхдээ, өөртөө хэрэгтэй хариуг олж чадах болов уу?

Амьдрал бол ганц, тэгэхээр би нэг л удаа амьдарна шүү дээ
…Эрдэнэт хүний биеийг олж энэ дэлхийд ирээд зовж, жаргаж амьдарсаар эцэстээ “нүүдлийн шувуу” шиг буцаад л явдаг нь хорвоогийн жам.  Эхийн хэвлийгээс чармай нүцгэн унаж, уйлж бархирах дуугаар өөрийн ирснийгээ зарлан тунхаглаж, эцсийн эцэст  чармай нүцгэн биеэ газарт орхиж, бусдыг уйлуулан  байж буцаад явдаг нь хүмүүний ертөнцийн тавилан. Энэ л тавилан, жамыг хэн ч өөрчилж үл чадна.
-“Нэг л олдох амьдралдаа жаргаж байгаад л дуусна шүү” гэж архинд халамцсан нэгэн, хамт ууж байгаа нэгэндээ  анхааруулж, хуруугаа гозгонуулан сургана. Амьдын жаргал гээчийг их хэмжээгээр ууж идэх, наргиж цэнгэх үйлээр төсөөлдөг олон хүмүүс бий. Амьдралд олон өнгөөр ээлжилж байх учиртай зовлон жаргалын тэнцвэрээс гагц жаргалыг сонгосон хүмүүс. Тэд дахин дахин, байн байн ууж согтуураад байгаа шалтгаанаа “зовлонгоо мартах гэж” хэмээн төвөггүй тайлбарлана.  Байнга согтуу байх нь өөрт нь учирч байгаа зовлонгоос “зугатах” хамгийн сайн арга гэж чин сэтгэлээсээ тэд итгэдэг.  Их мансуурал дунд өөрт учирч байгаа зовлонгоо бусдад нялзаан тохож байгаагаа тэд анзаардаггүй.  Зовлонгоос зугатах тусмаа улам ч их зовлонг өөр дээрээ цуглуулж байгаагаа зөвшөөрдөггүй.
-“Нэг олдох амьдралаа аятай сайхнаар өнгөрөөнө шүү” гэж их мөнгө цуглуулж байгаа нэгэн, эхнэр хүүхдүүддээ анхааруулж, хуруугаа гозгонуулан сургана. Амьдралаа аятай сайнаар өнгөрөөх боломж нь “их мөнгө” гэж төсөөлдөг олон хүмүүс бий.  Амьдралын олон өнгө дундаас гагц мөнгийг сонгосон хүмүүс. Тэд ямар ч аргаар хамаагүй их мөнгө олохыг л хүсдэг.  Худлаа ярьж, хулгайлж завшиж, биеэ үнэлээд ч болсон хамаагүй.  Их мөнгөтэй бол энэ дэлхийд байгаа юуг ч худалдаж авч болно гэж тэд чин сэтгэлээсээ итгэдэг.  Их мөнгөтэй байх тусмаа хүссэн бүхнээ худалдаж аван гоёж,  атаархлын манан дунд сүүмэлзсэн бусдын “хорон царай” г анзаарахдаа  сэтгэлийн таашаал авдаг. Харин тэд өөрсдөө мөнгө болон хувирч, бусдыг мөнг болгон харах бүрдээ  хамгийн үнэтэй “хүн чанар” -аа алдаж байгаагаа анзаардаггүй.  “Ихэдсэн шунал” нь түүнийг “шулам” болгон хувиргаж байгааг огт зөвшөөрдөггүй.
-“Нэг олдох амьдралаа  зөвхөн өөртөө л зориулна шүү” гэж  амиа хичээгч нэгэн, толинд харангаа хуруугаа гозгонуулан, өөртөө  анхааруулан сануулна. Амьдралын утга учир нь  “бусдын тусыг өөртөө ашиглаж, өөрийн тусыг бусдад өгөх шаардлагагүй” -д байдаг гэж боддог олон хүмүүс бий.  Амьдралын олон өнгө дундаас  гагц өөрийгөө л сонгосон хүмүүс.  Тэд өөрийгөө зовоохыг хүсдэггүй ч  бусдыг өөрөөсөө илүү байхыг огт зөвшөөрдөггүй.  Өөрийгөө “бусдаас илүү” гэж ямагт бодовч, амьдралд болохгүй бүтэхгүй байгаа олон шалтгааны бурууг өөрөөсөө бус бусдаас л хайна.  “Зоволгүйгээр их мөнгө олж, зогсолтгүйгээр жаргах” хүсэл нь биелэхгүй байх тусам бусдад хорсдог.  Өөрөөсөө илүү байгаа нэгэнд байнга атаархан хорсож, алдаа эндэл бүхэнд  чин сэтгэлээсээ баясан тавлах аж. Сэтгэл дэх атаа хорсол бүхэн нь амнаас нь унах хорон муу үгстэй холилдон, огиудас хүрэм муухай  төрхтэй болгож байгааг анзаардаггүй.  Зөвхөн хувиа хичээх арчаагүй үйлдэл болгон нь өөрийг нь ямагт “ганцаардуулж” байгааг огт зөвшөөрөхгүй.
-“Нэг олдох амьдралаа утга учиртай өнгөрөөх юм сан” гэж хичээж боддог олон хүмүүс бий.  Утга учиртай өнгөрөөнө гэдэг нь  өөрөө чадлаараа хөгжиж, өрөөл бусдад боломжоороо туслах явдал гэж боддог хүмүүс. Тийм болохоор тэд эрдэмд , бас ажилд суралцаж их зүйлийг бүтээж, тэр л бүтээсэнд нь  бусдын баярлаж талархсан сэтгэлийг мэдрэхдээ  жаргалтай байдаг. Тэд мөнгийг “амьдралын хэрэгцээ” гэж үзэж,  “хүн чанар”ыг эрхэмлэдэг.  Тэд ууж идэж наргиж цэнгэхээ тааруулж, хэмжээ хязгаараа хэзээ ч алддаггүй.  Бусдад чин сэтгэлээсээ тус болж байхдаа  “хариу нэхэлгүй”-гээр  “байх ёстой зүйл” гэж зөвшөөрч, дараа нь мартаж орхидог. Өөрөөсөө илүү яваа нэгэнд талархан баярлаж, өөрөөсөө дутуу яваа нэгнийг өрөвдөж хайрлан дэм болохыг хичээдэг.  Энэ хорвоод нэгэн нарны дор хамтдаа амьдарч яваа хүн болгон өөр өөрийнхөөрөө “жаргаж байгаасай” гэж хүсдэг. Бид хамтдаа байгаа болохоор, бас бие биенээсээ хамааралтай болохоор  “өлгий” болсон эх дэлхийгээ хайрлана.  Амьд явахын аугаа утга нь  “хүмүүс бид бие биенээ  хайрлан хүндлэх сэтгэл” гэдэгт итгэдэг. “Амьдрал бол аугаа зүйл болохоор өөрт учирч байгаа зовлон жаргал бүхнийг  бусадтай ав адилхан туулж, давж гарч байх ёстой”  гэж сэтгэлдээ зөвшөөрдөг.
 

Энэ амьдрал чинь их энгийн зүйл шүү дээ
…Энэ амьдралд бид “нүцгэн ирээд л нүцгэн буцдаг” энгийн зүйл. Бид энэ амьдралдаа хичнээн их хөрөнгө мөнгө хураагаад , хичнээн брендийн хувцас цуглуулаад, хичнээн үнэтэй машин, тансаг хаус аваад ч бүгдийг орхиод л буцдаг. Аваад явах боломжгүй.  Үр хүүхдүүддээ үлдээнэ л дээ. Гэхдээ тэд ч бас бидэнтэй адил цуглуулах л болно. Харин тэд өөрсдөө зовоогүй болохоор тэдэнд энэ болгон тийм ч хайрламаар үнэтэй зүйл биш.  Бид заавал их шуналдаа биш өөрийн боломж хэрэгцээндээ таацаж  амьдарч байвал юутай сайхан.
…Энэ амьдралд бид өөрт учрах зовлон, жаргалыг аль алиныг нь заавал амсдаг нь энгийн зүйл. Огт зовохгүйгээр дандаа жаргаад байна гэж үгүй. Дандаа зовоод огт жаргахгүй байна гэж бас л үгүй.  Зовлонг давж ухаажих тусмаа, амьдралын утга учрыг ухаарах тусмаа хүн бага алддаг. Тэр болгон нь сэтгэлийн амар амгалан руу хөтөлнө.  Хүн өөртөө учирсан сайн муу бүх л үйлийнхээ үр дагаврыг өөрөө л үүрч чадах тусмаа хүчтэй болдог.  Харин юуг жаргал, юуг зовлон гэж бодох нь тэр хүний ухааны хэмжүүр нь  болно.  Жаргал зовлонгийн дэнсийг тэнцүүлж чаддаг болчихвол юутай сайхан.
…Энэ амьдралд би ганцаараа бус олуулаа хамтдаа амьдардаг нь энгийн л зүйл. Тийм болохоор бид бие биенээ хайрлан дурлаж, хүндэлж  бахархаж хамтдаа амьдарцгаадаг. Бас бид  энэ газар нутаг дээр өөрсдийн  үргэжлэл болох үр удмаа үлдээнэ. Хүн болгоныг хайрлахгүй ч, хүн болгоныг үзэн ядахгүй байж болно. Учир нь хүн болгон бидэнд таалагдах албагүй ч, өөр өөрийн тавилангаараа амьдрах аж. Тэгэхээр заавал бусдад таалагдах гэж хуурмаг авирлаж, өөрт таалагдаагүй нэгнээ үзэн ядаж харааж зүхэлгүйгээр  амьдарч болно.  Чи өөрийн боломжоороо амьдарч, өөрийн хийж байгаа болгондоо сэтгэл хангалуун амьдрах эрхтэй. Гэхдээ бусдын эрх ашгийг ноцтой хохироолгүйгээр шүү дээ.
Заримдаа бодоод байхад энэ амьдрал маань их л энгийн зүйл. Харин үүнийг төвөгтэй болгож, алив асуудалд хэт шаналж, өөрийгөө зовоож, шунал тачаалаа дийлэлгүй ямагт тарчилж  байдаг нь бидний араншин.
Зүгээр л гадаа гараад харахад цасан ширхэг дээр ойсон нарны гэрэл нүд гялбуулж, бүх л юмс үзэгдэл ер бүшийн гоёмсог харагдаж байгааг анзаарав уу? Энэ л гайхалтай ертөнцөд хүмүүс шинэ жилийн гоёлоо, бас бэлэг цуглуулахаар дэлгүүр хэсч,  гэртээ гоёмсог чимэглэлтэй гацуур модоо засацгааж, түүнийг харан баярласан хүүхдүүд  өвлийн өвгөний бэлгийг тааж ядан хүлээхдээ инээмсэглэнэ. Хөр цасан дээр гишгэх гутлын ул “ширр, ширр, ширр” хэмээн дуугарч, бид хаалганыхаа өмнө гутлын цасаа гүвнэ. Гутлын улнаас үсчих цасан ширхэг аалигүйтэн бүжиж, буцан газар буух нь нэг л гоёмсог.  Өвлийн жаварт улайсан хацраа гараараа нэгэнт үрж гэртээ орохуйяа , урдаас дүүгэх халуун илч амьдралын нэгэн амтыг мэдрүүлнэ. Өвөл болох ямар сайхан гээч.
Зөгнөөд байгаа хугацаанд  дэлхий сөнөхгүй л дээ. Зүгээр л  “Хэрвээ…” гэж нэг бодоод үзвэл, бид энэ амьдралын амтыг төсөөлөх болно.  Шинэ он айсуй.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2012-12-08

Dec 08

“ХҮН НЭГ Л АМЬДАРНА ШҮҮ ДЭЭ”

By gala-admin | ЗАЛУУ НАС - ХАЙР

…Өнгөрсөн зууны 60-аад оны эхээр Монгол орон даяар “Икар дэлхийтэй мөргөлдөж, бид сөнөх гэнэ” гэсэн цуу яриа дэгдэж, хүн болгоны сэтгэлийг хөвсөлзүүлэв. Энд тэндгүй ” тэгвэл яахав”, “ингэвэл яахав” гэхчилэн таамаг яриа тэнүүчилж, энэ л салхин дунд зарим хүмүүсийн “мөн чанар” нь өөрийн өнгөөр  зэгэлтэж байсан гэдэг.  “Үхсэн хойноо, нэг л амьдрах юм чинь үхэхийн хооронд  биеэ зовоогоод яана. Жаргаж байгаад үхнээ” . Зарим хүмүүс хоттой хониныхоо тарганаас шилж гарган, архи айраг юу л байна бүгдийгээ сөгнөн өдөр шөнөгүй  найрлан уйлж дуулцгаасан гэнэ. Азаар товлосон хугацаанд мөнөөх Икар дэлхийтэй мөргөлдөлгүй, хуруу шүргэх зайтай өнгөрчээ.
“Үгүй манай Орос ах нар мөн ч агуу юм аа. Мөнөөх Икарыг чинь дэлхийтэй ойртоод ирэх үед нь пуужин харваад л холдуулсан гэнэ. Бид ч мөн амны хишигтэй, аз нь шовойсон хүмүүс шүү” гэх уулга алдалт, хаврын тарчигхан цагаар яргуй харсан ямаа шиг л  дэгдэнэ.  Мөнөөх амьд байгаа насан дээрээ “жаргаж найрласан” хүмүүс, нэгдэл нийгмийн хөрөнгөөр  ” үрж наадсан” хэргээр  дээлээ нөмрөх шахаж, ачит намын хайр ивээлээр амьд үлдэцгээсэн гэдэг. Тэр л түгшүүрт цаг мөчүүдэд  хүн болгон  нэгийг бодсон биз.  “Хэрвээ би үгүй болох аваас” гэдэг түгшүүрт бодлыг олон олон учирлал дагалдаж л байсан байх. Юу юунаас илүүтэй “Нэг олдох амьдралаа би яаж өнгөрөөв?” гэсэн хариулт нэхсэн асуулт хүн болгоны сэтгэлд эргэлдэж л байсан.  Хариулт нь харин олон янз байсан байх.
…Шинэ зууны 10-р оны эхээр ” дэлхий сөнөх гэж байгаа тухай”  ээлжит шуугиан дэгдлээ. Энэ удаад бүр он, сар өдөртэйгээ тодорхой байгаа нь шинжлэх ухааны хөгжил,  мэдээллийн хязгааргүй орон зайн  илрэл байх.  Өмнөх тохиолдолтой  төстэй нь  “тэгвэл яахав”, “ингэвэл яахав”   гэхчилэн таамаг яриа, “Дэлхий сөнөхөд Монголд байгаа хүмүүс л амьд үлдэх гэнэ” гэсэн цуу яриатай  хослон эргэлдэнэ.  “Юмыг яаж мэдэх вэ?” гэж сэтгэлдээ шивнэн, цөөхүүлээ амьд  үлдчих горьдлогоо тээн гадаадаас зарим нь  “нутаг буцав”.  Хамтдаа амьд үлдвэл “аятайхан санагдсан” заримыгаа сэмхэн ятгана.
Олон олон хүмүүс төлөвлөж байсан зүйлүүдээ “түр азнан”  хойш тавьж байдлыг ажиглана. “Хэрвээ дэлхий сөнөхгүй өнгөрчихвөл” хийж амжих зүйлүүдээ сэтгэлдээ  багцаалан  тунгаах аж.  “Сөнөчихвөл ч нэг талдаа амар байх” тухай хааяа эгдүүцэнгүй бодож,  “Үгүй байлгүй дээ” гэсэн горьдлогоор  бодлоо хачирлана. “Нэг олдох амьдралдаа жаргаж байгаад дуусах” хэгжүүрхэл нь ууж идэж, наргиж цэнгэх бодолд  хөтлөгдөн , “юуг ч бодохгүй байх” мансууралд аваачих аж. Хүн болгон дотор сэтгэлдээ  “Хэрвээ муу юм болбол” гэсэн түгшүүрээ,  “би юу хийж амжив аа?” гэсэн эргэцүүллээр даруулна.  Хариулт нь бас л олон янз. Гэхдээ ингэж зогтусан бодох мөчид “амьдралын утга учир, мөн чанар”-ыг илүүтэй  мэдэрдэг.  Энэ дэлхийд “юутай ирээд, юутай буцах” тухай нэг удаад эргэцүүлэхдээ, өөртөө хэрэгтэй хариуг олж чадах болов уу?
Амьдрал бол ганц, тэгэхээр би нэг л удаа амьдарна шүү дээ
…Эрдэнэт хүний биеийг олж энэ дэлхийд ирээд зовж, жаргаж амьдарсаар эцэстээ “нүүдлийн шувуу” шиг буцаад л явдаг нь хорвоогийн жам.  Эхийн хэвлийгээс чармай нүцгэн унаж, уйлж бархирах дуугаар өөрийн ирснийгээ зарлан тунхаглаж, эцсийн эцэст  чармай нүцгэн биеэ газарт орхиж, бусдыг уйлуулан  байж буцаад явдаг нь хүмүүний ертөнцийн тавилан. Энэ л тавилан, жамыг хэн ч өөрчилж үл чадна.
-“Нэг л олдох амьдралдаа жаргаж байгаад л дуусна шүү” гэж архинд халамцсан нэгэн, хамт ууж байгаа нэгэндээ  анхааруулж, хуруугаа гозгонуулан сургана. Амьдын жаргал гээчийг их хэмжээгээр ууж идэх, наргиж цэнгэх үйлээр төсөөлдөг олон хүмүүс бий. Амьдралд олон өнгөөр ээлжилж байх учиртай зовлон жаргалын тэнцвэрээс гагц жаргалыг сонгосон хүмүүс. Тэд дахин дахин, байн байн ууж согтуураад байгаа шалтгаанаа “зовлонгоо мартах гэж” хэмээн төвөггүй тайлбарлана.  Байнга согтуу байх нь өөрт нь учирч байгаа зовлонгоос “зугатах” хамгийн сайн арга гэж чин сэтгэлээсээ тэд итгэдэг.  Их мансуурал дунд өөрт учирч байгаа зовлонгоо бусдад нялзаан тохож байгаагаа тэд анзаардаггүй.  Зовлонгоос зугатах тусмаа улам ч их зовлонг өөр дээрээ цуглуулж байгаагаа зөвшөөрдөггүй.
-“Нэг олдох амьдралаа аятай сайхнаар өнгөрөөнө шүү” гэж их мөнгө цуглуулж байгаа нэгэн, эхнэр хүүхдүүддээ анхааруулж, хуруугаа гозгонуулан сургана. Амьдралаа аятай сайнаар өнгөрөөх боломж нь “их мөнгө” гэж төсөөлдөг олон хүмүүс бий.  Амьдралын олон өнгө дундаас гагц мөнгийг сонгосон хүмүүс. Тэд ямар ч аргаар хамаагүй их мөнгө олохыг л хүсдэг.  Худлаа ярьж, хулгайлж завшиж, биеэ үнэлээд ч болсон хамаагүй.  Их мөнгөтэй бол энэ дэлхийд байгаа юуг ч худалдаж авч болно гэж тэд чин сэтгэлээсээ итгэдэг.  Их мөнгөтэй байх тусмаа хүссэн бүхнээ худалдаж аван гоёж,  атаархлын манан дунд сүүмэлзсэн бусдын “хорон царай” г анзаарахдаа  сэтгэлийн таашаал авдаг. Харин тэд өөрсдөө мөнгө болон хувирч, бусдыг мөнг болгон харах бүрдээ  хамгийн үнэтэй “хүн чанар” -аа алдаж байгаагаа анзаардаггүй.  “Ихэдсэн шунал” нь түүнийг “шулам” болгон хувиргаж байгааг огт зөвшөөрдөггүй.
-“Нэг олдох амьдралаа  зөвхөн өөртөө л зориулна шүү” гэж  амиа хичээгч нэгэн, толинд харангаа хуруугаа гозгонуулан, өөртөө  анхааруулан сануулна. Амьдралын утга учир нь  “бусдын тусыг өөртөө ашиглаж, өөрийн тусыг бусдад өгөх шаардлагагүй” -д байдаг гэж боддог олон хүмүүс бий.  Амьдралын олон өнгө дундаас  гагц өөрийгөө л сонгосон хүмүүс.  Тэд өөрийгөө зовоохыг хүсдэггүй ч  бусдыг өөрөөсөө илүү байхыг огт зөвшөөрдөггүй.  Өөрийгөө “бусдаас илүү” гэж ямагт бодовч, амьдралд болохгүй бүтэхгүй байгаа олон шалтгааны бурууг өөрөөсөө бус бусдаас л хайна.  “Зоволгүйгээр их мөнгө олж, зогсолтгүйгээр жаргах” хүсэл нь биелэхгүй байх тусам бусдад хорсдог.  Өөрөөсөө илүү байгаа нэгэнд байнга атаархан хорсож, алдаа эндэл бүхэнд  чин сэтгэлээсээ баясан тавлах аж. Сэтгэл дэх атаа хорсол бүхэн нь амнаас нь унах хорон муу үгстэй холилдон, огиудас хүрэм муухай  төрхтэй болгож байгааг анзаардаггүй.  Зөвхөн хувиа хичээх арчаагүй үйлдэл болгон нь өөрийг нь ямагт “ганцаардуулж” байгааг огт зөвшөөрөхгүй.
-“Нэг олдох амьдралаа утга учиртай өнгөрөөх юм сан” гэж хичээж боддог олон хүмүүс бий.  Утга учиртай өнгөрөөнө гэдэг нь  өөрөө чадлаараа хөгжиж, өрөөл бусдад боломжоороо туслах явдал гэж боддог хүмүүс. Тийм болохоор тэд эрдэмд , бас ажилд суралцаж их зүйлийг бүтээж, тэр л бүтээсэнд нь  бусдын баярлаж талархсан сэтгэлийг мэдрэхдээ  жаргалтай байдаг. Тэд мөнгийг “амьдралын хэрэгцээ” гэж үзэж,  “хүн чанар”ыг эрхэмлэдэг.  Тэд ууж идэж наргиж цэнгэхээ тааруулж, хэмжээ хязгаараа хэзээ ч алддаггүй.  Бусдад чин сэтгэлээсээ тус болж байхдаа  “хариу нэхэлгүй”-гээр  “байх ёстой зүйл” гэж зөвшөөрч, дараа нь мартаж орхидог. Өөрөөсөө илүү яваа нэгэнд талархан баярлаж, өөрөөсөө дутуу яваа нэгнийг өрөвдөж хайрлан дэм болохыг хичээдэг.  Энэ хорвоод нэгэн нарны дор хамтдаа амьдарч яваа хүн болгон өөр өөрийнхөөрөө “жаргаж байгаасай” гэж хүсдэг. Бид хамтдаа байгаа болохоор, бас бие биенээсээ хамааралтай болохоор  “өлгий” болсон эх дэлхийгээ хайрлана.  Амьд явахын аугаа утга нь  “хүмүүс бид бие биенээ  хайрлан хүндлэх сэтгэл” гэдэгт итгэдэг. “Амьдрал бол аугаа зүйл болохоор өөрт учирч байгаа зовлон жаргал бүхнийг  бусадтай ав адилхан туулж, давж гарч байх ёстой”  гэж сэтгэлдээ зөвшөөрдөг.
  Энэ амьдрал чинь их энгийн зүйл шүү дээ
…Энэ амьдралд бид “нүцгэн ирээд л нүцгэн буцдаг” энгийн зүйл. Бид энэ амьдралдаа хичнээн их хөрөнгө мөнгө хураагаад , хичнээн брендийн хувцас цуглуулаад, хичнээн үнэтэй машин, тансаг хаус аваад ч бүгдийг орхиод л буцдаг. Аваад явах боломжгүй.  Үр хүүхдүүддээ үлдээнэ л дээ. Гэхдээ тэд ч бас бидэнтэй адил цуглуулах л болно. Харин тэд өөрсдөө зовоогүй болохоор тэдэнд энэ болгон тийм ч хайрламаар үнэтэй зүйл биш.  Бид заавал их шуналдаа биш өөрийн боломж хэрэгцээндээ таацаж  амьдарч байвал юутай сайхан.
…Энэ амьдралд бид өөрт учрах зовлон, жаргалыг аль алиныг нь заавал амсдаг нь энгийн зүйл. Огт зовохгүйгээр дандаа жаргаад байна гэж үгүй. Дандаа зовоод огт жаргахгүй байна гэж бас л үгүй.  Зовлонг давж ухаажих тусмаа, амьдралын утга учрыг ухаарах тусмаа хүн бага алддаг. Тэр болгон нь сэтгэлийн амар амгалан руу хөтөлнө.  Хүн өөртөө учирсан сайн муу бүх л үйлийнхээ үр дагаврыг өөрөө л үүрч чадах тусмаа хүчтэй болдог.  Харин юуг жаргал, юуг зовлон гэж бодох нь тэр хүний ухааны хэмжүүр нь  болно.  Жаргал зовлонгийн дэнсийг тэнцүүлж чаддаг болчихвол юутай сайхан.
…Энэ амьдралд би ганцаараа бус олуулаа хамтдаа амьдардаг нь энгийн л зүйл. Тийм болохоор бид бие биенээ хайрлан дурлаж, хүндэлж  бахархаж хамтдаа амьдарцгаадаг. Бас бид  энэ газар нутаг дээр өөрсдийн  үргэжлэл болох үр удмаа үлдээнэ. Хүн болгоныг хайрлахгүй ч, хүн болгоныг үзэн ядахгүй байж болно. Учир нь хүн болгон бидэнд таалагдах албагүй ч, өөр өөрийн тавилангаараа амьдрах аж. Тэгэхээр заавал бусдад таалагдах гэж хуурмаг авирлаж, өөрт таалагдаагүй нэгнээ үзэн ядаж харааж зүхэлгүйгээр  амьдарч болно.  Чи өөрийн боломжоороо амьдарч, өөрийн хийж байгаа болгондоо сэтгэл хангалуун амьдрах эрхтэй. Гэхдээ бусдын эрх ашгийг ноцтой хохироолгүйгээр шүү дээ.
Заримдаа бодоод байхад энэ амьдрал маань их л энгийн зүйл. Харин үүнийг төвөгтэй болгож, алив асуудалд хэт шаналж, өөрийгөө зовоож, шунал тачаалаа дийлэлгүй ямагт тарчилж  байдаг нь бидний араншин.
Зүгээр л гадаа гараад харахад цасан ширхэг дээр ойсон нарны гэрэл нүд гялбуулж, бүх л юмс үзэгдэл ер бүшийн гоёмсог харагдаж байгааг анзаарав уу? Энэ л гайхалтай ертөнцөд хүмүүс шинэ жилийн гоёлоо, бас бэлэг цуглуулахаар дэлгүүр хэсч,  гэртээ гоёмсог чимэглэлтэй гацуур модоо засацгааж, түүнийг харан баярласан хүүхдүүд  өвлийн өвгөний бэлгийг тааж ядан хүлээхдээ инээмсэглэнэ. Хөр цасан дээр гишгэх гутлын ул “ширр, ширр, ширр” хэмээн дуугарч, бид хаалганыхаа өмнө гутлын цасаа гүвнэ. Гутлын улнаас үсчих цасан ширхэг аалигүйтэн бүжиж, буцан газар буух нь нэг л гоёмсог.  Өвлийн жаварт улайсан хацраа гараараа нэгэнт үрж гэртээ орохуйяа , урдаас дүүгэх халуун илч амьдралын нэгэн амтыг мэдрүүлнэ. Өвөл болох ямар сайхан гээч.
Зөгнөөд байгаа хугацаанд  дэлхий сөнөхгүй л дээ. Зүгээр л  “Хэрвээ…” гэж нэг бодоод үзвэл, бид энэ амьдралын амтыг төсөөлөх болно.  Шинэ он айсуй.

Nov 08

Өөрийгөө хайрлахуй

By gala-admin | ЗАЛУУ НАС - ХАЙР

Ам нэг байхад чих хоёр байдаг юм, ҮГЭЭ МЭД
Амьдрал ганц байхад сонголт олон байдаг юм,  ЗАМАА МЭД
Хань ганц байхад хайр олон байдаг юм,  СЭТГЭЛЭЭ МЭД
Амжилт таныг тосч байхад алдаа таныг отож байдаг юм,  ӨӨРИЙГӨӨ МЭД

      \фейсбуук дээрээс сонгосон үг\

…”Вашингтон ДС орчмын оюутан залуусын клуб” ээс санаачлан 9 сард зохион байгуулсан ” Ideal  Future Talks”  ярилцлага дээр С.Энхтуул гэдэг бүсгүй  “Хайр ба амжилт” нэртэй илтгэл тавьсан юм. Тэрээр илтгэлийнхээ эхэн дээр  сонсогчдоос:
 – эцэг эх  – гэр бүл – үр хүүхэд  – найз нөхөд  – ажил төрөл  – өөрөө
гэсэн зургаан чухал зүйлээс “хамгийн ихээр хайрлах ёстой” гэсэн зүйлээ дарааллаар нь дугаарлана уу? гэж хүссэн юм.  Хүмүүс янз бүрээр дугаарласан байсан ч нилээд хэдэн хүн  -өөрөө-  гэдгийг  хамгийн чухал зүйл гэж үзэн тэргүүнд нь дугаарласан байлаа.
…Би бага байхдаа зуны амралтаар  хөдөө хөгшин аавындаа очиж мал, сүү саалийн ажилд нь тусалдаг байлаа. Зуны өглөө их эрт боссоноос болсон уу, нойр минь хүрч   хонь хөгнөх ажлаас нь зугатаад илүү гэрт нуугдаж орон, барааны цаад талд унтаж орхисон сон. Нэг мэдсэн хөгшин ээжийн дуу хадаж “яасан аминдаа аргатай хүүхэд вэ? мал идээний ажил дундаар амиа бодоод энд унтаж байдаг” гэж загнаж байна. Ичсэндээ хурдан босоод гэртээ ч оролгүй,  билчэж байгаа хонь руу гүйж билээ,  Бага насны олон дурсамжин дундаас энэ дурсамж огт мартагддагүй юм. Тэр цагаас хойш “амиа аргалахгүй” -г хичээж  хэрдээ “гүрийж” байсаар жаахан ажлын дөртэй болж байсан юм даг.

…Харин социализмын үед  улс нийгмийн өмч хөрөнгө, эрх ашиг хамгаас дээгүүр тавигддаг байснаас  хүмүүс өөрийн амиа бодохоо байж гаргуунд нь хаяж байсан тохиолдол зөндөө. Хүчтэй шуурганд уруудсан нийгмийн баялаг болох мал сүргийг авран хамгаалж зүтгэсээр  алтан амиа алдсан хүмүүсийг алдаршуулан магтаж хөшөө дурсгал босгож байв. Аймшигтай гал түймрээс САА-н будаа тариаг хамгаалах гэж тэмцсээр амь насаа алдсан баатарлаг залуусын тухай “Халуун сэтгэл” нэртэй кино бүтээж тэднийг хүндэтгэн дурссан байсан. Энэ хүмүүсийн итгэл үнэмшил, нийгмийн төлөө, бусдын төлөө гэх халуун сэтгэл гайхамшигтай байлаа. Үүний эсрэгээр зөвхөн өөрийн өчүүхэн ашиг сонирхлын төлөө бусдын эрх ашгийг хохироож, бусдад адил тэгш ноогдох учиртай баялгийг хууль бус аргаар хулгайлан завшигчид ч зөндөө бий болсон. Тэднийг нийтээрээ жигшиж “бэртэгчид” гэж нэрлэж байв.
Саяхан бид ярилцаж суутал хэн нэг нь  “хувиа бодох, өөрийгөө хайрлах гэсэн ойлголтууд ямар ялгаатай юм бэ? гэж асуулаа.  Олон хүмүүс ингэж эргэлздэг.  Би ч бас энэ тухай бодож байлаа.

Чи яагаад өөрийгөө хайрлаж болохгүй гэж?

Дээрх зургаан асуултаас “өөрийгөө хайрлах нь хамгийн чухал” гэж тооцсон хүмүүс тайлбарлахдаа:
-Хэрвээ би өөрөө бие муутай байх юм бол, аав ээжийгээ хэрхэн асрах билээ?
Нээрээ бодох ахул, хүн ямагт өөрийн эрүүл мэндээ хайрлаж, өөртөө санаа тавьж явах хэрэгтэй мэт. Олон ч хүмүүс “чи өөрөө эрүүл байвал санаж бодож байгаа олон зүйлээ биелүүлж чадна” гэж чин сэтгэлээсээ зөвлөдөг. Өөрийн мөрөөдөл болон өмнөө тавьсан олон зорилгодоо хүрэхийн тулд  эрүүл саруул байх нь хамгийн чухал ажээ. Эрүүл байхын тулд өөртөө санаа тавьж болох олон боломжууд өнөө цагт бий болжээ.
-Хэрвээ  би  мэдлэг муутай бол дүүдээ юу гэж сургаж, хичээлд нь  хэрхэн тусалж дөнгөх билээ?

Нээрээ бодох ахул, чи мэдлэг муутай бол дүүдээ болон найз нөхөддөө  хэрэгтэй асуудлаар нь хэлж зөвлөж хэрхэн чадах билээ. Хүмүүс сургуулиас гадна өөрт хэрэгтэй олон мэдээллүүдийг ном болон хэвлэл мэдээллээс олж авдаг. Байнга уншиж байх нь өөрийн оюун санааны шим тэжээлээс гадна, өөртөө болон бусдад хэрэг болох олон хэрэгтэй зүйлийг өөртөө шингээхэд тусалдаг.  Номноос ухаарал авах хэрээрээ түүнийгээ бусадтай хуваалцахдаа баяртай байна. Энэ хэрээр чиний оюун санаа задарч, тэлж хөгжиж байдаг аж.

-Хэрвээ би ажил хийж сураагүй бол яаж өөрийгөө болон гэр бүлээ тэжээж чадах билээ?
Нээрээ бодох ахул, ажил хөдөлмөр эрхэлнэ гэдэг өөрийгөө бусдаас хараат бус байдлаар амьдрах боломж нь аж.  “Хүн ажлыг голдоггүй, ажил хүнийг голдог” гэдэгчлэн  хийж сурсан бүхэн хүний өөрийнх нь баялаг болон шингэж байдаг аж. Ажил хөдөлмөр гэдэг мөнгө олж амьдралаа дээшлүүлэх боломжоос гадна сайхан хамт олон, найзуудтай болох, өдрийн маш олон цагийг өөрийн сэтгэлийн  баяр бахадлаар өнгөрөөхөд тусалдаг. Өглөө ажилдаа явж үдэш ажлаасаа гэртээ ирэхдээ л хүн хийж бүтээсэн бүхэндээ өөртөө баярладаг. Энэ бол сэтгэлийн ханамж юм.

-Хэрвээ би ааш муутай байх юм бол бусадтай яаж ойлголцох билээ?

Нээрээ бодох ахул, хүмүүстэй зөв сайнаар харилцаж сурна гэдэг өөрийгөө бусдаар хүндлүүлэх, өрөөл бусдыг хүндэлж, хамтдаа  хөгжихөд тусалдаг аж. Чин сэтгэлийн нөхөрлөл хүнийг олон сайн зүйлд сургадаг. Заримдаа муудалцавч сэтгэлдээ учирлан уучлахад, заримдаа онгирон хэм алдавч сэтгэлдээ гэмшин уучлал гуйхад сургадаг. Заавал бусдад таалагдахын тулд биш ч өөртөө таалагдахын тулд, өөрийн үнэ цэнэ болон хүндлэлээ авч үлдэхийн тулд хүн ямагт суралцаж байдаг. Өөрийгөө бусдад зөв сайнаар ойлгуулж, өөрөө бусдыг зөв сайнаар ойлгож сурахын төлөө хүмүүс  өөрийн ухаанаа дайчилдаг аж.
-Хэрвээ би арчаагүй байх юм бол хэн намайг тоох билээ?

Нээрээ бодох ахул, “чи өөртөө арчаагүй бол хэн ч чамайг тоож хүндлэхгүй” аж.  Арчаа гэдэг  нь, хувь хүнээс ямагт өөрийнхөө төлөө анхаарал тавьж, санаа зовж байхад сургадаг.  Зөв сайн хооллохоос эхлээд , хувцсаа өөртөө тохируулж өмсөх,  гадаад үзэмжээрээ бусдад таатай харагдах, бас дотоод сэтгэлээрээ гэрэлтэж байхын тулд эелдэг сайхан санагдаж байх үйлдэл бүхэн үүнд хамаатай аж. Заримдаа хүмүүс “за даа намайг хэн тоох билээ?” гэж бодон өөрийгөө гаргуунд нь хаях тусам бусдад улам ч арчаагүй, өрөвдөлтэйгээр харагддаг. Тийм үед хүмүүс таныг өрөвдөхөөс бус хайрладаггүй.
-Хэрвээ би… Хэрвээ би… Хэрвээ би… Олон асуултуудын хариу энд байдаг.

Ингээд бодох ахул өөрийгөө хайрлах гэдэг нь, хариулт нэхсэн олон асуудлын хариу аж. Хайр гэдэг олон янз. Өөрийгөө хайрлана гэдэг нь дулаан хөнжлөөр биеэ хучиж, дуртай амттанаа зооглож.  хүссэнээ мөрөөдөж, санаснаа бүтээж, сарвайснаа авч, аз жаргалыг өөрөө ирэхийг хүлээж суух үйл биш ажээ.  Харин ямагт өөрийнхөө төлөө санаа тавьж өөрөө хөгжиж байхын утга аж. Эхэндээ чамд амаргүй байх боловч өөрөө хичээсэн бүхэн тань  үр өгөөжөө хайрладаг.  Өөрийгөө огт гололгүй өдөр болгон хичээх тусам чи бусдад тоогдож, тэдний хүндлэл хайрыг хүлээж эхэлдэг.  Өөрийгөө хайрлана гэдэг өрөөл бусдад зөвхөн сайхан харагдахын нэр биш, өдөр өдрийн нар шиг гадаад үзэмжээрээ ч, дотоод сэтгэлээрээ ч бусдын сэтгэлд гэрэлтэж байхын нэр аж. Тэгж гэмээ нь чи бусдад үлгэрлэж, бас бусдад тусалж, бусдад үгүйлэгдэж чадах болно.

   Чи ямар хүн байхыг хүснэ, яг тийм хүмүүсээр өөрийгөө хүрээлүүл

Хэрэв чи зөвхөн сайхан харагдахын тулд толины өмнө гоёж суугаад байх ахул, өөртөө л сайхан харагддаг. Харин гоё сайхан харагдах үзэмжээрээ гудамжаар алхлах ахул, бүх хүмүүс чамайг эргэн хардаг. Үүн лугаа өөрийн сайхан чанараа сэтгэлдээ л хадгалаад  “өнөө би л болж байвал, өрөөл бусдын яах нь надад ямар хамаа байнаа” гэж бодвол чи өөрөө өөртөө л сайн хүн, бас хувиа хичээгч. Харин өөрийн сэтгэлд дэх гэрэл гэгээ, баяр бахадлаа, бас амьдралын туршлагаа бусадтай хуваалцаж харилцан суралцаж  эхэлбэл  бүх хүмүүс чамд талархаж, хайрлан хүндэлдэг.
Өнөө цагт хүмүүс хамтрагчид болон нөхөрлөлийг огт өөрөөр сонгож, бас огт өөрөөр хандах болжээ.  Найз нөхөд гэдэг уулзаж учраад хов жив ярьж суудаг, ууж идэж наргиад хамтдаа “тасарч унан” хөгжилддөг  хүмүүс биш аж.  Ийм үед цагийг хөгжилтэй өнгөрөөх боловч сэтгэлд л нэг л дутмаг. Уулзаж учирлаж суухад яриа нэг л нийлэхгүй бол хөгжил баясал хаа нэгтээ үргэн одох шувууд шиг алга болно. Сонирхол, үзэл бодол нэг л нийлэхгүй бол дов сондуул дундуур  донслон явах трактор шиг дэгэн догон. Энэ бүхний ард тал зассан хуурмаг инээмсэглэл, ая зассан худал төрх, үг дагасан  толгой дохилт, мөнгө дагасан зусардалт л дагалдаж байдаг.

Харин өнөө цагт хүмүүс адил сонирхол, нэгэн үзэл бодол, төстэй боловсрол хүмүүжлээрээ нөхөрлөх болжээ. Миний мэдэхийн, амралтын өдрүүдээрээ гэр бүлээрээ цуглан хоол ундаа зэхэж хамтдаа олон сайхан яруу найраг өгүүлэг уншин сэтгэлийн цэнгэл эдэлдэг, амралтын өдрүүдээрээ нэгэн бүл болж элдэв арга хэмжээ зохион байгуулан бусдад мэдлэг нэмэрлэдэг залуус, баяр ёслолын үеэр гэр бүлээрээ хамтдаа ууланд очин цанаар гулгаж, зундаа жимс түүн хөгжилдөж өнгөрөөдөг  хүмүүс зөндөө бий болжээ.  Бас фейсбуук дээр олон сонирхол нэгтэй бүлгүүд үүсч, нэгэн сэтгэлээр найзалж нөхөрлөн,  бусдад тустай олон үйлийг үйлдэх болжээ. Хэн боловч найзалж нөхөрлөх хүнээ өөртэйгээ адил түвшиний мэдлэг боловсрол, адил түвшиний сонирхол, адил түвшиний үзэл бодлоор сонгодог болж. Яагаад гэвэл ийм хүмүүс хамтдаа байхдаа яриа нийлж, үйлдэл хамсч, илүү сайнаар ойлголцдог аж. Энэ бүхэн нь тэдэнд сэтгэлийн цэнгэлийг авчирна. Бас дандаа ийм байхыг хүсдэгээс уулзаж учрах өдрөө сэтгэл чилэн хүлээнэ. Бас бие биенээ санаж үгүйлнэ. Уулзаж учрахдаа чин сэтгэлээсээ  баярлан бахадна.

Заримдаа хүмүүс өөрт дутагдаж байгаа чанараар нь найз нөхдөө сонгох нь бий. Учир нь тэднээс суралцаж өөрийгөө хөгжүүлж байхдаа баярладаг. Өөрөө ухаантай байхыг хүсдэг бол ухаантай хүмүүстэй уулзаж учрахыг хүснэ.  Өөрөө өөдрөг сайхан мөрөөдөлтэй бол яг л тийм мөрөөдөлтэй хүмүүстэй найзлахыг хүснэ. Адил сонирхолтой хүмүүстэй уулзаж учрахдаа баярладаг. Чи ямар хүн байхыг хүснэ, яг тийм хүмүүсээр өөрийгөө хүрээлүүлэхдээ өөрөө хөгжиж, өрөөл бусадтай сэтгэлээ хуваалцаж, хэрэгтэй үед нь бие биедээ туслахдаа чин сэтгэлээсээ баярлан бахадна. Энэ бол сэтгэлийн цэнгэл. Тийм болоод л бид бие биенээ эрж хайн бидэрдэг. Олох ахул жинхэнэ аз жаргалыг мэдэрдэг. Амьдралын нэгэн утга  энэ буюу.

Чи “од” биш, зүгээр л энгийн хүн гэдгээ ямагт мэдэрч бай

“Хүн өөрийгөө бүхнээс дээгүүр гэж бодож байгаа бол үнэн хэрэгтээ хамгийн дор нь байгаа гэсэн үг”. Өнөөгийн залуус “од” болохыг л хүсдэг болж. “Тасарчихсан” гэдэг улигт хэллэг нь хүмүүн бус гэдэг утгыг илэрхийлдэг. Яг үнэндээ тэр мөчид тэд өчүүхэн шалбаагт живж буйгаа анзаардаггүй. Бусдын өмнө доог болж байгаагаа анзаардаггүй. Өөрийгөө “мүндаг” гэж бусдад ойлгуулахын тулд өрөөл бусдыг “доош хийн” матаж байдаг олон залуус бий. “Би түүнээс мундаг” гэдгээ үйлдлээр бус, үг хэлээр “нотолж” байдаг залуус хөөрхий. Үнэн хэрэгтээ бусдад тоогдох гэсэн ядмагхан арга юм уу даа.
“Эрдэмт хүн даруухан, их мөрөн дөлгөөхөн” гэдэг хэллэг бий.  Хүн ихийг уншиж ухаарах тусам өөрийн “өчүүхэн” гэдгээ мэдэрдэг. Тэр өчүүхэн нь магад түүнийг маргаашийн өдөр аугаа болгохын эхлэл болох нь бий. “Энгийн юм хамгийн аугаа гэдэг”. Бусдаас “содон” байх гэдэг тэнэглэлээс , өөрийн мөн чанараараа бусдад “мундаг” харагдах нь хавьгүй илүү. Яагаад гэвэл тэр хүний өөртөө шингээсэн мөн чанарыг хэн ч хулгайлж, бас үгүйсгэж чаддаггүй. Өөрийгөө хайрлан хөгжүүлэхийн учир энд буй. Яг үнэндээ  анзаарах юм бол хүмүүн бид ” өчүүхэн хэрнээ  “аугаа”. Харин өчүүхэн, эс бол аугаа байхыг чи өөрөө л шийддэг. Учир нь “ширхэг будаа зүүний үзүүр дээр тогтох” лугаа аугаа тавилан биднийг хөтөлж байдаг. Харин тэр тавилангаа бид өөрсдөө л сонгодог. Чи өөрөө энэ ертөнцөд ирээд л буцдаг давтагдашгүй “бүтээл”. Өөрөө өөрийгөө хайрлан хөгжүүлж, өөрийн сайн муу үйлдлийнхээ үр дүнг өөрөө л үүрч давах үүрэг нь өөр хэнийх ч биш, гагц чинийх.

Хичнээн хүсч байсан ч эргэж бүү хар, өөрийнхөө төлөө
Хичнээн хайрлаж байсан ч сэтгэлээ бүү дэлгэ, өөрийнхөө төлөө
Үзэн ядаж гомдож байлаа ч үйлдэл бүхнээ цэгнэ, өөрийнхөө төлөө
Өөр хэний ч төлөө бус, өөрийнхөө төлөө  бүхнийг хий
\фесбуук дээрх бичлэгүүдээс  сонгов\
Жич: Миний бичлэгүүдийг уншаад намайг хараан зүхэж сэтгэгдэл бичдэг хүмүүсийн анхааралд:  Миний бие нь “муу хүн” гэдэгтэй би санал нийлдэг бөгөөд, өөрийгөө маш ихээр “хайрладаг” гэдгээ дурдахад таатай байна.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2012-11-08

Oct 18

Сэтгэлийн хир

By gala-admin | ЗАЛУУ НАС - ХАЙР

Хэн нэгний өмсөж яваа хувцас нь хиртэй харагдвал хичнээн сайхан царай зүс, бие бялдартай байсан ч гоё сайхан харагдахгүй.  “Уг нь сайхан залуу юм, даан ч арчаагүй юм даа” гэж өөрт нь хэлэхгүй ч, сэтгэлдээ үгэлж холддог.  Хэн нэгний дотоод сэтгэлийн хир нь ярианы дунд анзаарагдвал хичнээн ухаантай, мэдлэгтэй мэт  байсан ч сэтгэлд  дотно буухгүй.  “Хөөрхий дөө яасан ч өчүүхэн сэтгэхүйтэй юм бэ дээ” гэж түүнд хэлэхгүй ч, дахиад уулзан дотно сайхнаар ярилцахаас цэрвэдэг.

Энэ жишээг би нэг бичлэгтээ  ишлэл  болгон авч байсан  хэдий ч сэтгэлээс минь огт гардаггүй юм.  …Багш нь оюутнууддаа хандан “та нар дотор сэтгэлдээ дургүй хүнийхээ тоогоор  нэг нэг төмс сонгон авч цүнхэндээ хий” гэж зөвлөжээ.  Залуус ч инээлдэн хөгжилдөж өөрийн дургүй гэсэн хүнийхээ тоогоор төмс сонгон авч цүнхэндээ хийж. Тэгээд нэг хонож, нилээд хэд хонож.

Цүнхэн доторх төмснүүд муудаж, эвгүй үнэртэй болж, авч явахад өдрөөс өдөрт  хэцүү болов. Цүнх нь хүндэрч, хэн нэгний дэргэд удаан байх аргагүйгээр эвгүй муухай  үнэртэх аж. Тэд багш дээрээ очиж энэ тухайгаа учирлан цаашид хэрхэх ёстой тухайгаа асууцгаажээ.  Хариуд нь багш нь “Та нар бусдын тухай муугаар бодох тусам сэтгэл дотроо  ийм муудсан төмснүүдийг агуулж яваа хэрэг шүү дээ” гэж хэлсэн гэдэг. Энгийн атлаа гайхамшигтай жишээ.

 

Заримдаа бид амьдрал дээр уулзаж ярилцаж байсан хүмүүсийнхээ тухай, хааяадаа элдэв олон сайтуудын сэтгэгдлүүдийг анзаарч уншихдаа, зарим нэг нэвтрүүлгүүдийн тухай санал бодлоо солилцож байхдаа “Яагаад монголчууд бид бие биенээ ингэтлээ үзэн яддаг юм бол?” хэмээн гайхашрангүй бодох үе бий.  Монголчуудын “Тамын тогооны үлгэр” гэдэг алдарт хэллэгээс эхлээд “зах зээлийн ороо бусгаа цагт учраа олохгүй яваа” гэж өрөвдөхөөс  “Монголчууд бидний хүн чанар, бие биеэ хайрлан энэрэх уламжлал алдагдаад байгаа”д харуусах хүртэл бодол учирлал оюун санаанд тэнүүчилнэ. Юу юунаас илүү монголчууд бидний бусдаас ялгарч асан “үнэт чанар” энэ цагийн муу араншингийн сүүдэр дор алдагдаад байгаа нь  харамсмаар. “Уужуу тайван, цагаан цайлган, бусдад тусч” гэж гадныхан үнэлдэг байсан тэр л чанар улам улам бүдгэрээд байх шиг.

   Мөнгөний СҮҮДЭР

Өдгөө Монгол оронд минь мөнгөний төлөөх их хийрхэл “хар салхи” мэт дэгдэж буй.” Мөнгөөр бүх зүйлийг худалдаж авч болно” гэдэг үзэл санаа, гоёмсог цэцэгсийн дунд тархан ургах хог ургамал мэт  хүний сэтгэлд ярган ургаж буй. ” Ямар ч аргаар хамаагүй их мөнгөтэй болох хүсэл” өнөөгийн залуусын сэтгэлгээг “хар тамхи” мэт мансууруулан, муу үйлдэл бүхэн рүү хөтөлж буй. Тэгээд л тэд биеэ үнэлж эхэлцгээдэг.  Тэгж олсон мөнгөө хорслоо тайлж хэрэггүй зүйлд үрнэ. Тэгэх тусмаа тэдний сэтгэл улам ихээр хиртдэг, бас улам ихээр бохирддог.

 

Монголд  мөнгөтэй баян хүмүүс олон болж буй нь муу хэрэг биш, зах зээлийн жам. Харин олон нийтэд  хамаатай өмч хөрөнгийг хууль бус аргаар хулгайлан завшиж “баяжсан” нэгэн хэсэг байхад, өөрийн эрдэм мэдлэг, уйгагүй хөдөлмөр, тэвчээр зүтгэлээр баяжсан олон хүн бий.  Өөрийн  хөлс дуссан  мөнгийг  хаа хамаагүй үрэхээс харамсдаг  байхад, бусдын хөлс цус дуссан мөнгийг огт харамсахгүйгээр цацаж, түүгээрээ бусдад гайхуулан аархдаг үйлдлээрээ тэд өөр хоорондоо ялгардаг юм.

 

Харин өдгөө Монголд минь мөнгөтэй хүн болгоныг үзэн ядах олонхи бий болжээ. Тэдний сэтгэлд “мөнгөтэй баян л бол хулгайч, луйварчин” гэдэг бодол эргэлдэнэ. “Хэн хэрхэн?” гэдгийг огт сонирхохгүй. Учир нь энд байгаа юм биш. Өөрийгөө зовоохгүйгээр их мөнгө олж, зогсолтгүйгээр наргиж цэнгэх хүсэл нь тэднийг ийн зовоож байгаа хэрэг. Өөрийгөө зовоохгүйгээр их мөнгө олох боломж нь  хууль бус үйлдэл. Казинод гэнэт их мөнгө хожоод тэгтлээ сайхан амьдарсан тохиолдол ховор. Учир нь өөрөө зовж хөдөлмөрлөөгүй хүн, мөнгийг зүй зохистой зарцуулах сэтгэлзүйн бэлтгэл үгүй.  Энд л бидний сэтгэл хиртэж буй.
Атаархлын СҮҮДЭР

Саяхан сумогийн “их аварга” Д.Дагвадоржийн оролцсон “Монгол тулгатны 100 эрхэм” нэвтрүүлгийг үзлээ.  Японы үндэсний спорт болох сумогийн ертөнцөд ноёрхож, аархаж байсан түүнийг монголчууд төдийгүй дэлхийн хэмжээнд ч олон хүмүүс шүтэн биширдэг. Тэр цагт Д.Дагвадорж монголчуудын бахархал байж, дэлхийн хэмжээнд монгол хүний аархлыг гайхамшигтайгаар сурталчилж байсан.  Харин тодорхойгүй шалтгаанаар “зодог тайлаад” ирсэн хойно нь  түүний халамцуу гишгэлт, хэн нэгэнтэй “зугаацсан” үйлдэл, сэтгэлийн гүн дэх аархлаа “нударгаар” илчилсэн бүхнийг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлүүд “дэлгэж”, түүний ямархан арчаагүй тэнэг,  бүдүүлэг замбараагүй болохыг сурталчилж олон нийтээрээ “үзэн ядах” -ыг уриалж байв.

 

Сонин юм шүү. Бахархлыг шавартай хэрхэн хутгаж болдгийг тэд харуулж  байлаа. Үүний цаана “тэр мундаг гээд байгаа хүн чинь бидэнтэй л адилхан арчаагүй ”  гэсэн өчүүхэн атгаг сэтгэлийн ХИР оршиж байв. Д.Дагвадорж нулимс чийглэн байж “Би энэ алдарт хүрэхийн тулд бөөн алаан дунд зовж, сөрж байж л гарч ирсэн. Харин өнөө цагт хүн нь хүнээ мэрж амьдардаг болжээ” гэж харамсангүйгээр учирлана билээ. Амжилт гэдэг хэзээ ч амар олддоггүй. Хөгжим зохиох гэж, ном бичих гэж, бүтээл туурвих гэж  зарим хүмүүс бусдыг амар амгалан нойрсож байхад сэтгэлдээ шаналан унтаж чаддаггүй. Олимпийн болон дэлхийн дэвжээнээс медаль авах гэж  тэдний урсгасан хөлс, бидний гурилтай шөл уугаад арчих хөлснөөс хэдэн мянга дахин үнэтэй. Тэд бусдаас илүү хөдөлмөрлөж зүтгэж байж амжилтад хүрдэг. Тэр хэрээрээ Монголыг сурталчилж, монгол хүний бахархлыг бусдад нотолдог.

 

Харин бид өөрсдөө хичээхгүй байж өөрөөс нь илүүд гарсан нэгэнд атаархдаг. Бахархсан сэтгэлдээ түүн шиг болох гэж хичээхийн оронд “баларч доройтоод над шиг болоосой” гэдэг атаархлын сүүдрээр сэтгэлээ хиртээж байдаг. Тийм хүмүүс л алдарт хүрсэн хэн нэгний алдааг олох гэж , олсон алдааг нь “ялааг заан “болтол нь дэвэргэж байж бусдад мэдээлнэ, хамтдаа үзэн ядахыг, шоолж доромжлохыг уриална. Үүнийг дэмжиж олон хүмүүс хараалын бохир заваан шүлсээ үсчүүлэн сэтгэгдэл бичихийг уншихдаа баярлан “бах нь ханана”.  Алдахгүй хүн гэж хаана ч үгүй. Алдаа онооны дэнс гэдэг амьдралын тэнцвэр. Алдаан дээр нь хүнийг өшиглөнө гэдэг муухай. Гундсан сэтгэлд нь  урам өгөх ганц үг хэлэхгүй байж, гудамжинд зөрөөд өнгөрөхөд нь араас нь нулимах бүр ч муухай. Өөрийгөө  зовоохгүйгээр “од” болох өчүүхэн хүсэл нь, өөрөөсөө илүү зүтгэлтэй нэгнийг  “шаварт хутгах” хүсэлтэй  холилдож байдагт л бидний сэтгэл хиртэж байдаг аж.

   Бухимдлын СҮҮДЭР

Зуны амралтаараа Монгол руугаа яваад ирсэн нэгэн танилтайгаа тааралдаж “Монголд  сайхан байна уу?” хэмээн сониучирхвал  “Өө сайхан байнаа, сайхан байна. Хөдөө явахаар бүр ч сайхан, харин хотод орж ирэхээр  жаахан амаргүй. Хүн болгон нь бухимдалтай, уцаардуу болчихжээ” гэсэн юм.  Хагас сая хүнтэй байхаар тооцож, төлөвлөж байгуулсан хотдоо сая илүү хүн шахцалдаж, түгжрэлдэж, засгаас тарааж байгаа бэлэн мөнгөндөө дугаарлан хэрэлдэж, зах дээр хулхидуулж, мөнгөө сүйлуулж, хямд хүнсэндээ хордож, давчхан газраа булаалдаж, дарга нарт долигонон авилгал өгч, дарамт айдсандаа бухимдан амьдрах амаргүй.  Хүн болгон л “Гуравхан сая хүрэхгүй хүнээ аятайхан аваад явчихаж чадахгүй” байгаа Төр, Засгийг байнга хараана.

 

Гэсэн хэрнээ хогоо хогийн саванд хийхгүй, хаана ч хамаагүй хаяна. Давсаг нь хүндэрвэл хаана ч хамаагүй суллаж орхино. “Үгүй энэ баар сав, буудал, зугаа цэнгээний газрууд арай дэндэж байнаа” гэх хэрнээ үдэш болгон л хэн нэгэн танилтайгаа халамцаж суух. “Энэ залуус ын архидалт арай хэтэрч байнаа” гэж халаглах хэрнээ  баяр болгоноор найз нараа урьж авчиран заавал ууцгааж, дараа нь хэрхэн “тасарсан” тухайгаа ид бах болгон хуучилж  хөгжилдөнө. Санаанд нь таарахгүй байгаа бүхнийг шүүмжлэн дургүйцэх атлаа цагаа тулахаар бид өөрсдөө л түүндээ уусан хутгалддаг.

 

“Би л болж байвал бусад нь ч яамай байнаа” гэх сэтгэлгээ бидний сэтгэлийг хиртээдэг.  Бид сэтгэлдээ хэн нэгэн дарга гарч ирээд “коммунизм” байгуулдаг шиг бүхнийг өөрчлөхийг хүлээцгээнэ. Бид өөрсдөө хичээхгүй хэрнээ, өөрөөсөө эхлэхгүй хэрнээ өөрчлөлтийг хүлээдэг. Өөрлөгдөхгүй удах тусмаа л бид бухимдана. Бухимдсан сэтгэлдээ бүхнийг үзэн ядаж, харааж зүхнэ. “Энэ муу хууль сахихгүй байхад би заавал сахих ёстой юм уу”, “Энэ муу хулгайлж завшаад баяжиж байхад  би шударгаар хөдөлмөрлөх гэж үү? гайгүй байлгүй” хэмээн амьсгаадан бухимдаж, арга замаа хэн нэгнээс сураглана. Тэр хэрээр бидний сэтгэлд бухимдлааас үүдэлтэй үзэн ядалт буцлан, бидний сэтгэлийг хиртээнэ. Яг л манан дунд төөрч яваа мэт.

        Хардлагын СҮҮДЭР

Хоёр найз уулзаад хэн нэгний тухай “Тэр тэгдэг гэнэ лээ. Их муу хүн юм шиг байгаа юм” гэж ярилцана.  Нөгөө хүн нь жаахан гайхаад “Тийм үү, чи тэгээд тэр хүнтэй уулзаж ярилцаж үзэв үү?” гэж лавшруулан асуувал “Үгүй ээ, үгүй. Нөгөө хэн л эртүүд надад тэгж ярьсан шүү дээ” гэж уцаарлангүй хариулах.  Нэг мисс бүсгүй ярилцлагандаа “Би ном унших дуртай, гэхдээ зузаан ном бол унших дургүй”  гэж тайлбарласан байсан. Уншихаас “залхуутай”, үзэхээс  “ядаргаатай”, ойлгохоос “яршигтай”,  зугаа цэнгэлд хөгжилдөж наргисан ийм хүмүүс, алив зүйлийг “ам яриагаар” дүгнэж, бусдын сэтгэлгээгээр сэтгэж амьдардаг. Тийм болохоор тэд  “тийм гэнэ лээ, тэгсэн гэнэ лээ” гэж ярина.
Ам яриа, хов жив араасаа хардлагыг л дагуулдаг. Тэгтлээ уншиж сэтгэхийг хүсдэггүй хүмүүс , алив зүйлийг эргэцүүлэхгүйгээр  бусдын үйлдлийг дагалддаг, яг л сармагчин мэт. Амьдрал дахь олон бодлогын хариуг өөрөө хайж олохын оронд мэргэч  төлөгч, бөө лам нарыг зорицгооно. Өглөгт өгсөн тэр л мөнгө амьдралын олон асуудлыг “шийдэж” чадна гэдэгт үнэн голоосоо итгэдэг.  Нэгэн мэргэч төлөгчийн төлгөнд бууснаар “амьдралд  нь атаархаж явдаг найзаа үзэн ядна”, авдар саван доторхи эд хэрэглэлээ гаргаж хаяна.

Амьдралд болж бүтэхгүй байгаа бүхний төлөө өөрийгөө бус, өрөөл бусдыг буруутгадаг.  Алдаа онооны дэнсэн дээр буруутанг олохдоо сэтгэл нь амрах авч,  сэтгэлээ хиртээж буйгаа өөрөө ч анзаарахгүй. Амар амгалан амьдралд саад болж байгаа бүхний бурууг зөвхөн  хардлагаар хайна.  Өөртөө итгэлгүй хүн, өрөөл бусдыг ямагт харддаг гэдэг.
      Шунал тачаалын СҮҮДЭР

Өдгөө бид ямар ч их зүйлд шунадаг болоо вэ? Их мөнгөтэй болохыг, эрх мэдэлтэй болохыг, мисс эхнэртэй болохыг, баян нөхөртэй болохыг, брендийн хувцастай болохыг, жип машинтай болохыг, том хаустай болохыг хүсэцгээнэ. Бидний хэрэглээ ихсэх тусам бид өөрсдөө улам жижиг болж байгаагаа анзаардаггүй.  Бидний шунал нэмэгдэх тусам бид хүн чанараа алдаж байгаагаа мэдэрдэггүй. Бид хэрэглээгээ өөртөө таацуулахгүйгээр  зөвхөн бусдад гайхуулах гэж хүсэх тусам улам өрөвдөлтэй тэнэг харагдаж байгаагаа мэддэггүй.  Бусдад хэрэглээгээрээ гайхуулах  адбиш хүсэл бидний сэтгэлийг улам ихээр хиртээдэг.
Үэзсгэлэнтэй бүсгүй хүнийг харахаар адгууслаг зөн нь хөдөлдөг, мөнгөтэй эр хүнийг харахаараа  насны ялгаа, мөн чанарыг олж харахаа больдог бол сайхан хайр гэгээн хүсэл мөрөөдлийн тухай яриад ч нэмэргүй. Адгууслаг зөн, мунаг тачаал, мөнгөний төлөөх шунал бүхэн биднийг хүн чанаргүй адгууслаг төрхөнд авч очдог. “Царайны сайхнаар цай сүлдэггүй” байсан монголчууд өдгөө цагт “Зүсний сайхнаар жаргаж болдог” гэж итгэх болж. Залуу насны гоо үзэсгэлэн, цог золбоо, эрч хүчин дээрээ өөрийгөө хөгжүүлж байх учиртай залуус маань “эргэж олдохгүй энэ насан дээрээ наргиж цэнгэж амжих”-ыг хүсдэг болж.  Харин “Үүдэн шүд нь унаад үс гэзэг нь цайгаад ирэхийн цагт” хэнд ч хэрэггүй болно гэж ухаардаггүй.
Шунал, тачаал бүхэн өөр өөрийн хэм хэмжээтэй.  Харин хэм хэмжээгээ алдах тусам хүн чанараа алддаг. Энэ сүүдэр хэр том байх тусам бидний сэтгэл тэр хэмжээгээр хиртэнэ. Дахин цэвэрлэх аргагүйгээр “шулам” болгож ч мэднэ.

                      Төгсгөлийн оронд

Хааяадаа бид “Монголчууд бид яагаад ингэтлээ бие биенээ үзэн ядаж, муулж, хорсоно вэ?” гэж боддог.  Бидний тархинд ялзарсан төмсүүд дүүрч орхио юу даа гэж гайхна. Тэр төмсүүдээ бид өөрсдөө тархинаасаа гаргаж хаяхгүй бол хэн бидний тархинаас гаргана гэж? Бидний дотоод сэтгэлээс муудаж ялзарсан эхүүн үнэр  ханхалж байхад  хэн биднээр бахархана гэж? Хэн биднийг хүндэлнэ гэж?
Сэтгэл минь хиртэх тусам бид бие биендээ итгэх итгэлээ алдаж, бие биенээсээ эмээж болгоомжилж эхэлдэг.  Ичих булчирхайгүй, эрээ цээргүй авиртай хүмүүс энэ цаг дор  далдаас хэн нэгний сэтгэл рүү “ус цацаж”, итгэл рүү нь заваан цэрээр “нулимж” сууна.  Уг нь тэднийг яг олж харах юм бол тэд даанч өрөвдмөөр өчүүхэн  л дээ.  Гэхдээ тэд  монголчууд бидний эв нэгдлийг, сайхан сэтгэлийн дэмжлэгийг, ирээдүйн сайханд итгэх итгэлийг  “хугалж” чадаад л байгаа юм даа.
Уг нь монголчууд бид “мундаг” хүмүүс  л дээ. Бид дэлхийн дайдад гарч “юм үзэж нүд тайлах ” тусмаа өөрсдийгөө таньж мэдэрч байна. Бас бусадтай харьцуулан цэгнэж, “бид юугаараа илүү, бас дутуу болох”-ыг  анзаарч эхэлж байна.  Тэр тусмаа “шинэ үеийн залуус” маань бүр ч илүү хөгжиж байгаа.  Харин сэтгэлд “бугших” энэ ХИРээ тэдэнд “өвлүүлчихгүй” юм сан даа.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2012-10-18

Oct 03

Сэтгэлийн хүлээс

By gala-admin | ЗАЛУУ НАС - ХАЙР

Секс хийвэл янхан болчихдог
Сэмхэн дурлавал завхай гэчихдэг
Сэвэлзэж гоёвол аалигүй болчихдог
Сэргэтлээ инээвэл ангалзуур гэчихдэг
\фейсбуук дээрх бичлэгээс\
… Буруутай үйлдэл хийсэн болон хууль зөрчсөн тохиолдолд хүнийг баривчлан гавлаж, болохгүй бол хүлж болдог. Нийгмээс тусгаарлахын тулд болон хууль зөрчсөн үйлдлийг нь нотлохын тулд шүү дээ.  Харин хүний сэтгэлийг хэзээ ч хүлж болдоггүй. Нэгэнтээ Т.Бум-Эрдэнийн “Юуг ч бодож болдог орчлон” нэртэй өгүүллийг АНУ-ын Сан-Франциско хотод  ажилаж амьдардаг уран уншигч  Уранчимэгийг уншиж байхад би ингэж л бодож асан. Тэр маш гоё өгүүллэг. Хүний сэтгэл дэх бодол хэнд ч юунд захирагдахгүйгээр энэ орчлонгийн уудам орон зайд хэрхэн тэнүүчилж болдгийг уран сайхнаар өгүүлсэн байдаг. Тэр л уудам орон зайд хэсүүчлэх хүний бодол санааг хэн ч таамаглаж хориглож үл чадна. Дэндүү эрх чөлөөтэй бодол санаа гэж…
Харин өнөө цагт монголчууд бид бодол санаагаа хүртэл хүлэх болж, харамсалтай. Бид өөртөө бус бусдад таалагдах гэж, бусдын хүсэл сонирхолд таацуулах гэж хэрхэн зовно билээ, халагламаар.
-За чи үүнийг хийж чадахгүй ээ
-Хэрээ мэдэж бяраа таньж бай
-Чи  зүгээр л миний хэлснийг дагаад явж бай
-Наадах чинь чиний чаддаг зүйл  биш
-Мөрөөрөө л  урдахаа хийгээд явж байвал барав
Бидний найз нөхөд болон хайртай хамаатан садангууд болон халамжит аав ээж, ах дүүс ингэж үглэх нь олонтаа. АНУ-ын тэнгисийн явган цэргийн ахлагч Р.Хосбаяртай ярилцлага хийж байхдаа энэ тухай түүний яриаг сонсоод би яг үнэндээ сэтгэлдээ “зогтуссан”. Тэрээр ярихдаа “заримдаа миний найз нар “надад чи ингэх байсан юм, чи ингэх хэрэгтэй” гэж сургамжлахад нь би тэдэнд “чи миний гутлыг өмсөж үзээгүй байж намайг хаашаа яаж алхах ёстойг яаж мэдэж байгаа юм бэ” гэж хариулдаг” гэж  өгүүлж билээ. Тэр мөчид би энэ үгийг сонсоод өөрийнхөө тухай гэнэт бодсон сон.  “Би энэ ертөнцөд өөрийнхөөрөө явж чадаж байгаа билүү?” гэж.
         Мөрөөдөл хүнийг урагш хөтөлдөг
Би бага балчир асан тэртээх он жилүүдийн бүүдгэр өдрүүдийн нойр хулжаасан шөнө гэнэтхэн үхлийн тухай бодохдоо ” энэ ертөнцийн хүмүүс намайг ийм аугаа, хүмүүст хэрэгтэй хүн гэдгийг мэдэхгүй өнгөрчих вий дээ”  гэж айдаг байж билээ. Тэр л үеэс “хүмүүст хэрэгтэй байх” гэдэг хүсэл маань ассан байх. Залуу байхад юу эсийг мөрөөдөх билээ. Үзэсгэлэнт бүсгүйг хөтөлсөн гайхамшигт ханхүү, хэн нэгнийг аварсан ачтан, өөрөө үхэхдээ бусдад гэрээсэлж буй баатар эр,  эх орноо элгэндээ тэврээд амьсгал хурааж буй Матросов, эсвэл гунигт үхлээр үхэхдээ бусдыг уяруулан уйлуулж буй  суут ухаантан гээд юу эс билээ. “Мөрөөдөхөд мөнгө төлөхгүй” гэж олон хүмүүс хэлдэг. Нээрээ ч мөнгө төлдөггүй мөрөөдөл хүнийг урагш хөтөлдөг.
Залуусыг мөрөөдөж байгаасай гэж би хүсдэг. Биелэх биелэхгүй нь ч хамаагүй, өөрөөсөө хэтийдсэн байх нь ч хамаагүй, заримдаа бусдаас ичиж нууж байх нь ч хамаагүй залуус юуг ч юм бэ мөрөөдөж байх нь сайхан.  Нэг л өглөө сэрэхдээ сэтгэлд тааламжтай тэр л зүүд мөрөөдөл хүмүүсийн сэтгэлийг сэргээж амьдралын өөдрөг гэрэл гэгээ рүү хөтөлдөг.Тэр тусмаа сэтгэлд нэг л итгэл, урам асахыг мэдэрдэг. Бусдад илүү байхыг хүсэхдээ “Би заавал Ерөнхийлэгч болноо” гэж ассан сэтгэл тань сурч мэдэх рүү тэмүүлэх эрч хүчийг өгөх ч юм билүү. Хэн нэгэнд гологдсон сэтгэлдээ “заавал би түүний сонгосон ханхүүгээс илүү гэдгээ харуулнаа” гэсэн мөчөөрхөл,  хожим нь түүнийг таны өмнө өвдөг сөхрөн “намайг хайрлаач” гэдэг гуйлтад хүргэх ч юм билүү. Хэн нэгэнд атаархсандаа “илүү гарах” гэсэн атгаг санаа тань хожмын нэгэн өдөр ууч сэтгэлд уярах ч юм билүү хэн мэдлээ.
Нэг биш хүмүүс надад хандаж зөвлөлгөө хүсч бичдэг.  Зовлонгоо тоочиж надад бичсэн бүхний хариуд би нэг л өгүүлбэр  бичдэг. “Чи өөрийнхөө зүрх сэтгэлийг сонс доо” гэж. “Далдаас хардаг Далай лам биш” болохоор би өөр юу гэж зөвлөх гэж?  Тэр тусмаа түүний “гутлыг өмсөж үзээгүй байж, хаашаа алхахыг” би яаж зөвлөх гэж? Зөндөө олон хүмүүс бие биедээ зөвхөн өөрийн амьдралын туршлагаа л “тулгадаг”. Тэр нь таарч зохирохыг хэн мэдлээ. Таарч тохирохгүй тусам л  найздаа гомдох сэтгэл нь асна. Тэгээд л муудалцана. “Чи хэн юм бэ?” гэж асууна. “Чи намайг хорлох гэлээ” гэж гоморхоно”. “Чи надад атаархлаа” гэж хардана. Түүний улмаас бие биедээ үнэнийг  хэлэхээс эмээн, сэтгэлийн гүндээ нуун “манжирхана”. Тэгээд сүүлдээ гомдсон сэтгэлдээ “учирлан” уучлал гуйн, ” үнэнийг хэлж байя” хэмээн амална. Гэвч сэтгэлийн хүлээсэн доор дахиад л бүх зүйл давтагддаг.

 

             Сэтгэлийн хүлээс
Социализмын үед бид “ёс суртахуун” гэдэг хэллэгээр бүх зүйлийг хэмждэг байж билээ.  Тэр л “ёс суртахуун” гэдэг хэмжээсээр  бүх зүйл тодорхой хэм хэмжээнд захирагдах ёстой.  “Нам байхад энэ муу хаачих билээ” гэсэн эхнэрүүдийн хэллэг дор инээлдэж асан бид нарын залуухан багш нар, маргаашийн нэгэн өдөр математикийн багш найз минь бидэнтэй хамтад ууж халамцсан  тэр өдөр эхнэртээ агсам тавьсаны төлөө,  сургуулийн Намын хорооны товчооны хурал гэрт нь хийж мань эрийг  “сануулан  донгодсон” тухай сонсоод “мэл гайхаж, цэл хөхөрч” байсан цаг  саяхан. Тэр үйлдэл бидэнд “Айхгүй ч гэсэн аягүй” гэдгийг сануулж байсан. Айж түгшсэн сэтгэлдээ олон хүмүүс өөрсдийн сэтгэлээ “хүлж” дотно нэгнийхээ сэтгэлийг ч “хүлэх”-эд тусалж байв. “Дэмий дээ, өөртөө болон өрөөл бусдад гай болохгүй явах”  тухай сургаал болон сануулгыг бие биедээ хэлдэг байж. “Дааганаас унаж үхдэггүй ч даравгараасаа болж үхдэг” гэдгийг ч мөнөөх л “ёс суртахуун” бидэнд ямагт сануулж асан.  Тэгсээр  энэ айдас дунд өөрийн сэтгэлээ хүлж, арчаагүй дорой амьдарсаар ирсэн тохиолдол зөндөө.
Харин өдгөө цагт тэр “ёс суртахуун”-ыг мөнгөөр арилждаг болоо юу даа. “Мөнгөгүй бол чи хэн ч биш” гэдэг хэллэг мэдлэг боловсролтой, авьяас билэгтэй  олон хүнийг “дорд үзэх” шалтаг нь болж буй. Хичээл зүтгэл, шударга хөдөлмөр, авьяас билэг бүхэн мөнгөний өмнө “үнэгүйдэх” тусам бидний “хүн чанар, бахархал” -ууд биднээс холдож оддог. Мөнгөөр бүх зүйлийг хэмжих тусам хүмүүсийн сэтгэл улам улмаар “хүлэгдэн”  гуниглаж, өөртөө итгэх итгэлээ ч алдаж эхэлдэг. “Уг нь надад маш сайхан санаа, боломжууд байна л даа. Даанч мөнгөгүй болохоор юу ч хийж чадахгүй юм байна” гэж гунигтайгаар бодох тусам сэтгэлийн хүлээс нь  улам улмаар чангаран хөвчирнө. “Мөрөөдөхөд мөнгө төлөх биш” гэдэг хэллэг өнөө цагт “Мөнгөгүй болохоор мөрөөдөөд ч дэмий юм” гэх харууслаар солигдоно.  Тэгээд л бид бухимдаж, үүнийхээ төлөө хэн нэгнийг үзэн ядаж, харааж зүхэж эхэлнэ.  Мөнгөтэй хүн болгоныг  үзэн ядах тусмаа өөрийн дорой арчаагүй байдалтайгаа эвлэрэн зохицох аж. Бухимдлын манан дунд бидний нүд улам улмаар бүрэлзэж, өмнөө байгаа олон боломжуудыг ч олж харахаа больсоор.
Хүн өөрийнхөөрөө байж чадахгүй тусмаа өөртөө итгэх итгэлээ алдаж бусдын тусламж,  дэмжлэгт дулдуйдэж эхэлнэ. ” Мягмар гаригт үсээ засуулах уу? болих уу?”, “Хол замд одох өдрөө ламаас асуух уу? болих уу?”, “Дурласан тэр хүн маань надад хань болох болов уу? яах бол”, “Мөнгөний даллага авахуулбал гэнэт баяжчих болов уу? ядаж л сугалаанд мөнгө хожчихгүй байгаа даа?”, “Бие минь ойрдоо өвдөөд байдаг, ламд очих уу? эмчид очих уу?”, “Энэ жил олон асуудал урд минь байдаг, түүнийгээ хийх гэвэл дэлхий сөнөчихгүй байгаа”.  Сэтгэл минь хүлэгдэх тусам хичнээн олон сонголтын өмнө бид зогсоно вэ? Бид энэ хүлээсэндээ бачуурч тэвдэнэ, бухимдаж цухалдана. Бодож санасан болгон биелэхгүй байх тусам бурууг нь өөрөөсөө бус бусдаас хайцгаадаг.  “Тэр гэж нэг юм, тэгж хэлснээс би буруудаж орхилоо” гэж гомдоллон харуусна. Тэгээд л өөрийнх нь асуудлыг өөрөөсөө илүү шийдэж чадах хэн нэгнийг хайн бусдаас сураглаж эхэлдэг. Түүний тулд “чадалтай сайн хүн хаана байгаа” г эрж хайна. Сэтгэлийн хүлээсэн дор итгэл ийнхүү давчидан бачимдах аж.  Тэгсээр жил жилийн эргэлдэх урсгалд бид өөрсдийгөө өөрөө ч мэдэхээ болин мунгинана. Нэг л мэдэх дор бидний хувь тавилан бидний гарт биш, бусдын гарт байгааг ойлгож ядан гайхдаг.
       Өөрийнхөөрөө байх гэдэг
…Хүний бодол санаа хязгааргүй орон зайд тэнүүчилдэг.  Миний дотроо бодож байгааг хэн ч мэдэхгүй болохоор сайхан бодолдоо өөрөө л өөртөө баярлан инээмсэглэнэ.  Сайхан мөрөөдөлдөө сэтгэлдээ жарган баясна. Өөртөө итгэж өөрийнхөөрөө байх тусмаа хүн жаргалтай болдог. Хүлээсгүй сэтгэл гэдэг улам л их хязгааргүй орон зай руу тэмүүлнэ, яг л шувуу шиг дүүлнэ.  Тэр тусмаа үргэлж өөдрөг сайхныг бодох тусам өөртөө гэрэл гэгээ цацруулна. Түүгээрээ бусдад илч гэрэл илгээнэ.
Заавал бусдад таалагдахгүйгээр өөрийн хийж бүтээж байгаа зүйлээрээ өөртөө таалагдаж байна гэдэг сайхан.  Өнөөдөр өөртөө байгаа боломжиндоо сэтгэл ханан амьдрач байхдаа жаргалтай.  Өөрөөс минь илүү байгаа нэгнийг анзаарахдаа “яамай даа, нэг танил маань ч сайн сайхан яваа нь юутай сайхан” гэж бодох дор сэтгэл минь сэргэнэ, яг л ургаж байгаа цэцэг шиг өнгөлөг. “Хэзээ нэгэн цагт би ч бас сайхан бүхнийг амсах болно” гэж бодохдоо өөртөө итгэнэ. Тийм үедээ бид дандаа бусад руу инээмсэглэж харан, эелдэг сайхнаар мэндэлдэг.
Хүн сэтгэлийн хүлээсгүй байхдаа бардам байдаг. Хүлээсгүй сэтгэл гэдэг энэ орчлонгийн уудам орон зайд бүхнийг харж анзаарч амждаг. Тэр хэрээрээ ухаан нэмж, ууч сэтгэлээр түүнийгээ  чимнэ.  Ирээд л буцдаг энэ хорвоод хүлээстэй сэтгэлээр давчхан амьдарч яана. Хүн болгонд атаархаж, бас дуурайж, хүрэхгүй боломжиндоо шаналж зовж яана. Орчлон ертөнц хязгааргүй болохоор хүний сэтгэл тэр л орон зайд хүлээсгүйгээр  орчиж байвал сайхан.  Тэр л орчилд хүний сэтгэлийн амар амгалан оршдог.  Тийм болохоор хүмүүс аз жаргалдаа баясан инээмсэглэдэг юм даа. Бас бусдад тус болж түүний хариуд талархсан сэтгэлд нь баярлаж амьдaрдаг юм.  Хүлээсгүй сэтгэл ээ гэж.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2012-10-03

Feb 12

Сайхан хайр

By gala-admin | ЗАЛУУ НАС - ХАЙР

…Өглөөний нар мандаж, шаргал туяа нь өрөөн дотор хөгжилдөн бүжихүйеэ, амтат зүүднээсээ салж ядан  нойрмоглон сэрж, хайртай түүнийгээ дэргэдээ байгааг харахдаа аз жаргалыг мэдрэнэ.  Сэрж ядах мөчдөө хошуугаа цорвойлгон эрхлэх түүнийгээ харахдаа өөрийн эрхгүй өхөөрдөн инээд алдаж  улам ч цаашлуулан, уцаарлан тунирхах төрхийг нь  хайрлан энхрийлэхдээ “амьдрал гэдэг чинь ямар сайхан юм бэ?” хэмээн сэтгэлдээ шивнэнэ. Энэ ертөнцөд бид 2 л бие биенээ хайрлан жаргаах гэж ирсэн гэдэгт тэд чин сэтгэлээсээ л итгэдэг. Хайж хайж бие биенээ олсон тэд энэ л аз жаргалдаа мансуурч байхдаа бие биенээсээ илүү сайхныг, олж үл харна. Өглөөний гэрэлт наранд нүдэнд үзэгдэж, сэтгэлд мэдрэгдэх бүх л гоёмсог, сэтгэл татам сайхныг гагц түүнтэйгээ л жишиж, хамгийн сайн сайхан бүхнийг гагц түүгээрээ л төсөөлдөг. Залуу насанд хайр гэдэг яг л өглөөний тунгалаг наран мэт үргэлжийн гэрэл гэгээ, инээд баясал, хайр энхрийлэл дүүрэн байх аж.
…Өдрийн аагим халуунд бачимдаж халууцахдаа “тэр минь ядарч ангаж байгаа болов уу?” гэж сэтгэл нь зовно. Халууцсандаа хөлсөө ч арчих завдалгүй ажилдаа улайран суух түүнийхээ төрхийг сэтгэлдээ төсөөлөхдөө өөрийн эрхгүй инээмсэглэж, өхөөрдсөн сэтгэлдээ уруулаа цорвойлгон мишээх аж. Хамтдаа байхдаа уйдахгүй ч, хааяа холдож удахдаа бие биенээ л санаж, санасан сэтгэлээ бусдаас нууж ядан ичингүйрнэ.

Хайртай түүнээ санаж байхдаа сэтгэлдээ “жаргаж”,  сэтгэлдээ түүнтэйгээ ярин учирлана. Амьдралын элдэв асуудлаас болж хааяадаа ам мурийх боловч, зөрүүдэлсэн сэтгэлээ дарж ядан  сэтгэлийн гүндээ түүнийгээ л  өрөвдөн хайрлана. Аргадаж учирлах үгийг нь гаднаа тоохгүй дүр эсгэвч, дотор сэтгэл дэх инээдээ барьж ядан, аажим аажмаар сэтгэлд ивлэн урсах хайрандаа уярах аж. Бусдын дэргэд хааяа бие биенээ “явуулан” муучлах аядавч дотор сэтгэлдээ “түүнээс минь илүү сайхан нь үгүй” гэж сэтгэлдээ өмөөрөх. Идэр насанд хайр гэдэг өдрийн наран мэт аагим халуун, 2 биедээ тавих чин сэтгэлийн халамж, бусдаас илүүрхэх сэтгэлийн бахархал байдаг аж.

…Үдшийн сэрүүнд түүнийгээ хүлээж сэтгэл чилэхдээ сэтгэлийн гүн дэхь түүний орон зайг үгүйлдэг. Өөр рүү нь алхан ойртож яваа түүнийгээ харахдаа мөнөөх сэтгэлийн орон зайд аажим аажмаар дүүргэн, сэтгэл амсхийх сайхан мөчийг мэдэрнэ. Хамтдаа суугаад хооллож байхдаа сэтгэлийн нөмөр нөөлөг, итгэлийн уул мэт түшгийг мэдрэн урд урдахаас илүү хайрламаар санагдах. Санчигнийх нь үсийг илбэн духан дээр нь аажим үнэрлэхдээ л бие биедээ ямар ихээр уусч шингэснийг мэдэрдэг. Тэр мөчдөө “би энэ хүнгүйгээр хэн ч байж чадах билээ” гэж бахархан харахдаа, өөрөө ч түүнд яг л тийм хэрэгтэй гэдгээ ч анзаарна. Өдөр сар жилийн урсгалд бие биенээ чин сэтгэлээсээ хайрлаж, хааяадаа муудалцаж, сайдалцахдаа бие биенийхээ “дутууг нөхөж, дундуурыг дүүргэж” аажим аажмаар бие биедээ уусч байгаагаа мэдэрдэг. Харцаараа, үйл хөдлөлөөрөө бие биенийхээ юу хүсч, юу бодож байгааг мэдэх дор, өөр хэн ч түүнийг “орлож” чадахгүй гэдгийг мэднэ. Өтөл насанд хайр гэдэг үдшийн бүрэнхий дэх ганцаардлаас бие биенээ хайраар хамгаалсан, салж хагацашгүй халамж, итгэл байдаг аж.
Хүмүүс бид бүх л амьдралынхаа туршид “сайхан хайр”-ын тухай боддог, бас эрж хайдаг. Балчирхан бага насандаа үлгэрт гардаг “үзэсгэлэнт гүнж, гайхамшигт ханхүү”-д  дурлаж хожмын хайрлах хүнээ тэр маягаар л төсөөлнө. Хүний гаднах төрх, гаргаж буй араншин болгон дотоод сэтгэлийн сайхан муухайг мэдрүүлдэггүй болохоор бишгүйдээ л төөрөлдөцгөөнө. Сэтгэлийн чанад дахь мэдрэмжээрээ бас зөн совингоороо дурлачихаад амьдралын урсгал дунд “сайхан хайр”-ыг амталж мэдэрч жаргаж яваа залуус зөндөө. Өнгө мөнгөнд нь шунан “дурлаж” өдөр хоногийг бусдын ивээл дор өнгөрөөж сэтгэлээ зэврээх мөчдөө “хаана байнаа тэр сайхан хайр чинь” хэмээн халаглан харуусах залуус ч зөндөө л бий. Сэтгэлийн мэдрэмжээрээ бус сонирхол шохоорхлоор “дурлаж” амьдралын элдэв нугачаанд бүдэрч бүдчин бие биенийхээ сэтгэлийг гомдоон итгэлийг нь хугалж, сэтгэлийг нь шархлуулж явахдаа “сайхан хайр гэдэг чинь амьдралд  бус номонд л байдаг юм” хэмээн учирлах нэгэн байж л байгаа.

Хүмүүс “сайхан хайр гэж байдаг юм шүү, олдвол битгий алдаарай” гэж хэлсэн Ч.Лодойдамба гуайн ишлэлийг дурдахдаа нэгэн цагт гэнэт хүрээд ирж магад сайхан хайрыг сэтгэлдээ хүлээн догдлон суух нь бий. Үлгэрт гардаг үзэсгэлэнт гүнж, гайхамшигт ханхүүг морилон ирж өөрийг нь гар дээрээ өргөн энхрийлж агсам мориндоо дүүрэн давхих мөчийг хүлээн суух мэт. Үлгэр мэт мөрөөдөл нь биелэхгүй удах тусам гунихран  гуниж, тэвчээр алдан гэнэтийн нэгэн сонголтод хүрэх нь бий.  Өөрөө хичээж бус, гар хумхин суусан амьдралын сонголт болгон яг л “давсгүй хоол” мэт амтгүй.  Ийм амьдрал дунд “мөрөөдөхөд мөнгө төлөхгүй” -н үлгэр мэт болох нь бий. Олон олон залуус бодит амьдрал дээр “сайхан хайр” яг л дэргэд нь байгааг олж хардаггүй. Сайхан хайрыг олж авахын тулд өөрөө сайхан болох ёстой энгийн үнэнийг ойлгодоггүй.
Хүмүүс бид аугаа мэт боловчяг үнэндээ  сэтгэлийн л амьтад. Бид бусад хүмүүст болон амьдралд яаж хандана вэ? яг тийм хариуг олж авдаг. Хэрэв чи дурласан хүнээ чин сэтгэлээсээ хайрлаж чадвал тэр чамайг яг л тэгж хайрлах л болно. Чи дурласан хүнээ хоёргүй сэтгэлээр халамжилж чадвал тэр чамайг тэр хэмжээгээр халамжлах л болно. Чи хайртай хүндээ ямагт сайхан харагдаж чадвал тэр бас чамд сайхан харагдахыг хичээх болно. Чи хайртай хүнээ ямагт магтан урамшуулж чадвал тэр ч бас чамайг магтах л болно. Чи хайртай хүнээ байнга энхрийлэн эрхлүүлж чадвал тэр бас чамайг энхрийлэн эрхлүүлэх л болно.  Мэдээж эхэндээ бүх зүйл сайхан болдоггүй хэдий ч ийм болоход сэтгэлийн их тэвчээр хэрэг болно. Магадгүй бүх зүйл чиний санаснаар болохгүй байлаа ч чи хайрынхаа төлөө заавал хийж чадвал чи өөрийн хүссэн аз жаргалаа олж авах л болно. “Зовсоны эцэст жаргадаг” гэж бидний өвөг дээдэс зүгээр л нэг ам алдаагүй юм.

Хүнд дурлаж, хайрлах ямар сайхан гээч. Энэ амьдралд жинхэн дурлал , сайхан хайр хүмүүсийн сэтгэлийг хөглөж, огтоос танихын аргагүйгээр өөрчилдөг. Энэ бол сэтгэлийн ид шид, амьдралын гайхамшиг. Өглөө болгон хайртай хүнийхээ тэврээс жаргалтай гэгч сэрж, өдөр болгон түүнийгээ санаж, үдэш болгон  хамтдаа эрхлэн суухаас илүү сайхан нь хаана бий гэж. Хүмүүний амьдралын гэрэл гэгээ баяр бахдал нь САЙХАН ХАЙР байдаг. Гэхдээ энэ сайхан хайрыг чи өөрөө л олж авдаг. Сайхан хайртай учрахын тулд мөрөөдөж суух биш, өөрөө л сайхан хүн болж чадахыг хичээж бай. “Царайны сайхан” нэгэн цагт гундаж орхиход сэтгэлийн сайхан бүх л цаг хугацаанд гэрэлтэж байдаг юм даа. “Сайхан хайр” хаана байдаг юм бэ? гэж үү. Сайхан хайр яг чиний дэргэд байгаа. Бас чи өөрөө л сайхан хайр юм шүү дээ.
Монголын залуус “Гэгээн Валентин”-ы өдрийг гэгээн хайрын өдөр болгон тэмдэглэдэг болсоор удаж буй. Хүмүүс энэ талаар янз бүрийн бодолтой байдаг хэдий ч Монголын залуус минь нэгэн өдөр зөвхөн САЙХАН ХАЙР-ын тухай ярилцаж байхын муу гэж үгүй. Сайн муугаа, сайхан муухайгаа ярилцаж бас эрж бэдэрч байгаа бүхнийгээ олж байхад энэ өдөр ерөөл болог. Монголын сайхан залуус минь өөрсдөө л сайхан хүн болж чадаж байвал та нарын хайр ямагт сайхан байсаар байх болно. САЙХАН ХАЙР ЧИНИЙ СЭТГЭЛ ЗҮРХЭНД ТАНЬ БИЙ. Та нартаа аз жаргал бэлэгдье.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2012-02-12

Jan 13

Аваагүй байхад авгай сайхан

By gala-admin | ЗАЛУУ НАС - ХАЙР

…Биднийг бага байхад ДУРЛАЛ-ыг шоолцгоодог байж. Дурласан хүүүхдүүдийг “Тэр тэрэнтэй явдаг гэнэ” хэмээн шоолонгуй хэлэлцэх. Гэсэн хэрнээ хүн болгон л дурлахыг хүсэцгээнэ. Хэн нэгэнд  дурлахаараа учиргүй ичиж зовон бусдаас нуух гэж аргаа л барна. Бие биетэйгээ болзож уулзахдаа хүртэл “хүн амьтан харчих вий” хэмээн сэрвэлзэн болгоомжилж, нэг л тухгүй бас ёс төдий үг хэлэлцэнэ. Гэхдээ л хэрдээ аз жаргалтай. Хэн нэгний шоолох муулахыг сонсоод сэтгэлдээ л “өмөөрөн” хайрлана. Үнсэхдээ хүртэл ичингүйрч, сэтгэлийн гүнээс ундрах хайраа духан дээр нь “үнэрлэн” илчилнэ. Хариу талархал болгон ханхар цээжийг нь налах дор хан уул мэт түшиг, бас булгилах зүрхний “хайр буцлах” цохилтыг мэдрэгдэнэ. “Сайхан хайр гэж байдаг юм шүү, олдвол битгий алдаарай” гэж сургадаг ч сайхан хайр нь дэндүү олон байсан.
…Харин одоо бол ДУРЛАЛ-ыг шоу болгодог болж. Дурласан нэгнийг гоочилж шоолж, дурлуулсан түүнийг нь сонжиж шинжиж “сонгоцгооно”.

Бүгдээрээ дурлахыг хүсэвч “шаналахгүйгээр”, хөнгөхөн дурлахыг зөвлөнө.Бусдаас нуун ичингуйрэх биш, бусдад гайхуулан бас атаархуулахыг хүсэцгээнэ. Сонголт олон болохоор олон “сэлгээ” болгон нь, “сайхан бүсгүй”  “сайн эр”-ийн шинжээр үнэлэгдэх. Үнсэхдээ хүртэл “дурлахгүйгээр” , хайрлахдаа хүртэл “санаа алдахгүйгээр”, сонгохдоо хүртэл “итгэхгүйгээр” дурлаж болдог болж. Бааранд эхэлсэн хайр буудалд үргэлжлэн дурлал болон өргөжих дор сэтгэл хайлан уярах нь юу л бол. Гэсэн хэрнээ бүгдээрээ л сэтгэлийн гүндээ “сайхан хайр”-ыг хайн мөрөөдөж шаналцгаана. Энэ цаг дор “сайхан хайр” дэндүү ховор болоо юу?
ДУРЛАЖ БАЙХДАА…
…Хүн дурлаж байхдаа дэндүү аз жаргалтай байдаг. Хүний сэтгэлийн гүн дэх уянгат чавхдсыг дурлал хөглөж, өөрт нь мэдрэгдэхгүй байсан хүч чадал итгэлийг дурлал мэдрүүлж, олж харахгүй байсан гоо үзэсгэлэн, гоё сайхныг дурлал харуулдаг аж. Эзэндээ захирагдахаа больсон сэтгэл түүнийг болзоонд яаруулж, ичиж зовох төрхөөр түүнийг чимж, ээрч муурах үгсээр түүнийг бахардуулж, эргэж хоргодох сэтгэлээр түүнийг шаналгана. Дурласан тэр, дуу аялан сэтгэлийн эгшигтээ хөг нэмэн, хөл нь хөнгөрөн яарах сэтгэлдээ хурд нэмэн, цаг хугацааны урсгалыг мөрөөдлөөр сөрж гагц түүн рүү л тэмүүлдэг.
Дурласан хүн түүнийгээ хэн нэгэнд бахархан ярьж, магтаалын хачрыг нэмээсэй гэж гэж хүсдэг. Хүн болгон түүнийг анзаарч, бага зэрэг атаархангүйгаар баяр хүргээсэй гэж хүсдэг. “Сайхан бүсгүй байнаа, нүдэнд дулаахан юм” гэж хэлэхэд нь баярлаж “сэтгэл нь бүр ч илүү сайхан” гэж дуу алдахыг хүсдэг. Дотно найз нь түүний дурлалд хамтдаа баярлаж, бахдаж  байгаасай гэж хүсдэг.
Дурласан түүнтэйгээ хамтдаа байхдаа ямагт “хайр гэрэлтэх” нүд рүү нь харж, мөрөөдөл хүслээр дүүрэн яриаг нь “өхөөрдөн” сонсож, зөвхөн өөрийг нь хайрлах чин сэтгэлийн “хайр” -ыг мэдрэхдээ аз жаргал гэж юу болохыг дэндүү сайхнаар мэдэрдэг. Дэндүү жаргалтай энэ мөчүүдэд сэтгэлдээ өдөр шөнийг ч “аргамжина”. Энэ орчлон ертөнцийн олж хараагүй олон өнгийн анзааран харж гайхан,  үүлтэй хэрнээ тэнгэр ямар тунгалаг уудам болохыг анзаарч, өдийг хүртэл мэдрээгүй нарны илч гэрлийн дулаанд халууцахдаа “энэ ертөнцөд хүн болж төрөх”-ийн аугаа тавиланд бахархана. Энэ л үедээ бусдад дурлаж бусдаар дурлуулж, бусдыг хайрлаж бусдаар хайрлуулахын гайхамшигт сайхныг мэдэрдэг.
ДУРЛАЛ бол хүний амьдралын хамгийн гайхамшиг. Энд ямарч ялгаварлан гадуурхах зүйл үгүй.  Нас болон яс үндэстний ялгаа үгүй. Бусад олон зүйлийг “хүлж”, хориглож болдог боловч  хүний сэтгэлийг хэн ч хориглож, “хүлж” чаддаггүй, чадах ч боломжгүй. Энэ тухай Т.Бум-Эрдэнийн “Юуг ч бодож болдог орчлон” нэртэй өгүүллэгт гайхам мэдрэмжтэйгээр өгүүлсэн байдаг. Хүмүүс бид энэ амьдралд бие биедээ “үхэтлээ” дурлаж, “бэтгэртлээ” санаж, “солиортлоо” тэмүүлдэг тэр л аяг аашийг дурлал л өгдөг.
Харин бие биенээ сонгож гэр бүл болсноос нилээдгүй хугацааны дараа бие биенээ гомдоон, муудалцаж маргалдах бүрдээ “тэр үедээ бид бие биенийхээ юунд тэгтлээ дурлаж, тэмүүлж байсан”-ыг гайхдаг. Жирийн хүмүүс ямар нэгэн асуудлаар маргалдан бие биедээ гомдохоос , “хайрлаж, дурлаж шаналж байсныхаа төлөө” бүр ч илүүтэйгээр гомдоно. Гомдсондоо хацар даган урсах нулимснаасаа “би тэр цагт энэ хүний юунд нь тэгтлээ дурлаж тэмүүлж байсан юм бэ?” гэж халаглан асуудаг. Гомдсондоо оволзон цохилох зүрхнээсээ ” тэр цагт миний дурлаж тэмүүлж байсан тэр сайхан чанарууд хаачаа вэ?”гэж харамсан асуудаг. Олон олон гомдлын эцэст “чи намайг яах гэж хуураа вэ?” гэж цөхөрсөн сэтгэлээсээ гунигтайхан асуудаг.
ДУРГҮЙ БОЛДОГ ОЛОН ШАЛТГУУД
…Залуус бие биедээ ДУРЛАНА гэдэг, бие биенийхээ олон сайхан чанарыг олж харан  нээж, түүнд нь тэмүүлдэг шалтгаан юм. Хааяадаа болзож уулзан, хамтдаа байх богинохон мөчид  тэр хүний зарим сул талыг мэдрэвч дурлалдаа мансуурсан сэтгэлдээ ямагт “уучилдаг”. “Бид бие биедээ хайртай л юм чинь засарч чадна” гэж өөрийгөө аргаддаг. Хааяадаа санаанд оромгүй гаргах “муухай ааш”-ийг нь  хайр энхрийллээрээ “аргадаад” өөрчилж чадна гэж өөртөө итгэдэг. “Хамтдаа л байвал бүх юм сайн сайхан болно” гэж бие биедээ амалдаг.
Нэг. Бие биедээ туслахгүй байх ШАЛТАГ битгий олж бай.
…-Миний хайрт наад хувцаснуудаа эвхээд тавьчихаарай
-Миний хайрт надад хоол хийхэд туслачихгүй юм уу?
-Найз нь ядраад байна, чи энэ аяга тавгуудыг угаачихаарай
-Зурагтынхаа дууг жаахан багасгачихаач, миний толгой өвдөөд байна
-Миний хайрт энэ хувцаснуудыг угааж туслаач
Хайртынхаа хүссэнээр хувцсаа эвхээд тавих, хоолоо хийхэд нь ногоог нь хэрчээд өгөх, хоол идсэн аяга тавгаа угаахад, хүссэнээр нь зурагтынхаа дууг багасгахад, хиртэй хувцаснуудаа угаалгын машинд аваачаад хийхэд  ямар хугацаа болон хөдөлмөр зарцуулна гэж бодож байна? Ихдээд л 5-10 минут л зарцуулна. Энэ тийм ч биелүүлэхийн аргагүй хэцүү хүсэлт ч биш. Харин чи үүнийг сонсоогүй юм шиг сууж байхдаа “үгүй ер өдөржингөө гэртээ байхдаа юу хийдэг байнаа, зүгээр л сууж байгаад одоо болохоор надаар хийлгэх санаатай” гэж бодоод шаралхан сууна. Уг нь одоо босоод хийж болох ч “би байнга үүний үгээр болоод байвал дандаа хийлгэх гээд даварч мэдэх юм” гэж сэтгэлдээ “маргана”. Ажилдаа бага зэрэг ядарсандаа болоод “би ажил дээрээ зөндөө л ядарлаа, гэртээ ирээд жаахан амарч болдог юм байгаа биз дээ” гэж өөрийгөө “өмөөрнө”.
Хэрэв та анзаарсан бол хайртай хүнийхээ тавьсан саналыг биелүүлэхгүй байх ямар олон ШАЛТАГ бодож олж чаддагийг. Хайртай хүнийхээ хүсэлтийг биелүүлээгүйн улмаас хэн хэнийх нь сэтгэлд ГОМДЛЫН ГАЛ асч хэрүүл маргаанд хүрэх нь бий. Ердөө л 5 минутанд хийж болох ажлыг хийгээгүйнхээ төлөө муудалцаж хэрэлдэн 5 цаг, цаашлаад 5 өдөр болох нь ч бий. Хамгийн муухай нь, уурлаж бухимдсандаа бие биенээсээ давж гарах гэж, сэтгэлийг нь шархлуулж уурлуулах гэж хэлсэн үг болгон нь сэтгэлийн мухарт хадгалагдан үлддэг юм.
2. Бие биенээ муу муухай үгээр битгий гомдоож бай
…-Чи үүнийг хийчихэд гар чинь хугарчих гээд байна уу? Арчаагүй залхуу амьтан
-Чи гэртээ юу хийгээд суугаад байдаг юм бэ? Ядаж намайг ирэхэд үүнийгээ хийчихсэн байж чадахгүй байна уу? Би ядарч байна.
-Чи бусдыг хар, тэгээд өөрийгөө хар. Хормойгоо чирсэн амьтан л болсон байна
-Чи гэр бүлээ тэжээх үүрэгтэй биз дээ? Намайг боддоггүй юм бол үр хүүхдээ бодоход яадаг юм. Тэнэг амьтан чинь.
-За чи надтай анх танилцаж байхдаа ямар л өөдтэй амьтан байлаа
Яг үнэндээ хэрэлдэж муудалцаж байхдаа муу муухай үгсийг бие биенээ давж гарахын тулд л албаар хэлдэг. Бүр даамжирвал “танай аав ээж ах дүүс ” гэхчилэн хамаатнуудаа хамруулан хэлэхдээ “хамгийн эмзэг газар нь дарж” буйдаа аархана. Үүгээр ч зогсохгүй анх танилцан дурлаж байхдаа “өхөөрдөн” уучилдаг байсан тэр чанаруудыг ч ШАЛТАГ болгон дурдаж мэдэх. Хэрэв нэг  нь дуугаа хурааж орхивол, заавал уурлуулахын тулд юуг ч хэлж юу г дурдаж мэдэх. Тэнэгхэн ухаандаа нэгнийгээ багтартал нь уурлуулж чадвал ЯЛАЛТ ирэх мэтээр төсөөлдөг. Бусад
хүнтэй ингэж маргалдахгүй хэрнээ хайртай хүнтэйгээ заавал ингэж муудалцдагаа анзаардаг уу? Энэ бол хайрлаж дурласан хүнийхээ өмнө “үнэ хүнд, хүч чадал”-аа хадгалж үлдэх гэсэн мунхаглал, бас дарангуйллын нэгэн хэлбэр болж болох.
Харин дараа нь эвлэрч бие биенээ аргадахдаа “Муухай үг хэлсэнд намайгаа уучлаарай, би зүгээр л санаандгүй хэлчихсэн юм. Би чамдаа хайртай шүү дээ” хэмээн учирлаж, дахиад ингэхгүйгээ “амална”. “Үг гэдэг хүнийг сэхээж эсвэл алж болдог зэвсэг” болохоор хэдийгээр эвлэрсэн ч тэр л мөчид хайртай хүнийх нь амнаас гарч чихэнд сонсогдсон тэр үгс сэтгэлд хоногшин, сэм сэмхэн сэтгэл “хөндүүрлүүлнэ”. Харин байдал дахин дахин давтагдах аваас эвлэрэх болгонд ГОМДОЛ-ын орон зай тэлж, ИТГЭЛ аажим аамжаар алдардаг. Сэтгэлийн мухарт ихээр
хуримтлагдсан ГОМДОЛ нэгэн цагт асч байсан ДУРЛАЛ-ыг эргэж хэзээ ч сэргэхгүйгээр УНТРААДАГ юм даа.
3. Бусдын өмнө хамтдаа сайхан харагдаж бай
…-Чи яагаад надад хэлэхгүйгээр дүүдээ мөнгө өгөө вэ? Надад хэлсэн бол уурлахгүй л байсан. Энэ чинь манай гэр бүлийн асуудал биз дээ.
-Чи найз нарынхаа дэргэд дандаа намайг “доош нь хийж” ичээж байх юм. Чамайг ингэхээр найзууд чинь бас л намайг “дорд” үзнэ шүү дээ
-Чи  бусдын дэргэд ярьж хэлж байгаа юмаа анхаарч бодож бай л даа, санаа зовмоор юм. Хүн дохиод байхад ч анзаарахгүй, хүмүүс чамайг шоолоод байна шүү дээ
-Чи ээжийн дэргэд уурлаад ч байгаа юм шиг муухай царайлаад зогсоод байх юм яачихаа вэ? Ээж их л дургуй байна билээ, дараа бөөн хэрүүл болно доо
-Дахиад би чамтай үдэшлэгт яавахгүй, бусдад анхаарлаа хандуулаад байгаа мөртлөө намайг огт тоохгүй юм. Надаас ичээд байгаа юм уу, хаашаа юм.
Хайртай хосууд зөвхөн гэртээ хоёулахнаа амьдардаггүй болохоор найз нөхөд, ажлын газрынхан хамаатан садангууд , үзвэр үйлчилгээний газрууд гээд бусдын өмнө хамтдаа байх олон тохиолдлууд гардаг. Монголчууд бид бусдыг тэгтлээ сонжиж, тэдний тухай өөр хоорондоо сайн муугаар шүүн ярилцдаг зангаас шалтгаалан, хайртай хосууд эвгүй байдалд орж түүнээсээ болж бие биедээ гомдон муудалцах ШАЛТАГ зөндөө л гардаг. Зарим тохиолдолд хэн нэг нь аав ээж , ах дүүгээ өмөөрөн нэгнээ гомдооно. Өөрөө л бусдын өмнө эвгүй байдалд орохгүй гэсэн
“аминчхан” хүмүүжлээр хайртай хүнээ бусдын өмнө эвгүй байдалд оруулах тохиолдол зөндөө. Хүмүүс та 2-ыг хамтад нь харж дүгнэж байхад зөвхөн өөрөө л “аятай сайн” -аар харагдаж үнэлэгдэхийг хүснэ гэдэг ТЭНЭГЛЭЛ. Харин хамтдаа сайхан харагдаж, бусдад сайхнаар үнэлэгдэнэ гэдэг зөвхөн таны бус танай гэр бүлийн нэр төрийн хэрэг байдаг.
ЗАЛУУСТ ХАНДАЖ ХЭЛЭХ ҮГ
Энэ л амьдралын гэрэл гэгээ, баяр баясгалан, аз жаргалыг авчирдаг зүйл нь ДУРЛАЛ юм. Хүмүүс хэн нэгнийг ХАЙРЛАЖ болох боловч гагц нэгэнд чин сэтгэлээсээ дурлаж байж л ГЭР БҮЛ болдог. Гэр бүл болсноор чиний эрх тань багасаж, үүрэг хариуцлага тань нэмэгдэж байгаа хэрэг. Үүнийг дааж явж чадах эсэхээ ямагт өөрөөсөө асууж бай. Гэр бүлийн ҮҮРЭГ ХАРИУЦЛАГА-аа дааж явах тэнхээтэй үедээ ГЭР БҮЛ-ээ босговол илүү бат бөх байх болно.
ХАЙРандаа мансуурч, ДУРЛАЛдаа умбаж явах цаг дор чамд олон асуултууд тулгардаг. Заримдаа гомдож цөхрөх нь бий. Заримдаа баярлаж бахдах нь ч бий. Харин бид та нарт үүнийг хэлж сануулж чаддаггүйд бидний буруу бий. ХАЙР ДУРЛАЛ, АМЬДРАЛД нарийн жор байдаггүй ч ТУРШЛАГАгэж байдаг. Заавал бүгдийг дагах албагүй ч өөртөө хэрэг болох нэгэн санааг олж авч байгтун. Бас хайж байсан асуултынхаа хариуг олж мэдэж байгтун. Найз нартаа ч хэлж сануулж, бас тусалж байгтун.
Дэлхий даяаршиж буй өнөө цагт, монголчууд минь гадаад ертөнцөд нэвтрэн сэлгүүцэж буй энэ цагт маш олон гэр бүлүүд салж, олон залуус учраа олохгүй тэвдэж л байгаа. Заримдаа хэн нэгэн “Энэ ертөнцөд сайхан хайр гэж байдаг юм уу?” хэмээн дуу алдаж байгаа. ДУРЛАЛыг зугаа цэнгэл гэж, ХАЙРыг хөгжилтэй наргиан гэж үздэг монгол залуус олширч байгаад л бид илүү санаа зовж байгаа хэрэг. Маш энгийнээр ойлголцож болох олон асуудлыг бид өөрсдөө “хүндрүүлэн” бие биенээ зовоож байна.
Яг үнэхээр сайн ухаарч харах юм бол бид бие биенээ гомдоох ШАЛТАГ-аа өөрсдөө эхлэж олж, түүнийгээ дагаад байгаад байгаа юм. Хэрэв бие биендээ үнэхээр хайртай л бол ердөө цаг хүрэхгүй хугацаанд гэрийн ажлаа хамтдаа хийж болно. Тэгвэл бие биенээ улам ихээр хайрлаж, хамтдаа эрхлэх цаг тань нэмэгдэнэ. Хэрэв бие биедээ үнэхээр хайртай л бол муудалцаж маргалдахаас зайлсхийж болно. Нэг нь уурлаад байвал нөгөө нь тэвчээртэй хүлээж, уурыг нь гарахаар тайван ярилцаж болно. Хэрэв бие биедээ үнэхээр хайртай л бол бусдын өмнө бие биенээ магтаж, чин сэтгэлээсээ хайрлан энхрийлж болно. Бие биенийхээ сайхан чанарыг ямагт “сануулан магтаж”, байнга сэргээж байх нь бие биенээсээ “уйдахгүй” байх нэгэн шалтаг.
Заримдаа муудалцаад бие биендээ гомдон орхиж оддог. Бие биенээсээ хол байх мөчдөө “тэр минь надад ямар их хэрэгтэй, үгүйлэгдэж байгааг, би түүнд ямар их хэрэгтэй бас үгүйлэгдэж байгаа”-г мэдрэх юм бол уучилж бай. Эвлэрэх бүрдээ амалснаа биелүүлж бай. Амаргүй байсан ч заавал хичээж бай. Энэ бол та 2-ын л амьдрал болохоор бусдын тусламж дэмжлэггүйгээр өөрсдийн  зүрх зүрхээ чагнан байж “учраа олж ” байвал юутай сайн. Монголчууд бидний өрх гэр болгон бат бөх амгалан тайван байвал, Монгол орон минь бат бөх амгалан тайван байх болноо.
ЗАЛУУС МИНЬ БИЕ БИЕНЭЭ ГОМДООХ ШАЛТГИЙГ Л БҮҮ ОЛЖ БАЙ!
Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах