Menu
Assign a 'primary' menu

Category Archives for "МЭНДЧИЛГЭЭ"

Mar 06

Монгол бүсгүйчүүд

By gala-admin | МЭНДЧИЛГЭЭ

…Эр нөхрөө тэнгэрт хальснаас хойш Өүлэн эх амьдралын хатуу нугачааг эр зориг хатуужлаараа гэтэлж, гагц үр хүүхдүүдээ л “хөлийг нь дөрөөнд, гарыг нь ганзганд хүргэх” чин хүсэл өвөрлөж, өөрийн жаргалыг умартан, өдөр шөнийн ээлжийг сэтгэлийн хатаар давах аж. Хөвгүүдээ “хаан” болгох гэж бус ” хүн” болгох гэж зүтгэх сэтгэлийн чанадад зовлон жаргал, шаналал цөхрөл бүгд л байсан. Харгалдаж муудалцах бүрийд нь эвийг зангидах “5 сумны” зэвэнд нь эр зориг, хатуужил ухаарлыг шингээн байж шивших нь түүний л ухаан.
Хаан болж хамаг Монголыг захирах хөвүүнээ хар хэл атаа хорслоос сэтгэлээрээ халхалж, хааяадаа даварч алдах мөчид нь итгэлийн үгээр аргадаж, хатуурхаж омгорхох мөч бүрийд нь хөхний сүү, нулимсны дусал бүрээрээ чийглэн зөөлрүүлэх ухаан тэвчээр гагц түүнийх л байсан.

Хатууг зөөллөж, зөөлнийг ирлэн хурцлах бүсгүй хүний ааш гэдэг юутай ч зүйрлэшгүй гайхамшиг
…Зарлигаар авсан эр нөхрөө тэнгэрт хальснаас хойш, өчүүхэн биений нэгхэн заяа бус улс гүрний амин заяаны төлөө өөрийгөө золиослон байж, Монголын их гүрнийг удирдан дагуулсан хатан Мандухайн сэтгэлийн чанадад жинхэнэ монгол бүсгүйн омог бардам, зориг төгөлдөр чанар нь оршиж байсан. Монгол төрийн алтан аргамжааг тасалдуулахгүй гэсэндээ хүсэл шаналлаа цээжиндээ далдлан байж, хүний нүдний хороос омог бардам зайлан байж, хөөрхий биеэ таслан байж зүтгэх тэвчээр ухаан түүнээс өөр хэнээс гарсан гэж?
Хаан болж хамаг Монголыг ухаанаараа залах мөчид урсан гарах нулимсаа залгин нууж, бүсгүй заяагаа илд сумны үзүүр дор даатган, үр хөвүүддээ өөрийн хүсэл мөрөөдлөө шингээн байж алтан аргамжааг залгуулах аугаа дайчин чанар зөвхөн түүнийх л байсан.
Нэгэн зорилгын төлөө тууштай байж, хэний ч өмнө гудайдаггүй бүсгүй хүний чин зориг гэдэг юутай зүйрлэшгүй гайхамшиг.
…Нүүдэлчин амьдралын элдэв нугачаан дор ар гэрээ арчилж тордох, үр хүүхдээ ажилч хичээнгүй, тусч зөөлөн нэгэн болгох амаргүй ачааг үүрч явсан монгол бүсгүйчүүд. Аргал түүх мөчдөө бодол ухаанаа уралдуулж, айл саахалт буух нэгэндээ эвийн сэтгэлээр хандаж, сүү саалиа бэлтгэхдээ ерөөлийн бэлэгдлээр амталж байдаг нь монгол бүсгүйчүүдийн ааль.

Уур уцаарыг зөөлөн учирлалаар аргадаж, бууж мордох нэгэнд цайны дээжээр хүндэлж, уулга алдах бүрдээ хараал бус ерөөл урсгадаг цав цагаахан сэтгэл монгол бүсгүйгээс өөр нэгэнд бий гэж үү? Урт холын мөрөөдлөө учигтай зүүндээ шингээж, үр хүүхдийнхээ сайхан ирээдүйг сэтгэлийнхээ чанадад дээжилж, өрх гэрийнхээ тавиланг өөртөө үүрч даах сэтгэлийн хат тэвчээр монгол бүсгүйчүүдээс өөр хэнээс гарна гэж?
Цаг цагийн урсгалд үүртэж бухимддаггүй, урсах он жилүүдийн ачааг өөртөө үүрч чадах бүсгүй хүний тэвчээр юутай гайхамшиг.
…Ороо бусгаа цагийн энэ урсгалд элэгдэж эмтрэлгүй, гундаж цөхрөлгүй, гуньж суулгүй өөрөө эрслэн зорьж өрөөл бусдыг дагуулан үлгэрлэх өнөөгийн монгол бүсгүйн сэтгэлийн чанадад аугаа өвөг дээдсийнх нь омогшил нь бий, аливаад үүртдэггүй дайчин чанар нь бий, ачааны хүндийг үүрч чадах тэнхэл нь бий. Амьдралын нэгэн тулгуурыг ганхуулахгүй гэхдээ, арчаагүйдэж хэн нэгнийг царайчлахгүй гэхдээ, ачааны хүндийг бусдын нуруун дээр тохохгүй гэхдээ өөрөө л зүтгэж, тэвчиж, босч гайхуулдаг нь монгол бүсгүйчүүдээс өөр хэн гэж?
Бусдаас дутахгүй гэхдээ илүүрхэж, өнгө мөнгөнд уягдаж суулгүй, өөртөө найдаж, өөрөө хөгжиж чаддаг нь монгол  бүсгүйчүүдийн сайн чанар. Сурахдаа ч ажиллахдаа ч амьдрахдаа ч тэд хэнээс ч дутдаггүй. Ухаарахдаа ч учирлахдаа ч уучлахдаа ч тэд хэнээс ч илүү. Тэвчихдээ ч хүлээхдээ ч халамжлахдаа ч хэнийг ч дагуулахгүй.
Амьдарлын хүнд хэцүүг даван туулж, бусдын үлгэрлэн дагуулах монгол бүсгүйн жишээ юутай гайхамшиг.

ЭЭЖДЭЭ
…Нэгэн залуу, сайхан бүсгүйд сэтгэлтэй болжээ. Тэрээр түүндээ хэмжээлшгүй хайртай. Түүний юу хүссэнийг биелүүлэхийн төлөө бүхнээ зориулж чадна, гагцxүү чи минь намайгаа хэзээ ч бүү орхиорой хэмээн учирлан үглэнэ. Харин хорон санаат сайхан бүсгүй, ээждээ туйлаас хайртай тэр залууд ” Миний бие өвджээ. Гагцxүү ээжийн чинь зүрхийг л идвэл эдгэнэ гэсэн. Чи ээж бид 2-ынхоо хэнд хайртайгаа сонгох болж дээ” гэж хэлэв. Яах ч учраа олохоо больсон нөгөө залуу ээж дээрээ очиж энэхүү зовлонгоо учирлан байж ярьсан гэнэ. Хүүдээ хайртай ээж нь “хэрэгтэй бол миний зүрхийг ав даа” гэжээ.
Ээжийнхээ зүрхийг алган дээрээ барьж, хайртай эхнэр рүүгээ гүйж явахдаа тэр залуу яарч тэвдсэндээ шатны довжоон дээр бүдэрч унав. Өвдсөндөө шалбарсан хөлөө барилан зогсох мөнөөх залуу руу, газарт унасан ээжийнх нь зүрх ” хөөрхий үр минь өвдөж байна уу?” гэж асуужээ.
Дагестаны их яруу найрагч, бичгийн хүн Расул Гамзатовын “Миний Дагестан” нэртэй номон дээр ийн өгүүлдэг юм. Залуу байхдаа уншиж байсан энэхүү ишлэл өнөө хэр нь миний санаанаас гардаггүй юм.
Нээрээ ч бодох ахул бид заримдаа зөндөө л тэнэг зан гаргадаг. Тэр болгонд эх хүний “үрээ” гэсэн ууч сэтгэлийг анзаардаг бил үү? Гайхамшигтай сайхан хайр энэрэл, сүү шиг сэтгэлийнх нь тухай уяран хайрлан дуулдаг мөртлөө яг амьдрал дээр тэгж бодож хандаж чаддаг бил үү? Өвдөж зовох мөчид нь өөр шиг нь шаналж, өмнөөс нь өвдөж, тэвдэж чаддаг билүү?

…Х.Булганы “Ээждээ” нэртэй төгөлдөр хуурын аязыг сонсож байхдаа хөгжимчин хүний сэтгэлээс ямархан гайхамшигт аялгуу эгшиглэдгийг анзаарсан. Хөгжмөөр хүнийг аргадаж, учирлаж, уучлал хүсч болдгийг тэгэхэд л мэдэрсэн.

Ээждээ
Хөх өнгөтэй энэ орчлонд өвдчих вүү ээж ээ
Хөхний тань сүүгээр амилсан хүү тань
Таныгаа тэврэн аргадья
Чин сэтгэлээсээ хайрлан тэврэе
Гуниг жаргал ээлжилсэн энэ хорвоод
Хүүгээ бүү орхиорой
Гагц таныхаа өмнө сөгдөн
Хүү нь бурханаас гуйя
Саарал өнгөтэй энэ орчлонд зовчих вуу ээж ээ
Сүү шиг сэтгэлд тань амилсан хүү тань
Сөгдөн тэврэе таныгаа

Чин сэтгэлээсээ магнайг тань илбэе
Гуниг жаргал ээлжилсэн энэ хорвоод
Хүүгээ бүү орхиорой
Гагц таныхаа өмнө сөгдөн
Хүү нь бурханаас гуйя
Шаргал өнгөтэй энэ орчлонд шаналчих вуу ээж ээ
Жаргал дунд амилсан хүү тань
Шанхыг тань илье таныхаа
Жаахан зүрхэндээ мөрөөдөн жаргаая
Гуниг жаргал ээлжилсэн энэ хорвоод
Хүүгээ бүү орхиорой
Гагц таныхаа өмнө сөгдөн
Хүү нь бурханаас гуйя

Олон Улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр МАРТ-ын 8 ны өдрийг тохиолдуулан бүх Монгол бүсгүйчүүддээ эрүүл энх байж, амьдралын баяр баясгаланг ямагт амталж, инээд хөөр баяр жаргалаар дүүрэн байхыг ерөөе.  Та нар үнэхээр мундаг шүү.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах

2011-03-06

Jan 02

Монголын цагаан сар – бэлэгдлийн баяр

By gala-admin | МЭНДЧИЛГЭЭ

zolgolt-middle

Цагаан сар болох сайхан. Цагаан сарын өмнө гараа эцтэл гурил нухаж, бууз чимхэж, нуруугаа эцтэл угааж, тоос гүвж байвч сэтгэл нэг л баяртай. Амаргүй байлаа ч энэ бүхэн хуучин жил улирч, шинэ жил морилон ирэх гэж буйг бидэнд байнга сануулдаг. Өдгөө цагт ч гэсэндээ сэтгэлээ чилээн мөнгө олж, хөлөө чилээн дэлгүүр зах хэсч, бухимдан цухалдаж байвч цагаан сарыг тэмдэглэхгүй байна гэж хэзээ ч үгүй.
Нэрээ сольсон МАХН, нэгэн цагт Монгол орныг удирдаж байхдаа уламжлалт цагаан сарыг хориглож, өнөөгийн ёсонд нийцүүлэх гээд ч дийлээгүй юм даа. Аргаа барсандаа тэр өдөр нь ажлын ихээр дарамталж,  албаар хурал цуглаан зохион байгуулж, цагийг нь аргамживч, бэлэгдэл хүслийг нь аргамжиж чадаагүй юм. Хичнээн алжааж ядарч, нойр хүрч байсан ч, амжиж нэгэн зуур, заавал цагаан сарын ёслолоо хийдэг л байсан монголчууд. Өнөө цагт олдсон эрх чөлөөндөө өргөжүүлэн дэглэж, өрсөлдөөн баярхал болгон тэнэглэж байвч гүйцэтгэдэг ёс нь, бэлэгддэг бэлэгдэл нь хэвээрээ. Мөнгөтэй баян нь бэл бэнчингээ бусдад гайхуулавч, бэлгүй зарим нь боломжоороо, сэтгэлээ бусдад дээдэлдэг юм монголчууд.
Монгол хүнийг цагаан сар, наадмаас нь хэзээ ч салгах  боломж үгүй. Энэ л өдрүүдэд монголын үндэсний зан заншил, сэтгэлийн бэлэгдэл, итгэлийн ариусал, ахас ихсийн хүндлэл, маргаашийн сайханд итгэх итгэл нь батжиж байдаг аж. Энэ л өдрүүдэд хэний ч заавар удирдлага үгүйгээр монголчууд эв нэгдлээ эрхэмлэж, инээд баяраар, эрхэмсэг заншлаар бие биендээ зочилж байдаг.
Бэлэгдэл-өрсөлдөөн
Хуучин оны хирээ угааж, тоосоо гүвж, муудаж элэгдсэн хэрэггүй зүйлсээ шинэчилж байхдаа , улирч буй оны муу муухай бүхнийг сэтгэлийн гүндээ ариусган цэвэрлэнэ. Ууцаа чанаж, буузаа чимхэж, идээгээ өрж, ундаагаа базааж, бэлгээ зэхэж байхдаа, ирж буй жилийн элбэг дэлбэг амьдралыг бэлэгдэнэ. Мөрөө гаргаж, зүгээ чиглэж, ёсоо гүйцэтгэж байхдаа айсуй цагийн алдаа эндэгдлээс сэтгэлдээ сэргийлдэг. Харин энэ бүхнийг заавал өөрсдөө, гэр бүлийн хамтаар хийдэг байсан юм шүү. Энэ л үедээ үр хүүхдээ ажилд, бас ёс заншилд, авах гээхийн ухаанд сургадаг байж.
Бие биедээ баярхаж гайхуулалгүйгээр, нас намбын эрэмбээр идээ будаагаа засна. Өндөр настнууд нь ууц чанаж, 9 үеэр идээгээ засаж, их бүхлийг номоор нь тавьдаг. Идэр настнууд нь үхрийн өвчүү чанаж, 5 үеэр идээ засаж, чанасан махаар тавгаа засна. Айл бүхэн цагаан идээгээр тавгаа засаж, цагаалга бэлтгэж, цайлах ёслолоо цагаан идээгээр эхлүүлдэг байсан нь цагаан сарын утга учир, сэтгэлийн сүү мэт ариун байхын бэлэгдэл болдог ажгуу.
tsagaan_sar

Харин энэ цагт ахмад настай нь бус, ахиу мөнгөтэй нь ууц зэхэж, идээгээ олон үеэр өрж бусдад гайхуулах болж дээ. Гагц үүний уршгаар монголын хичнээн хонь ууц болох тавиландаа, тэнгэрт хальж, үнэ мөнгөний хийрхэлд өрөөл бусдын  бухимдлын шалтаг болно вэ? Ууц тавиагүй бол, их бүхэл чанаагүй бол, идээгээ намхан өрсөн бол ядуу, арчаагүй гэж тоооцогдох хүртлээ сэтгэлээрээ бид ядуурч дээ. Энэ л хийрхэл олон олон монголчуудын цагаан сараа сэтгэлийн ариуслаар бус бухимдлаар угтах шалтаг нь болж буй.
Хүндэтгэл-жүжиглэл
Цагаан сарын эхний өдрийн нар мандах өглөө, ах дүү амраг садангаараа цуглаж,  хамгийн ахмад настандаа эхэлж золгон , насны дарааллаар нь бэлэгтэй сайхан үгс хэлэлцэн, хүндэтгэл үзүүлдэг. Амьдралын ихийг үзэж, хийсэн зүйлтэй хэлэх сургаалтай ахас ихэсийн амрыг нь эрж, мэндийг нь мэдэж, үгийг нь сонсож ах дүү хамаатан садангаараа, шинэ ирсэн нэгнийг өхөөрдөн танилцаж, шилжирч одсон нэгнийг дурсан хүндэтгэдэг монгол заншил үнэхээр агуу.
Гагц энэ өдөр ямагт бэлэг дэмбэрэлтэй сайхан үгс хэлэлцэж, элдэв хар муу санаагаа огоорч, муудаж сайдаж, мунхаглаж тэнэглэж байснаа уучлан өршөөж, ирэх цагийн сэтгэлийн сэвийг арилгах аж. Айл хотлоороо ах дүү олноороо эв нэгдэлтэй байж, бие биедээ тусалж дэмжин, ирэх жилийн өнгөнд ямагт гялалзаж байхыг энэ л өдөр бэлэгдэн хэлэлцдэг.
Хүндэтгэл ёслолын их үйлийн дараа бие биедээ бэлэг өгч, гар цайлгана. Бэлгийн ихийг буурай ахмадууд, балчир үрст өгч, бусад хүмүүст гар цайлгах бэлэг өгдөг байж. “Бэлгийн морины шүдийг үздэггүй” гэдэгчлэн энэ бэлэг нь хүүхэд хөгшдийг баярлуулан хөгжөөж, бусад нэгэндээ ирэх жилийн элбэг дэлбэг байхыг бэлэгддэг аж.
Харин энэ цагт бэлэг нь, бэл бэнчингийн хэмжүүр болж хувирсан нь олон олон монголчуудын бухимдуулж буй. Ихэнхи мөнгө нь “Эрээн, Хятад руу энэ бэлгийн төлөө урсаж байна” гэж халаглаж, ” бэлэггүй тэмдэглэе” гэж уриалж,”үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжье” гэж ч сурталчлаад тусыг эс олох аж. Өгсөн бэлгээр нь хүндэтгэлийг хэмждэг, өгсөн бэлгийг нь голж ангилдаг, өгөх бэлгээ зэрэг зиндаанд нь тааруулдаг энэ л хийрхэл өдгөө цагт монголчуудын сэтгэлийг хиртээж, энэ баярын хамгийн сайхан уламжлалыг гутааж байгаа бус уу?
” Сэтгэлээсээ өгч байгаа бэлэг л ямар байхаас үл хамаарч хамгийн эрхэм зүйл байдаг” гэж хэлэлцдэг атлаа, энэ л өдөр сэтгэлийн сайхныг үл ойшоохын учир юун. Хүүхэд хөгшдийг баярлуулж, бусад хүмүүст “гар цайлгах” нь сэтгэлийн, бас боломжийн хэрэг шүү дээ. Бэлэг бэлтгэх гэж өр тавьж байснаас, хаа хаанаа хэнийхээ боломж чадлыг нь хүндэтгэж байваас тус энэ буюу.

Аав ээждээ хальт мөлт золгосон болчихоод л, дарга удирдагчидтайгаа золгоно гээд л ах дүүсээ орхиж одно. Өмссөн үйтэн хуар, бүсэлсэн мөнгөн бүс, тамхилах хөөргөөрөө өрсөлдөн гайхуулах тэд, энэ бүхнийхээ дороос бэлэгдэл бус бэртэгчин болж олонд харагддагаа мэддэг болов уу? Их зусардалт, их хийрхэл, баярхан гайхуулах бүхэн монголын цагаан сарын их бэлэгдэл хүндэтгэлийг өөрчилж чадахгүй л дээ. Харин энэ бүхнийг “хөөрцөглөн дагаж, хөлд нь чирэгдэж, хүн чанар ёс заншлаа огоорч” байгаа үйлдэл жилээс жилд багасаж байгаа нь монголчуудын “уужуу саруул ухаан, холч мэргэн бодлын илрэл” гэлтэй.
Цагаан сар-сэтгэлийн ариусал
Нэгэн жил улирч, нэгэн жил морилох мөчид монголчууд бид бэлэгдэлийг эрхэмлэж, сэтгэлийн ариуслыг дээдэлдэг. Энэ л баярын гол утга учир нь энэ аж. Өнгөрч буй жилд тохиолдсон муу муухай бүхнээ сэтгэлээсээ арчиж, ирж буй жилийн өнгийг өөдрөг сайхнаар мэдрэх хүсэл л энэ баярын угтал. Энэ баяр бол өнгө мөнгөний өрсөлдөөн, баян ядуугийн харгалдаан, эрх мэдэл зусардлын сүлэлдээн огт биш ээ. Энэ баяр бол монголын ёс заншилын эрхэм үйл, хүн чанарын эрхэмсэг оршихуй, чин сэтгэлийн сүүн цацал юм.

Өдгөө гадаадад байгаа монголчууд маань ч энэ баярыг эрхэмлэн, ихэд дээдлэн сайнаар тэмдэглэдэг болж байна. Энэ нь харь оронд ч монгол заншил, бэлэгдэл, уламжлалаа дээдэлж байгаа монгол сэтгэл. Аж амьдралын олон ч алжаалаас ангижирч, нэгэн өдрийг монголоороо өнгөрөөх хүсэл эрмэлзлэл монгол хүний цусанд нь, сэтгэлийн гүнд нь байдгийн илрэл буюу. Жилээс жилд харь оронд ч өргөжин тэлсээр буй монголын цагаан сар, монголчуудад эх орных нь нэгэн орон зайг мэдрүүлдэг буюу. Энэ л өдөр бид монгол гэдгээрээ бахархаж, монгол заншлаараа бие биенээ хүндэтгэж, сэтгэлээ ариусгадаг буюу.
Гадаадын олон оронд ажиллаж амьдарч байгаа болон монголдоо байгаа олон монголчууд та бүхэндээ ирж буй туулай жилдээ элгээрээ энх амгалан, төрлөөрөө түвшин амгалан байж, юу санасан есөн хүсэл тань биелэх болтугай хэмээн ерөөлийн цэнхэр хадаг өргөн баримуй.
САР ШИНЭДЭЭ САЙХАН ШИНЭЛЭЭРЭЙ.

Вашингтон ДС-орчмын Монголчуудын Холбоо

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах

2011-01-02

Feb 13

Монголын цагаан сар-үндэсний их баяр

By gala-admin | МЭНДЧИЛГЭЭ

Монголчууд эрт дээр цагаас л наадам, цагаан сараа ихэд эрхэмлэн үзэж, олон сайхан зүйлтэй харьцуулан жишиж  үздэг байснаас улбаалан, “юун наадам, юун цагаан сар” гэдэг өнөө цагийн хошин хэллэг үүссэн байх. Хэдийгээр битүүлэх, золгох өдрийн тухай жинхэнэ болон хуурамч “зурхайч”  нар маргалдан будлиулдаг ч, цагаан сараа бусдаас илүү гэхэд дутуугүй тэмдэглэх, бас бусдад муу хэлүүлэхгүй гэсэн хүслээс үүдэлтэй бухимдал бас шаналгаа тохиолдож байдаг ч, нэг л өдөр цагаан сар болдгоороо болно.

Цагаан сарын хэдэн өдөр, хүмүүс олноороо айл хэсч, бууз банш идэж, ууцны мах хөндөж, ёс болгон сархад амсч, бэлэг цуглуулж, баяр хөөртэй явахдаа, өнгөрсөн өдрүүдийн “шаналант” өдрүүдээ умартана. Идэж уусан, хурааж цуглуулсан бүхэн нь ирж буй жилдээ ч хүрэлцэх юм шиг “сэтгэл өег”  байдаг нь биднийг ” жинхэнэ монгол” болгон харагдуулдагаараа онцлогтой.
Энэ өдрүүдэд, олон зуун жил уламжлал болгон хадгалагдаж, өдгөө болтол өвлөгдөж ирсэн “монгол ёс заншил”, ахас ихсээ хүндэтгэх “хүндэтгэл”, зөвхөн сайн сайхныг хүсэх “бэлэгдэл”, ямар ч зарлиг тушаал, ‘нэрэмжит өдөр”, албадлагагүйгээр монгол орон даяар, харьд суугаа олон монголчуудад ч илэрч байдаг. Өнөө цагт биднээс алсран холдсоор байгаа “монгол” тамгатай олон үйл, ёс заншилыг ахмад настнууд нь дурсан сургамжилж, идэр настнууд нь өвлөн дуурайж, ирээдүй үе нь ажиглан мэдэрч байдгаараа, цагаан сар монголчуудын үндсэний их баяр болж байдаг аж.

Бэлэгдэлийн өдөр
Хэдийгээр шинийн нэгний өглөө “мөр гаргах” үйлдлээрээ. тэр жилдээ бүх зүйл сайн сайхан, чиг шулуун болдоггүй ч, өөртөө ийн итгүүлж, бодол санаандаа сайн сайхныг шивнэн далалж, ирж яваа цагийн өнгийг гэрэлтэй сайхнаар төсөөлнө. Нэгэн цагт уур бухимдалдаа автаж, хэн нэгэнтэй муудалцаж, хорон муу үгээр гомдоож, гомдож хорсож байсан бол, энэ өдөр бэлэгтэй сайн үг хэлэлцэж, дэмбэрэлтэй сайхан ёсолж, ирэх жилдээ ч ийм байхсан гэж хичээнэ. Нэгэн өдөр өлсөж ядарч, нөгөө өдөр дутагдаж гачигдан, үүнийхээ төлөө цухалдан гуньж байсан бол, энэ өдөр ширээ дүүрэн өрөөстэй идээ ундаа, элбэг дэлбэг дүүрэн ёслолоо харахдаа, ирж буй жил энэ бүхэн ‘дуусахгүй дүүрэн, дундрахгүй элбэг” байгаасай гэж сэтгэлдээ шивнэн ерөөнө.
Энэ өдөр монголчуудын хувьд, ирж буй жилдээ эрүүл саруул, элбэг дэлбэг, санаа сэтгэл өөдрөг, санасан бүхэн бүтэж байхыг бэлэгдэж, сэтгэлийн ариуслыг авчирдаг.

Монгол ёс заншлаа ёсчилон дагах өдөр
-Хай, юу байнаа?
-Юмгүй дээ хө
-Бүр юу ч үгүй юу ?
-Юу ч үгүй ээ  гэх  өнөө цагийн, өдөр тутмын мэндчилгээний бэлэгдэлгүй хэлц үгс,
-Та амархан сайн байна уу?
-Мэндээ, амархан сайн уу?
-Даага далантай, бяруу булчинтай, онд сайхан оров уу?
-Сайн орлоо, таны бие лагшин тунгалаг уу?
-Элбэг дэлбэг сайхан жил гарч байнаа
-Айл их хэсч алт мөнгө их цуглуулаарай
-Та урт насалж удаан жаргаарай
-Ерөөлөөр болог  гэсэн бэлэгтэй сайхан үгсээр солигддог өдөр.
Түүнчлэн тавгийн идээг яагаад сондгой тоогоор засдаг учиртай, ууцыг яаж тавьж, хаанаас хэрхэн хөнддөг учиртай, ахмад настай хүнтэй золгохдоо, тохойг хэрхэн дэмнэж, хадгийг хааш харуулан барих учиртай, аягалж өгсөн цайг хоёр гараараа дэмнэн барих учиртай, айлд ороод хаана сууж, хэний дараа дуугарах учиртай гээд хүндэтгэл, бэлэгдэлийн олон үйл, ёс заншлыг бусдаар заалган, биеэр үйлдэн сурч, “дадлагажина”,
Энэ өдөр монголчуудын хувьд, эртнээс өвлөгдөн ирсэн монгол ёс заншлаа эрхэмлэн дээдэлж, дагаж мөрдөн, сурч ухаардаг.

Монгол үндэсний дээл, хувцсаа өмсөх өдөр
Ердийн өдрүүдэд америк жинс, хэлхгэр цамц, албан ёсны костюм, бас платье, олон брендийн хувцсаар ‘гангардаг” монголчууд, энэ өдөр монгол үндэсний хувцсаараа гоёцгоодог. Хэдийгээр зарим нэгэн, бэл бэнчингээ илэрхийлэхийн тулд хаад ноёд, хатад гүнж, тайж тавнангийн загварын хувцсаар хувцаслан, үүндээ үүртэж бүдчин, алхаа гишгээ нь наадамд тав давсан бөхийнх шиг “таахалзах” боловч, монгол үндэсний хувцас цаанаа л эрхэмсэг гоё харагдана. Өнгөрсөн жилийн цагаан сараар өмсөж гоёод, далд хийсэн дээлний, эвхээсэнд суусан “өлөн хир” эзнээ хэр хүлээснээ илтгэн “гомдоллоно”,  Халамцуу байхдаа тайлсан эр хүний малгай бүс, энэ өдрүүдэд, монгол эрийн сүлд хийморьтойгоо хамтад хүндлэгдэн ‘дээр заларна”.
Энэ өдөр монголчуудын хувьд,  үндэсний хувцсаараа гоёж, энэхэн ертөнцөд монгол гэдгээрээ ялгаран гайхуулдаг.

Ах дүү, хамаатан саднаа хүндэлдэг өдөр
Ажил амьдралын нугачаанд үүртэж, зав чөлөөгүй явсан хүмүүс энэ өдөр ах дүү, хамаатан садантайгаа уулзан учирч, хорвоогийн жамаар хэн нэгнийд ирсэн шинэ хүнийг “өхөөрдөн” танилцаж,  хальж одсон хэн нэгнийг дурсан хүндэтгэнэ. Өндөр настай ахмаддаа хадаг барин золгож, зузаан түрийвчтэйгээсээ хамаарахгүйгээр зулай гишгэж төрсөн дарааллаараа л бие биендээ хүндэтгэл үзүүлнэ. Ахмад настны дурсамж сургаал, ах дүүсийн хөгжилтэй дурсамжууд, энэ өдөр өнгө мөнгө, арилжаа наймаа ашиг олзоос илүүтэй гэрийг дүүргэж, сэтгэлийг уяраадаг. Энэ өдөр чин сэтгэлээсээ бие биенээ “авгайлан” дуудаж, баяр гуниг, хүсэл мөрөөдөл, зовлон жаргалаа харцаараа ойлголцоно.
Энэ өдөр монголчуудын хувьд, элгэн садан, ах дүүсээрээ цуглаж, бүлээн хайр, халуун халамж, дотносож уярах сэтгэлээ мэдэрч хуваалцдаг.
Хүүхэд хөгшчүүдийг баярлуулдаг өдөр
Өндөр настандаа хадаг барьж золгодог байсан монголчууд өдгөө цагт мөнгө барьж золгодог болсон нь цаг цагийн эрх юм биз,  Айлын өгсөн бэлгийг “голж”, “шилэхгүйгээр”
алгаа тосон авч, чин сэтгэлээсээ баярладаг хүүхдүүд, энэ өдрийн баяр хөөр бас өхөөрдөл. Эрт цагаас энэ амьдралын эхлэл, төгсгөл болсон хүүхэд хөгшчүүдээ баярлуулах нь “буян” гэж үздэг байсан заншил хэвээрээ. “Гар цайлгах “нь ёс бас буян гэж үздэг монголчууд, хэн нэгэнд  “бэлэг” өгөхийг хүсдэг нь сэтгэлийн өглөг.
Энэ өдөр монголчуудын хувьд , “цаг цагт нэг цадаж, цагаан сараар нэг баяждаг” өндөр настан ахмадууд, өхөөрдөм хөөрхөн хүүхдүүдийг заавал баярлуулдаг.

Үндэсний их баяр
Сайн муугаар хэлэгдэж, бухимдал баяр сүлэлдсэн цагаан сарын баяргүйгээр монголчуудыг төсөөлөх аргагүй. Хэдэн арван жил хориглож устгах гээд ч, өнөө энэ цагт өөрчлөн хувиргах гээд ч үл дийлэх энэ баяр, монголчууд биднийг энэ дэлхийн олон үндэстэн ястангуудаас ялган “жинхэнэ монгол”  болгон харагдуулдаг.
Монгол хүн бүрийн сэтгэлд монголоороо байх “эрмэлзлэл”, монголоороо гоёх “хүсэл”, монголоороо гайхуулах “бахархал” нь энэ цагаан сарын баяр юм. Жил жилийн урсгалд, цаг цагийн аясад өөрчлөгдөн, сайжрах олон зүйл байгаа хэдий ч, энэ баяр маань хэн нэгний бэл бэнчин, зэрэг зиндаагаа гайхуулах шоу болж хувирахгүй, монголчуудын ёс заншил, хүндэтгэл, бэлэгдэлийн их баяр хэвээр үлдэнээ.

Саяхан АНУ-ын Виржина мужийн Арлингтон хотод аж төрдөг Н.Бадарч www.dayarmongol.com цахим сэтгүүлд “Цагаан сар ба шар нохой”  нэртэй маш сонирхолтой өгүүлэл нийтэлсэн байсан. Өдгөө цагт олон олон хүмүүс,энэ баярын үндсэний шинж, өвлөгдөж уламжлагдах заншлын талаар санаа зовниж буй. Жилээс жилд гадаадад байгаа монголчууд цагаан сарыг өргөн тэмдэглэдэг болж байна. Харь нутагт ажиллаж амьдарч байгаа олон монголчуудын монголоороо гайхуулах, монголоороо байх хүсэл, монголоо санах шаналлын илрэл нь энэ аж.
Монголчууд бидний үндэсний их баярын энэ өдөр, үелэж зассан тавагтай идээний ард, үндэсний хувцсаа өмсөөд эрхэмсэг суух сайхан. Адилхан монгол хүмүүстэйгээ тааралдаж, амрыг нь эрж золгон мэндчилэх сайхан. Айл хэсч бууз идэн, аягандаа мах хөшиглөн, хундага дарсаар даруулах сайхан. Бэлэг авсан хүүхдийн баярлаж хөөрөхийг харах сайхан, хэн нэгнээс авсан бэлгээ гэртээ аваачиж задалж үзэх сайхан. Юу юунаас илүүтэй монгол заншлаараа ёсолж, монгол хүн гэдгээ мэдрэх бүр ч сайхан.
Арван долдугаар жарны “Тийн урвагч” хэмээх төмөр бар жилдээ, элгээрээ энх амгалан, төрлөөрөө түвсжин амгалан байж, юу санасан есөн хүсэл тань биелэх болтугай.   САР ШИНЭДЭЭ САЙХАН ШИНЭЛЭЭРЭЙ.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2010-02-13

Jan 01

Шинэ он -аугаа боломж

By gala-admin | МЭНДЧИЛГЭЭ

2010 оны эхний өдөр. Энэ өдөр тогтуухан дулаан байгаа болохоор сэтгэл ихэд өөдрөг. Он үдэж байгаа мөчид хөөрч догдолж, баясан цэнгэж байсан бүхэн нэгэнт ард үлдэж,одоо бүх зүйлийг шинээр, өөрөөр харж, бодож эхлэх шиг. Яг л өглөө босоод, урдаас мандах нарны туяанд нүд нь гялбаж зогсоо бяцхан хүү шиг.
” За даа шинэ он гарчихлаа. Энэ жил юу амжих билээ” гэж бодох дор, нүүрэнд нь инээмсэглэл тодорч, нэг л сайхан мөрөөдөлдөө умбах мэт. Цаг хугацааг эвхэн эвхэх олон өдрүүдээс шинэ оны өглөө нэг л өөр. Угтах өдрүүд ар араасаа эвхэрч нэг л мэдэхэд жил өнгөрч, дахиад л “цаг хугацаа ямар амархан өнгөрчихөө вэ? юу ч хийж амжаагүй байтал шинэ он тулсан байдаг ” хэмээн гайхан бодно.

Энэхүү урсан урсах цаг хугацааны урсгалыг хэн ч юу ч зогсоож үл дийлнэ. Энэ урсгал бидний амьдралын хором мөч бүхнийг адил аван одох аж.

2010 он маш их боломжийн эхлэл
Сонин хэвлэл болгон 2009 оны онцлох үйл явдалдаа “Оюу толгойн гэрээ ” -г батламжилсаныг нэрлэж байв. Сайн муугаар хэлэгдэж, элдэв хардлага, хараал ерөөлөөр хачирласан энэ гэрээ, Монгол орны хөгжлийн түүхэнд нэгэн том боломжийг авчирч байгаа нь харин үнэн. Бүх зүйлийг мөнгөөр хэмжиж, мөнгөөр үнэлж, мөнгөөр харж буй энэ цэг дор… Монгол орны хөрсөн доорхи их баялагууд эдийн засгийн эргэлтэд орж, их мөнгөөр арилжигдах учраас, монгол орны хөрсөн доорхи баялаг нь бүх ард түмний өмч байна хэмээн үндсэн хуулйндаа тунхаглан зарласан учраас монголчууд бидэнд их боломжийг авчирч байгаа.
Зөвхөн Оюутолгой төдийгүй Тавантолгой, бас ураны олон ордууд ч адил эргэлтэд орох болж байна. Маш их баялаг, маш их мөнгө. Өөрсдийгөө аугаа их хувь заяатай хэмээн итгэдэг монголчуудад , энэ их баялаг нь их хувь заяаных нь бэлэг ч юм бил үү?

Харин энэ их баялаг, арилжигдаж олдох маш их мөнгүүдийг тойроод маш олон муу ёрын “сүнснүүд ” эргэлдэж байгаа. Зарим нь “бирд ” болох гэж, зарим нь “хүн ” болох гэж…Хувь хүний хагартлаа баяжиж, тасартлаа тансаглах гэсэн хүслээс илүүтэй, Монгол орны цаашдын хөгжилд буруу жишиг тогтож, монголчууд бид хүн мөс, эрхэм чанараа алдвал, үүнээс илүү “гамшиг ” гэж юусан билээ.
Их мөнгө заримдаа хүнийг ердөө л “амьтан ” болгон хувиргадаг гашуун жишээ олон бий. Булга минжээр өөрийгөө хучиж, үнэтэй машинд янцаглаж, өрөөл бусдад гайхуулан ихэрхсэн, хүн төөрөхөөр хаусандаа эхнэрээ ч олохгүй “будилж “, хүүхдээ мөнгөөр хучиж, “цаас ” болгосон “баячууд ” нэртэй бэртэгчингүүдээр бид, бахархан гайхаад ч яах билээ. Энэ бол монголчууд бидний хүсэл мөрөөдөл, боломж ч биш ээ.
Их мөнгө их боломжийг л авчирдаг. Энэ боломжийг хэрхэн зөв ашиглах нь ухааны хэмжүүр. Социализмын үед хөрөнгөгүй, ядуулаг дундаж амьдралтай байсан монголчууд бид, энэ их баялагийг ашиглан, “баяжих уу?” “хөгжих үү? “, орших уу? эс орших уу? гэдэг сонголт дээр ирээд байна. Энэ сонголтод хамаагүй монгол хүн гэж үгүй. Учир нь энэ баялагууд , энэ боломжууд таны, энэ ертөнцөд монгол хүн болж төрсөний төлөөх бэлэг.

Бид өөрсдөө өөрчлөгдөх хэрэгтэй
Мөнгөтэй баян хүний хүүхэд болгон баян байж чаддаггүй. Тэд өвлөж авсан их хөрөнгөө арвижуулах, үрж дуусгах нь тэр л хүнээс хамаардаг. Үүнийг мэдэрсэн ухаантай баячууд өөрсдийн үр хүүхдээ эрх дураар байлгахаас , хөгжүүлж, өндөр боловсрол олгохыг илүүд үздэг. Мөнгө, хөрөнгө бол баялаг биш, хөгжил боловсрол бол баялаг гэдгийг өдгөө олон олон монголчууд ойлгох болжээ. Тэгээд ч өнө эртнээс монголчууд “эрхэм баян, эрдэм мэдлэг ” хэмээн сургаж ирсэн. Тийм болоод өдгөө монголчууд, үр хүүхдийнхээ сайн сайхан ирээдүйг “эрдэм боловсрол ” хэмээн ойлгож, түүний төлөө зүтгэж, хөдөлмөрлөж зорьж буй. Мөнгөнөөс, мэдлэг хөгжил руу энэ дэлхий даяараа аажим аажмаар шилжиж байна.

Үүн лугаа адйл, энэ оноос ашиглаж эхлэх Монгол орны уул уурхайн баялагийн ашиглалт, түүний сайн үр шимийг монголчууд бид одоо байгаа сэтгэлгээгээрээ хүртэх боломжгүй. Яг өнөөдөр бидний хоцрогдсон, муйхар сэтгэлгээн дээр олон жил улс төрөөр “хичээллэж ” муу сайн элдэв заль мэхэнд мэргэжсэн бүлэглэлүүд тоглохоор зэхэж байна.
Харин бид үүний эсрэг, өөрсдөө өөрчлөгдөж тэмцэх хэрэгтэй байнаа.
-Хаа нэгтэй хатуу сархад ууж, улстөр ярин хөлчүүрхэж, хамаг бүхнийг муучилж, хараан агсамнаж байхын оронд, уух хэргэлээгээ багасгаж, эргэн тойрноо эрүүл нүдээр харж, уужуу ухаанаар сэтгэж байх хэрэгтэй байнаа.

-“Хулгайч, луйварчид хамаг бүхнийг идэж дуусгалаа” гэж өөр хоорондоо хов жив болгон ярьж, сургаар хуучилахын оронд их зүйл уншиж эргэцүүлж, харьцуулж ойлгож сурах хэрэгтэй байнаа.
-“Үнэн ” гэж энэ ертөнцөд үгүй болжээ, адилхан л хулгайлж завшиж, хуурч мэхэлж байсан нь дээр гэсэн ядмагхан атгаг бодлоосоо илүүтэй хууль, журмыг судалж, худал үнэн, буруу зөвийг дэнслэн тэмцэж сурах хэрэгтэй байнаа.
-Үнэнийг хэлж, зөвийг сануулж, үйл ажлаараа бусдад үлгэрлэж байгаа, олон сайхан залуусаа хотны ноход адил боорлон дайрч, итгэл урмыг нь хугалж байхын оронд дэмжиж, нэгдэж зөв сайн үйлсийн эхлэл рүү хамтдаа зүтгэж байх хэрэгтэй байнаа.
-Зоволгүй мөнгө олж, зогсолтгүй жаргаж цэнгэх гэсэн адбиш хүслээсээ татгалзаж, “хар ‘ гэлээ ажил хөдөлмөр хийж, хатуу бэрхийг даван байж, олсон бүхнээ
өөртөө хүргэж, бусдын өмнө нүүр бардам байж сурах хэрэгтэй байнаа.
Их баялагийг дагасан их боломжийг бид өнөөдрийн ахархан бодол, атгаг санаа, атаархал хорсол, хөлчүү сэтгэл, хөөрөл аархлаар ашиглаж чадахгүй ээ. Сэрцгээгтүн!
Өнөө байгаагаасаа илүү ухаарал, их хөдөлмөр, их тэвчээр, эв нэгдлээр л ашиглаж чадна. Бодогтун! Эс тэгвээс монголчууд бид, эх орныхоо баялагийг “үнс болгон хийсгэж байгаа “-гаас ялгаа юун. Ухаарагтун!

Яг одоо бид л эх орондоо хэрэгтэй байгаа
Харьд олон олон жил ажиллаж амьдарч байгаа монголчуудад, хүний газар “хар ажил ” хийж, бусдын төлөө хөдөлмөрлөж, өөрсдийн төлөө амьдрах цаг төгсгөл болох цаг айсуй. Өөрийн эх орон газар нутагтаа “эзэн хүн ” шиг хөдөлмөрлөж, өөрийн чинь хөдөлмөрийн хөлс монгол орны хөгжилд шингэж, дуссан хөлс тань монгол хөрс шороондоо шингэж, хөдөлмөрлөж олсон бүхэн тань, өөрийн бие сэтгэлд чинь шингэж байх цаг айсуй.
Энэ их баялагийн ашиглалтад хэрэг болох олон олон бизнес, үйлчилгээ, үйлдвэрлэл удахгүй бий болноо. Бидний бүх монголчууд бүгдээрээ эзэн болоод ч барахгүй, их ажлын байр бий болно. Саяхан их эмч Б.Болдсайханы www.news.mn цахим хуудсан дээр бичсэн “Ариун голомт ” нийтлэлд энэ санааг маш сайхнаар гаргасан байсан. Баялагийг дагасан их ажлын байранд монгол угсаатанууд болох олон үндэстэнгүүдээ татан авч ажиллуулья гэсэн санаа.  Энэ их боломж дэлхийгээр тархан суугаа монгол үндэстэнгүүдээ нэгэн дээвэр дор нэгтгэх түүхэн боломж ч юм бил үү?

Харьд байгаа монголчууд биднийг, эх орон минь хүлээж байна. Харьд хийж сурсан хөдөлмөр туршлагаараа, сурч мэдсэн эрдэм чадлаараа, хэл соёл, нэгдмэл чанараараа, хүнийг хүндэлж, үйлчилж сурсан сурцаараа, ажил хэрэгч, багаар ажиллах чадвараараа өөрийн монгол орондоо хөдөлмөрлөж, бүтээх боломж айсуй.
Харин өдгөө цаг дор бага гэлтгүй бэлтгэлээ базааж, өөр хоорондоо нэгдэж, судалж, хүчээ нэгтгэж байх хэрэгтэй байна.,
Монгол оронд өдгөө бүхний сэтгэлийг шаналган оршиж буй шударга бус байдал, авилгал хээл хахууль, хүнд суртлын эсрэг,бид нэгэн дуу хоолойгоор тэмцэх цаг болжээ. Тэд монгол орны аугаа хувь заяаны дэргэд юу юм бэ? Харин эв нэгдэл л өнөө цагт бидэнд улам улмаар хэрэгтэй болж байна даа. Монгол орныг, өнөө олдож буй энэ боломж дээр нь, монголчууд биднээс өөр хэн хөгжүүлж, өөрчилж чадах билээ. Тийм ээ! Яг одоо л та бид бүгдээрээ монгол орондоо хэрэгтэй болж байна.

Төгсгөл
2010 оны эхний энэ өдөр цастай, бас дулаахан байлаа. Сэтгэл минь нэг л өөдрөг сайхан. Нэг л сайхан хүсэл мөрөөдөл дунд, монголын минь тал нутаг, хөдөө ахуй, хүлэг морьдын янцгаан үүрсэх чимээ, танан цагаан гэрүүд, айраг тарагны амт мэдрэгдэх шиг…Бусад орны цагаачид чухам яадгийг би мэдэхгүй. Харин монгол хүмүүс эх орноо сэтгэл зүрхэндээ тээж, буцаад очих эх оронтойдоо омог бардам байдгийг би мэднэ. Тэд өнөө алжааж ядарч байвч, “нэг л өдөр монголдоо очно доо ” гэж сэтгэлдээ шивнэж өөрийгөө тайтгаруулдаг. Яагаад ч юм бэ? тэр л эх орондоо очоод сэтгэл нь амарч, алжаал нь тайлагдах юм шиг.
Гарч буй 2010 он монголчууд бидний хувьд их боломжийн эхлэл. Би үүнд итгэлтэй байна. Монгол хүн болгон сэтгэлдээ “монголдоо очих цаг ойртож байна” хэмээн шивнэж буй. Харин бид хоосон очихгүй ээ, эх орон минь.
Монголчууд та бүхнийг минь аугаа өвөг дээдсийн минь сүнс ивээж, эрүүл саруул, өнгөлөг өөдрөг, хүсэл мөрөөдөл бүхэн тань биелэж, хийморь босоо , зовхи өөдөө явахыг ерөөе.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах

2010 -01-01

Dec 29

Мэндчилгээ \шинэ оны\

By gala-admin | МЭНДЧИЛГЭЭ

Яагаад заавал дүн өвлөөр он солигдож, шинэ жил тэмдэглэдэгийг би мэдэхгүй л дээ. Харин  өвлийн агаар, сэнгэнэсэн цэвэр, бас хайруу байдгийг мэднэ. Гадаах цас цав цагаан өнгөтэй бас гутлын дор шаржигнан чихардагийг мэднэ. Өвөл цагт хүмүүс дулаалж өөртөө болон өрөөл бусдад анхаарал, халамж тавидагийг мэднэ.

Эрт харанхуй болж , хүмүүс гэр рүүгээ яаран, дулаан гэртээ тухалж , амрахдаа их зүйл бодож анзаарч, бас санааширдаг. Тэр цаг мөчдөө “өвлийн хүйтэн өнгөрч дулаарах дөхөж байна даа, дулаахан сайхан болохоор юу хийж амжих вэ? ” гэж өөрөөсөө асууна.

Сэтгэлдээ нэг л сайхан зүйлийг хүлээгээд ч байх шиг… Мөрөөдөх сэтгэлдээ, хаврын ургаж төлжих бүхнийг сэтгэлдээ хайрлан хүлээж, зуны аагим халуун хэрнээ, яаралгүй хөгжилтэй өнгөрөөх мөчүүдээ уяран хүлээж, намрын элбэг дэлбэг, урт шар өдрүүдийг догдлон хүлээнэ.

Харин шинэ жилийн гацуур модыг харахдаа, энэ бүх л хүсэл мөрөөдлөө нэг дор мэдрэх шиг л…Гацуур модонд зүүлттэй байгаа олон гоёмсог гоёлууд нь хаврын гоёл шиг, эргэн тойронд эгшиглэх гайхамшигт хөг аялгуу нь зуны хөгжилтэй мөчүүд шиг, идэж ууж, бүжиглэн баясч байхдаа намрын элбэг дэлбэг улирал шиг. Чухам шинэ жилийн энэ үдэш л энэ бүхнийг нэг дор мэдэрч, маргааш эхлэх шинэ оныг, цоо шинэ мөрөөдөл , итгэлээр угтдагт л өвлийн нэгэн гайхамшиг оршдог буй заа.
Дуу хуур, бүжиг наадам, шинэ хуучин, таних танихгүй бүх л анд нөхдийн хамт, энэ мөнх ногоон гацуур модыг тойрон эргэлдэж байхдаа л сэтгэлдээ цоо шинэ, юуг ч юм бэ? хүлээнэ. Магадгүй шинэ учрал, шинэ хүсэл мөрөөдөл, шинэ итгэл найдвар, шинэ аз хийморь, шинэ ажил , шинэ анд нөхөд шинэ, шинэ… маш олон зүйлийг хүлээнэ.
Яг энэ, өдөр хуучин онд өөртөө учирсан таагүй бүхнийг сэтгэлээсээ авч хаях гэж яарна. Азтай сайхан бүхнээ дурсаж инээмсэглэх авч, санаанд хүрээгүй, бас таагүй олон бодлоо өөрөөсөө холдуулж, сэтгэлээсээ авч хаямаар. Маргаашнаас өөрөө цоо шинэ болж өөрчлөгдөхсөн гэж хүсэх. Ядахнаа л өөдрөг сайхан сэтгэлээр угтахыг хичээх.

Шинэ жил сайхаан. Харсаар танил болсон өвлийн өвгөн, бага байсан тэр л үейин минь төрхөөрөө ерөөл хэлж, бэлгээ тарааж л явах.  Хөөрхөн цасан охид , дуулж бүжиглэж,  дараа нь бэлгээ хүлээн эвшээн суух нь өхөөрдмөөр. Жил жилд уулзаж учирч, бас хамтдаа зүтгэж, зовлон жаргал, хууч хөөрч хөгжилдөж байсан олон олон анд нөхөд, энэ орой цоо шинэ юм шиг л харагдаж, өнгөлөг зүс, баяр гийсэн төрхөөрөө нүд гялбуулна. Яг л хүсэл мөрөөдлөө жигүүртээ тээн, алсад одох гоёмсог шувууд шиг. Бүх зүйл цоо шинэ, бас гайхамшигтай…
Харьд ажиллаж амьдарч байгаа олон монголчууд энэ өдрүүдэд шинэ жилээ тэмдэглэж, хэрдээ хөгжүүн байгаа. Улиран одох 2009 он олон сайхан зүйл авч ирсэн ч, угтан ирж буй 2010 он түүнээс илүү, заавал илүү байгаасай гэж хүн бүр л сэтгэлдээ шившиж буй. Монгол эх орон минь, сүү өргэж үдсэн эжий аав минь, орхиод ирсэн ар гэр , амьдрал минь харин ойртон ойртсоор буйг бид мэдэрч байна.
Хөрсөн дороо их баялагтай эх орон минь биднийг хүлээж байгаа, хөгжих гэж дэрвэж байгаа эх орон минь биднийг хүлээж л байгаа. Яг одоо л эх орондоо та хэрэгтэй байгаа.
Алжаал, сэтгэлийн шаналлаа алсад орхиод , шинэ жилдээ очигтун. Адил жаргал зовлонтой монгол анд нөхөдтэйгээ цуг байгтун. Хамтдаа шинэ он, шинэ хүсэл мөрөөдлийг угтагтун. Эвтэй байхдаа бид хүчтэй байдаг.
Ирж буй шинэ он танд шинэ, өөдрөг сайхан бүхнийг авч ирэг ээ.

Г.Галбадрах
2009-12-29
Nov 25

Мэндчилгээ \улс тунхагласны баярт зориулсан\

By gala-admin | МЭНДЧИЛГЭЭ

Орлоогийн нийт гишүүд болон “Яагаад?” клубийн гишүүд, дэмжигчид та бүхэндээ Монгол улс тунхагласны өдөр болон, Америк  даяар өргөн тэмдэглэдэг “Талархалын өдөр” -ийн хамтатгасан мэндийг хүргэе.

1.Бага ахуй цагтаа “Tусгаар тогтнол”  нэртэй Д.Пүрэвдөрж  гуайн шүлгийг уншиж байхдаа, шүлэг гэдгээр нь их л уран яруу хэллэгийг биширч байснаас яг л цаад утгыг нь тэгтлээ анзаардаггүй байж. Харин өнөөдөр тусгаар  Улсын иргэн байна гэдэг ямархан их үнэ цэнэ байдгийг бага боловч мэдэрч байна. Тусгаар газар нутагтай, тусгаар эрх чөлөөтэй, тусгаар амьдрах орон зайтай байна  гэдэг бага биш хувь заяа.
Монголчууд бид Хятадын эрхшээлд буй Түвд, Өвөрмөнгөл биш, Оросын эрхшээлд буй Буриад, Халимаг биш, энэ 2 том гүрний хооронд дэлгэсэн тэрлэг шиг оршиж буй туурга тусгаар Улсын иргэн гэдэгтээ омог бардам байдаг.
Хаа ч явсан, Монгол Улсын иргэн гэдгээ нотлох гадаад паспортоо үзүүлж байхдаа, хэзээ ч юу ч болсон өмгөөлж хамгаалах эх оронтой гэдгээ мэдэрч бас мэдрүүлж байдаг. Буцаад очих эх оронтой байна гэдэг ямархан их нөмөр нөөлөг, ямархан их бардамнал байдаг гэдгийг харьд амьдарч байгаа бид мэдрэхийн дээдээр мэдэрнэ.
Тусгаар байна гэдэг, бид өөрсдийн эх орондоо эзэн нь байна гэдэг, эх орон минь биднийг хүлээж байна гэдэг, бид эх орноо санаж, түүнийхээ сайн сайхан хөгжлийн төлөө шаналж байна гэдэг, өөрийн гэсэн эх орныхоо төлөө их зүйл хийхийг хүсэж байна гэдэг, элдэв муу үйлдлийн төлөө бухимдаж байна гэдэг, эх орныхоо сайн сайхны төлөө эвлэлдэн нэгдэж байна гэдэг сайхан, бүр ч сайхаан.
Хүний амьдралын үнэ цэнийн нэгэн хэсэг нь эх орон нь байдаг аж. Яг л аав ээж шиг минь. Тэр тусмаа Монгол оронд төрж өсөж, монгол хүн гэж хэлүүлж байх сайхан. Морь унаж, наадам үзэж байх, цагаан сараар айл хэсч, бууз идэн бэлэг цуглуулж байх, тал дүүрэн бичсэн мал сүргээ харж, минийх гэж баярхаж байх, өндөр уулсын орой дээрээс алсыг харж, тэртээх хөндийг манайх гэж нэрлэж байх, аадар бороонд нэвт норон, айлд орж хувцсаа хатааж байх, аагтай цайнд зөөхий хийж амтархан оочиж байх, хааяадаа хэн нэгтэй хуучилж, бас хов ярьж суух, эх нутагтаа айх айдасгүй өөрийн таавар амьдарч байх сайхаан.
Тэгэхээр тусгаар Монгол улсын иргэн болж төрсөн, аугаа хувь заяатай та нартаа энэ сайхан баярын мэндийг
Аавын мөнгөн хазаарын
найман цэнгийн товруун дээр
Азын алаг мэлхийн
наян нэгэн шагайн дээр
Алиахан саарал унаганы
хөл нь тэнцэх нуга дээр
Ангирын хоёр дэгдээхий
хөвөн наадах нууран дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан зарлаж дэвшүүлье

2. Хүн гэдэг аугаа хэрнээ урам, талархлын үгээр дутаж явдаг. Өөрт тус болсон нэгэндээ, үнэхээр ухаарал өгсөн нэгэндээ, зовж явахад түшсэн нэгэндээ, гутаж явахад хэлсэн сэтгэлийн дэмийн хариуд, баялаж талархсанаа хэлж амжихгүй явах нь олонтаа. Заримдаа хэт даруу зан гаргаад, эсвэл ичингүйрээд ч юм уу, аман дээр гарч ирсэн сайхан үгээ залгиж орхих нь бий.
Гэхдээ хоосон магтаал биш, чин сэтгэлийн талархалд хүний зүрх өөрийн мэдэлгүй баясаж, тэр нь нүүрэнд нь гэрэлтэж, нүдэнд нь гялалзаж харагддаг. Тэр үедээ хүн хичнээн сайхан өнгөлөг харагддаг гээч.
Аавдаа ээждээ магтуулсан жаахан хүүхдийн баярлаж хөөрсөн төрх, яг л бөмбөлөг мэт.  Америкчуудын өргөн тэмдэглэдэг “Талархлын баяр”  яг угтаа өөр утгатай хэдий ч, хэн нэгэндээ хэлж амжаагүй сайхан урам талархлын үгээ хэлж болох өдөр гэж би сэтгэлдээ төсөөлдөг юм л даа.
Өнөөдөр ажлаас нилээд ядарч ирсэн боловч, нэгэн зорилгын төлөө эвлэлдэн нэгдэж, их үйлсийн төлөө бие биенээ дэмжиж байгаа та нарт талархлын үгээ хэлэхгүй байж яахин болно гэж. Өнөөдөр бидний ажил эхлэл төдий байгаа ч бидний сэтгэл зүрх хамтдаа байж, бид бие биенээ чин сэтгэлээсээ ойлгон дэмжиж байгаад та нартаа маш их баярлаж байгаагаа илэрхийлж байна. Бид мандаж байгаа нар шиг сайхан ирээдүйн төлөө үргэлж хамтдаа байх болно.
Хүмүүс ээ! Бие биедээ урам хайрла
Хүсэл сэтгэлд нь халуун дулаан үг хайрла

3. Өвөл болж хүйтэрч, хүмүүсийн хөл хөдөлгөөн багасч, бас амьдрал ахуйдаа илүү анхаарал тавьж байдаг энэ улиралд “яагаад?’ чимээгүй болчих воо гэж зарим нь гайхаж байгаа байх. Би ч бас та нарыг “яагаад?” чимээгүй болчих воо гэж гайхаж байлаа. Харин өнөөдөр Нандин билэгийн захиаг уншаад бас л баярлалаа.
Ний нуугүй үнэндээ зав чөлөө нилээд бага байлаа. Бас бодох , уншиж судлах зүйлүүд багагүй байна. Өөрөө завгүй хэрнээ хэн нэгнээс “яагаад?” сураг гарахгүй байна гэж үгүйлж байснаа нуух юун. Гэхдээ бидний ажил явагдаж байгаа. Харин тун удахгүй хөдөлгөөнд орноо. Та нараас ч бас шинэ санаа санаачлага хүлээж байна.
-4. Монголд НТВ -ээр “Яагаад?” нэвтрүүлэгийн 3 дугаар гарсан байгаа. Харин энэ нэвтрүүлэгийн бичлэгийг татаж авч чадахгүй байгаа. Татаж аваад интернет дээр тавих бодолтой байна. Харин 12 сарын 5, 12 нд дахин 2 нэвтрүүлэг гарах гэж байгаа. Энэ тухай Сайнбаяр бичсэн байсан. Хэрэв та нар сонирхвол www.ntv.mn гэж ороод үзэж болох юм. Тэгээд энэ талаар санал шүүмжээ бичээрэй.
-5. Энэ 28 нд манай клубийн гишүүн Энхжаргал Бостонд байгаа монголчуудын уулзалт зохион байгуулах гэж буй. Энэ бол ердийн уулзалт. Бостонд байгаа монголчуудтай танилцах, санал солилцох юм. Энхжаргалдаа амжилт хүсье.
Та бүхэн минь сайхан баярлацгаагаарай. Та бүхний сэтгэл санаа өөдрөг хөгжүүн байг. Бас ханиаднаас хол байгаарай гэж сануулья хэхэхэ.
Удахгүй дараагийн мэдээллээр уулзацгаая.

Хүндэтгэсэн:  Г.Галбадрах
2009-11-25

Mar 14

Эр хүн

By gala-admin | МЭНДЧИЛГЭЭ

“Тань руу нүүж явна” нэртэй монголын уран сайхны кинонд, хүсч мөрөөдөж байж хүүтэй болсон эр, хөөрхий хүүгээ зуурдаар алдсан эх хоёрын зөрчилдөөнт шаналал дунд “хэрхэн яаж шийдэх бол”  хэмээн, анх үзэж суухдаа догдолж асан. Энэ хорвоо дэлхий дээр нэгийг нь баярлуулж, нөгөөг нь шаналгаж төрсөн тэр л бяцхан хүүг, өөр өөрийн сэтгэл зүрхээрээ “булаалдан”,  шаналах “монгол сэтгэл”-ийг үнэхээр гайхамшигтай харуулсан кино. Сэтгэлийн шаналал, зовлонгоо сэтгэл дотроо л “буцалгаж”, асаасан тамхиныхаа утаатай хамтад нь санаа алдан гадагшлуулах тэр эр, эцсийн эцэст хүүгээ алдан зовж шаналсан эхийн сэтгэл руу “нүүн очих”-ыг хараад өөрийн эрхгүй “эр хүн” гэж сэтгэл дотроо бахдан дуу алдсан сан.
“Монгол эр хүн” гэдэг гайхамшигтай дүрийг олон олон сайхан бүтээлүүд мөнхөлжээ. Уугуул нутагтаа эзэн шиг эзэн байж, уулс толгодоо давуулан бодлоо билчээдэг, үглэж яншаад байхгүй хэрнээ харцаараа л бүхнийг ойлгуулдаг, уйлж дуулаад байхгүй хэрнээ сэтгэл зүрхэндээ л бүхнийг багтааж явдаг монгол эрчүүд, шаналал ухаанаараа, зориг цусаараа өнөөгийн монгол орныг бидэнд хүлээлгэж өгсөн.
-Айл гэрийн ч, улс гүрний ч амьдрал, хувь заяаг нуруун дээрээ авч явах тавилангийн эрхээр арай л холыг харж, уужим сэтгэнэ. “Өнөөдрийн өөхнөөс маргаашийн уушиг” гэдэгчлэн, өнөөдөр болж байгаагаас илүүтэй, маргааш яаж амьдрах, нөгөөдөр хэрхэн хөгжиж, дээшлэхийг эр хүн л бодож олж, зориглон шийдэж байх учиртай. Тиймд ч ухаанаа төвлөрүүлж, бодлоо цэгцэлж, үгээ цэнэж, үйлээ дааж явах нь өөр хэний ч бус эр хүний л үүрэг гэнэм.
-Учирч буй баяр жаргалд, уухай хадуулан хөөрч орилоод байхгүй, уй гашуу зовлонд ч уйлж унжин, нус нулимс болоод байхгүй сэтгэлийн хат,  ухааны тэнцвэрийг эр хүн л барина. Ийм мөчид эр хүний хатуу болоод үнэн үг, нөмөр нөөлгийн хэн хүнгүй хүсч байдаг. Хамгийн хүнд хэцүү мөчид, эр хүний ханхар цээжийг түшиж, энхрий дотно үгийг сонсож, нөмөр нөөлгийн дулааныг мэдрэхийг л хүн бүр хүсдэг гэнэм.

-Уйлж бархирах нэгэнд ч, үглэж дуулах хэнд ч, агсарч хашхирах андад ч, атаархаж хорсох нөхөрт ч, хэрүүл өдөж, хараал урсгах жөтөөрхөгчид ч үйлдэл болгонд нь уралцан хэрэлдэж, барилцан зодолдоод байхгүй, хэрсүү ухаан, хат тэвчээр эр хүнд л байна. Тэвчээр бол хорслыг давах ухаан байдаг. Тэглээ гээд хохирсон хүн үгүй гэнэм.
-Хэлсэн үг, хийсэн үйлдэл, гаргасан шийдвэрийнхээ сайн муу үр дагаварыг эр хүн өөрөө л үүрнэ. “Эр хүн хэлсэндээ, эмээлт морь харайсандаа” гэдэгчлэн, хийсэн сайн үйлийнхээ төлөө, өөрийгөө магтаж хөөрцөглөөд байхгүй, саар муу үйлийнхээ төлөө гуниж гутраад байхгүй, зовсон ч зовоогүй юм шиг “зовхи нь өөдөө”, жаргасан ч сархадад сагаж “доош уналгүй” явах нь эр хүний эрхэм чанар гэнэм.
-Ханилсан хань, хайрлаж өсгөх үр хүүхдийнхээ өмсөх зүүх, идэж уух, хаа хэрхэн амьдрахыг эр хүн л шийднэ. Хатуудаа хатуу, зөөлөндөө зөөлөн, харьцуулан тэнцүүлэх ухаандаа хайр энэрэлээ авч явдаг. Үргэлж үнсэж, хөөрхийлээд байхгүй ч өр зүрхэндээ бүхнийг багтааж, ам хэлээрээ бус ачлал энэрлээрээ бүхнийг авч явдагт л эр хүний ухаан оршдог гэнэм.
Эрт цагаас эдүгээг хүртэл “монгол эр хүн”  гэдэг ийм л байсан. Ийм л эр хүний нуруун дээр монгол ахуй, монгол амьдрал, монгол төр тогтож иржээ.
Гэтэл өдгөө
-За эр хүн байна даа наадахаа уучих
-Эр хүн байж энүүнд дээрэлхүүлээд байх даа яахав дээ
-Эр хүн байж эхнэртээ толгойгоо мэдүүлээд байхгүй шүү
-Эр хүн юм бол гараад үзчихье
-Эр хүн байж новшрохгүй шүү
Өдгөө эр хүнийг үнэлэх үнэлгээ ихэд өөрчлөгдөө юу даа? “Энэ муусайн эрчүүд” хэмээн амьдралын хүндийг үүрч, өрх толгойлж яваа бүсгүйчүүд зэвүүцнэ.
-Өчүүхэн зүйлийн төлөө барьцалдан зодолдож, өөр хоорондоо муудалцана. Эвлэрч сайдсан хойноо ч өс санаж, энд тэнд очин өөрийгөө өмөөрч, өрөөл бусдыг муучлан ярих эрчүүд. Ухаанаар бус нударгаар бүхнийг шийдэх ядмагхан арга үгүй гэнэм.
-Өөрийн эхнэртээ бүхнийг мэдэмхийрэн зааж, үр хүүхэддээ хүртэл байнга үглэн шаналгана. Оролцохгүй мэдэхгүй зүйл үгүй хэрнээ, өөрөө юу ч хийхгүй, өчүүхэн өө сэвийн төлөө үргэлжид хэрүүл маргаан дэгдээх эрчүүд. “Уул үзээгүй хормой шууж, ус үзээгүй гутал тайлан”  сүржэгнэх нь “юм үзээгүй”  муу эрийн шинж гэнэм.

-Саад тотгор, бэрхшээл зовлонгийн өмнө сөхөрч, сархаданд толгойгоо мэдүүлэн, нус нулимстайгаа хутгалдана. Авааль эхнэр, үр хүүэддээ арслан бар шиг архирч, аагтай бусдын өмнө нохойн гөлөг шиг шарвалзах эрчүүд. Савнаасаа бусдыг дийлдэг сархаданд толгойгоо мэдүүлсэн эрийн хийморь нь, сархадны шилний ёроолд байдаг гэнэм.
-Ажил хөдөлмөр хийж, ар гэр , амьдрал ахуйгаа авч явахын оронд, амар хялбар аргаар амьдрахыг мөрөөднө. Зоволгүй мөнгө олж, зогсолтгүй жаргахыг хүсэн, бүтэлгүй муу үйлийнхээ төлөө, аав ээж, амраг ханиараа тэжээлгэн, бусдын нуруун дээр тарвалзан, буруу эрхлэх эрчүүд. Эр хүн “гутлаа чирж амьдрах” шиг, амархан атлаа гутамшиг үгүй гэнэм.
-Бүтээж хийсэн зүйлгүй, үүрч даасан зовлонгүй атлаа, энд тэндхийн хов живэнд эмс хүүхнүүдээс дутахгүй хутгалдаж, хийсэн бүтээснээ биш, хий мөрөөдлөө “бүлт бүлт үсрэх” эрчүүд. “Сайн эр явснаа, муу эр идсэнээ” гэдэгчлэн, хоногийн газар үг үнэнд гүйцэгдэнэ гэдгийг ухаарахгүйн харгайгаар, ярьсан худал үг, явсан муу үйлдээ үнэ хүндээ бардаг гэнэм.
Энэ цаг дор зарим монгол эрчүүдэд өв уламжилж ирсэн үнэт чанар үгүй болж, өрх толгойлсон эмэгтэйчүүд олширч, өрх гэр төдийгүй улс орны тулгуут багана нь ганхах болж дээ. Үг даадаггүй, үйлс бүтээдэггүй, сархадад толгойгоо мэдүүлж, сайхан сайхан “бүлт үсэрч”,  амьдралын хүнд ачааг бүү хэл алд биеэ авч явж чадахгүй эрчүүд олширвол улс гүрэн мөхөхийн цондон.
1990 оноос хойш эрчүүд маань хангалттай архидаж, элдэв хэрэгт орооцолдож, уруудаж доройтлоо. Харин энэ талаар ил гарган, идээ бээрээ шахалгүй өдий хүрлээ.
Шахалгүй удсан идээ бээр, цааш улам яргаж,цусанд ордог гэнэм. “Биеэ засаад гэрээ зас, гэрээ засаад төрөө зас” гэдэг өтгөсийн мэргэн сургаалиар, ухаарч тэвчин, энэ цаг үейинхээ эзэн нь болж, өөрсдийн ачаагаа үүрсэн шиг үүрч, сэтгэлийн хаттай, уужим ухаантай, зовхи нь өөдөө, хийморь босоо явах цаг иржээ.
Харин маргааш
Нэгэн үе манай монголчууд “гал манах” охин үрдээ илүү анхаарал тавьж, “хил манах”  нуган үрдээ бага анхаарал тавьж байсан нь өдгөө буруу муу яваа олон эрчүүдийн өөрийгөө өмөөрөх шалтаг болж буй. “Гал манах”  амаргүй ч “хил манах”  түүнээс ч амаргүй. Өдгөө цагт өрх айлд байгаа үр хүүхдийн тоо цөөрч “гангар шаазан”  шиг хэврэг хүүхдүүд олширч буй. Ядахнаа л удам залган, хил манах “нуган үрээ”, эрх танхил биш “эр хүн”  болгон өсгөж хүмүүжүүлэх нь өөрт тань төдийгүй улс гүрэнд минь хэрэгтэй сэн.
-Албадаж шаардаж, аргадаж учирлаад ч болсон ажилч хичээнгүй, хөдөлмөрч болгож сургах сан.Бага гэлтгүй  ажил хөдөлмөр л хүүхдийг “аргыг нь олох” ухаан, хичээнгүй нямбай, тэвчээртэй болгон төлөвшүүлнэ.
-Уйлж дуулуулаад ч болсон үг дааж сургахсан. “Инээсэн бүхэн нөхөр биш, уурласан бүхэн дайсан биш” гэдэгчлэн өөрийнх нь алдаа оноо, үйлдлийнх нь буруу зөвийн төлөө уурлаж, учирлаж хэлсэн бүхнийг ухаарч тунгаан өөртөө шингээдэг болно.

-Эмэгтэй хүнийг энэрч хайрлах ухаанд сургахсан. Ээж минь төрүүлж өсгөсөн, эгч минь ачилж өсгөсөн, энэчлэнгээр энэ ертөнцийн эмэгтэй хүн бүхэн “ач буяны тэнгэр” юм шүү хэмээн ухаарна.
-Амьдрал авч явах ухаанд сургах сан. Алс хэтдээ амьдралын хүндийг энэ нуруун дээрээ үүрнэ гэдгийг ухааруулж, эрдмийн их далайд “гарыг нь ганзганд, хөлийг нь дөрөөнд”  хүргэнэ. Монгол хүн мориндоо мордсон бол ерөнцийн талд хүрч чаддаг гэдгийг бидний аугаа өвөг дээдэс харуулсан.
-Хамгийн муу муухай зуршил болох архи тамхинаас л хол байлгах сан. Өдгөө бид ууж идэх, угсарч татах олон наргиан наадмаа үр хүүхдүүдээсээ далд хийж, үүнээс үүдэлтэй олон ангид “жүжигүүдээ”  хүүхдүүддээ үзүүлэхгүй байхсан. Аль болохоор хүүхдүүдтэйгээ хамтдаа байж, аялж зугаалж, үзвэр үзэж, бас тоглож баймаар.
Энэ бусармаг цаг үейин золиос нь бид байж болох юмаа гэхэд хойч үе үр хүүхэд минь бидэн шиг байгаасай гэж хэн ч хүсдэггүй. Тэд биднээс илүү сайхан орчинд биднээс илүү сайхан амьдарвал тэдний үр хүүхэд бас л илүү амьдрах болно. Цаг цагт алсрах энэ л нугачаанд та бидний үр хүүхдүүд улам улмаар сайхан амьдарцгааж, удам угсааг тань таслахгүй. Эрдэнэт хүний энэ ертөнцөд үлдээх их мүр энэ буюу, Харин өнөөдөр та биднээс их зүйл шалтгаалах болж байна даа.
Эрчүүдээ хайрлацгаая
 Уул шиг нөмөр нөөлөгтэй атлаа, дуу шиг уяхан сэтгэлтэй, хайр халамжаа сэтгэл дотроо л тээж явдаг ханийн сайхан түшиг эрчүүдээ хайрла.
Өөрт тань “мундаг хүн”  харагдах гэж хичээвч, үнэндээ танаас хайр халамж битүүхэндээ горьдож л яваа, амьдралаа авч явах гэж өнөөдөр балчирдан будилавч, алсдаа уул шиг түшиг болох залуусаа хайрла.
Өсөхөд тань байнга үнсэж үлгэж байгаагүй ч, өөрийн тань хувь тавилан ирээдүйг өр зүрхэндээ тээж, үүний төлөө чадах бүхнээ хийсэн, өтөлж бууралраж яваа ааваа хайрла.
Хүнд хэцүү цагт бие биедээ түшиг болж, андын сайхан сэтгэлээр бие биеэ ачилж, айл гэрийн амьдрал, улс орныхоо хувь заяаны төлөө “дуугарвал дуу нэг, дугтарвал хүч нэг”  явдаг эрчүүд ээ! бие биеэ хайрла.
Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2009-03-14.

Mar 06

Ээжтэй хүн эрхэлдэг юм

By gala-admin | МЭНДЧИЛГЭЭ

Ээж минь
…Талын энгээр алаглан найгах цэцэгсийн шүүдрийг, нүцгэн хөлөөрөө үсчүүлэн гүйж би ээждээ ирсэн. Тэнгэрт мандах шаргал нарны бүлээн цацрагийг булбарай гартаа атган бууж би ээждээ ирсэн.Эрдэнэт хүний зүрх сэтгэлийн уянгыг хөглөж, жаргал. зовлонгийн айзам нэмэн, дуулж уйлж би ээждээ ирсэн.
Энэ сайхан ертөнцөд ингэж ирсэн болохоор, ээж минь намайг энгэртээ тэвэрч, хөхөөрөө хурайлж, бүүвэйн дуугаараа аргадан өсгөжээ. Өвдчих вий гэж үүлнээс хүтэл халхалж, өлсчих вий гэж бусдаас хүртэл харамлаж, зүрдэх вий гэж үйлээс хүртэл аргадаж, яг л өндгөө дарсан шувуу шиг л хайрлаж, харамлаж, энхрийлж өсгөж дээ ээж минь.

Хааяа зэмлэж үглэх сэтгэлд хайр нь дотроо л байдаг, айлгаж тунирхахдаа асгаруулан нэрэх нулимсыг минь, арчих хурууны өндөг нь хүртэл зөөлөн байдаг, “эвий үр минь ” гэж тэвэрч үнсэхэд хүртэл, элэг зүрхний гүнээс хайр нь ундран байдаг сүү шигээ цав цагаахан сэтгэл эх хүнээс өөр нэгэнд бий билүү.
Хорвоогийн жаргал зовлонг хүүхдүүдийнхээ жаргал зовлонгоор хэмждэг, хүсэл мөрөөдлийнхээ сайхан биелэлийг хүүхдүүдийнхээ ажил амьдралаас  хайдаг, санаанд нь хүрэхгүйн шаналал, хүлээлтийн шалтгийг сэтгэл дотроо л үглэж аргаддаг, хоёргүй ховорхон сэтгэл эх хүнээс өөр хэн нэгэнд бий гэж үү.
Өнгөтэй, амттай, сайхан бүхнээ өөрөөсөө харамлан байж үрдээ л хадгалдаг, үүд нээгээд ороод ирэхэд нь, уулга алдан тэвдэж, санасан сэтгэлээ нуудаг, өвдөж ядрах үед нь үгийн урмыг сүүн сэтгэлээр сүлэн эдгээдэг өгөөмөр ачтан, эх хүнээс өөр буй буюу.

Бид анзаардаггүй
… Ээжинхээ сүүг татрахгүй юм шиг, энхрийлэл хайрыг нь дуусахгүй юм шиг, энэрэл халамжийг нь дундрахгүй юм шиг санах, омголон хөөрүү насандаа даан ч олон зүйлийг анзаарч ухаардаггүй юм даа бид.
-Өөриинх нь төлөө үглэж зэмлэх сэтгэлийг нь “өө ээж яршигтай юм” гэж тээршээнэ. Өмөлзөж, гомдох сэтгэлийг нь үүдээ хаяад гарахдаа үл анзаарч, хамтад нь хааж одох. Өөрийнхээ төлөө бус үрийнхээ төлөө л гэж үглэн дуулах “буруу ч”, “тээртэй ч”  энэ л үгс хайр, хармын сэтгэлээс гарч байгааг бид анзаардаггүй.
-Хааяадаа ээждээ очихдоо “ээж сайн уу?”  гэсэн хайхармжгүйхэн мэндийн хариуд “ээж нь сайн” гэж хахаж цацан ханиалган хариулахад нь хүртэл “за, яамай даа”  хэмээн бодолдоо тайвшрана. Өөдөсхөн багадаа өвдөж халуурахад нь биедээ нааж өөртөө халууныг нь авдаг байсан тэр л ээжийнхээ, бүлээрсэн магнайг нь алгаараа дарах ухаан бас л дутмаг. ‘Үр минь. өвчингүй эрүүл байвал, өтөл миний өвдөх ч яамай”  гэж хайхрамжгүй хандах тэр л хандлагыг өөрөөсөө өмөөрөх сэтгэлийг бид анзаардаггүй.

-Хаа нэгтэй, харж үзэж байгаа мэтээр жаахан юм аваачиж өгөхдөө, “яахнав дээ хүүхдүүд минь, яасан ч их юм бэ?”  гэж уулга алдахад нь төрүүлж өсгөсний ачийг нь хариулж буй мэт нэг л маадгар. Өгсөн жаахан юмыг тань өөртөө бус өрөөл бусдад “хүүхдүүд авчирч өгсөн юм” хэмээн хөөрцөглөн түгээх эхийн сэтгэлд өнгө мөнгө бус хайр халамж үгүйлэгдэж байдгийг бид анзаардаггүй.
-Энд тэнд элдэв тоглолт үзэн, эзэн бусаар наргиж явахдаа эхийн тухай дуулж, шүлэглэхийг сонсон уярч, мансуурч суухдаа “шүүдрийн мөнгөн дуслаар”  биш сүүгээр сүлсэн цай чанаж, шөл хийж, хааяа ч болов ачлахаа санадаггүй. Хийх гэсэн үйлдэл бүхний хариуд “юүхэв хүүхдүүд минь” гэж татгалзавч, цаанаа ачлал энэрэл хүсч л суудгийг бид анзаардаггүй.
-Ажил амьдралдаа үүртэж, хааяа нэгтээ ээжтэйгээ утсаар л ярина. “Та минь давгүй юу?” гэх асуултын “давгүй хүүхдүүд минь, ээж нь алзахгүй, надад юунд санаа зовох вэ”  гэдэг хариултанд сэтгэл ханан тайвширна. Жилдээ ганц цагаан сар, бусад баяраар ёс мэт ээжийдээ очиж, өгч буй бэлэг сэлтээр сэтгэлийг нь аргадах. Өтөлж ганцаардаж, өвдөж ядрахдаа хүйн холбоотой хүүхдээ л хүлээж суух эх хүний сэтгэлийн чилэлтийг бид анзаардаггүй.
Энэ ертөнцөд бид өөрсдөө сонгодоггүй, сонгох ч эрхгүй хэдий ч эх хүнд үр нь болж ирэн, эмэхрэл, хайр халамжаар бие биеэ ачлах агуу хувь заяндаа бишрэхгүй байхын арга үгүй. Сайн муу, сайхан муухай ээлжилдэг энэ хорвоод, гагцхүү эх хүний сэтгэл юутай зүйрлэшгүй агуу дээд нь билээ. Энэ л агуу дээд сэтгэлийг тунгааж ойлгон. ухаарч мэдрэх нь эрдэнэт хэмээх хүн бидний үүрэг юм шүү дээ.

Ээжтэй хүн л эрхэлдэг
… “Эвий үр минь” хошуу цорвойлгон, гар сунган, эрхлүүлэх эхийн сэтгэлийн гүнд юутай ч зүйрлэхийн аргагүй энхрий, ялдамхан хайр оршиж байдаг юм. Энэ л хайраараа өөрөөсөө тасарч унасан үр хүүхдээ хайрлан эрхлүүлдэг агуу зөн совин бас байдаг ажээ. Буруу гундуу яваа үр хүүхдээ буруутгахаас илүүтэй, дотор сэтгэлдээ өөрийгөө л буруутгах хэрнээ өрөөл бусдаас ямагт өмөөрнө.
-Айлын хүүхэдтэй муудалцаад уйлж орж ирэх хүүхдээ “больж, чиний л буруу шүү дээ”  хэмээн зандравч, “хөөрхий үр минь өвдөө болов уу”  гэж дотор сэтгэлдээ “нулимс унагана”.
-Тааруухан сурч буй хүүхдээ “байг миний хүү, малд нүдтэй, ажилд сайн юм чинь”  хэмээн багшаас нь өмөөрч, дотор сэтгэлдээ “хэрэлдэнэ”.
-Сархадад хөлчүүрч, савлаж орж ирэх хүүгээ “согтуу толгой чи ”  хэмээн зэмлэвч ” маргааш толгой нь өвдөх байх даа ” хэмээн дотор сэтгэлдээ “эмчилнэ”.
-Салж сарнихдаа тултал муудалцаж ирсэн хүүхдүүдээ “хүний үрийг зовоогоод чи”  хэмээн зандравч, “хөөрхийс минь учраа олохгүй л байна даа” хэмээн дотор сэтгэлдээ “ярин шанaлна”.
Эх хүний үр хүүхдээ өмөөрч, өөрт нь хир халдаахгүй хамгаалж ирсэн энэ л сэтгэлийг бид зөвөөр ойлгож. зөв ухаанаар авч явахсан даа. Эрхэлж эрхлүүлэхийн энэ л зааг дээр өдгөө олон хүмүүс амьдралд хөлөө олохгүй “хазгай гишгэж”, “зовж зүдэрч”, ” хэлээ зажилж”, “нялхарч” яваа нь нууц биш. Энэ бүхэнд ээжийгээ л буруутгахтай би санал нийлдэггүй. Эх хүний үрээ хайрласан сэтгэлийг буруутгаж болно гэж үү? Холын холд одсон хойно нь гуутай зурагных нь өмнө, зул асаан хожимдсон гэмшлээ, нулимстайгаа холин байж ухаарах гэж үү?
Энэ хорвоод ээжтэй хүн л эрхэлдэг юм гэнэ лээ. Өтөл болсон хойноо ч шүү. Гэхдээ зөв л эрхлэцгээх сэн дээ.

Төгсгөл
Тун удахгүй олон олон жил бидний тэмдэглэж заншсан, “Мартын 8”  хэмээн нэрлэдэг баяр болно.
Амьдралын эрхээр харьд ажиллаж амьдарч яваа олон монголчуудыг ээж нь хүлээж суугаа. “Ажил үйлс нь бүтэмжтэй байг”  хэмээн аагтай цайныхаа дээжийг тэнгэт цацлан өргөж байгаа. Хаа нэгтээ илгээх харь мөнгөний дээжийг хэтэвчиндээ бус бурханыхаа өмнө тавьж,  “эсэн мэнд явж, энх тунх байж. их мөнгө олж, элбэг сайхан амьдраг”  хэмээн залбирч л суугаа. Элэг бүтэн. тайван амьдралыг, их мөнгөтэй давчуу амьдралаар сольж байгаа,  энэ бусармаг цагийн жихүүн салхи удаан үлээхгэй ээ.
Харьд байгаа та ээждээ нэг утасдаарай
Хайр энхрийлэл дүүрэн дууг нь нэг сонсоорой
Санаж шаналсан сэтгэлийг нь нэг дэвтэээгээрэй
Санчигных нь буурал үсийг утасны цаанаас илбээрэй
Эх болсон, эх болж байгаа, эх болох гэж байгаа олон сайхан монгол бүсгүйчүүддээ баярын мэнд хүргэж, сэтгэл тань үргэлж сүү шиг цагаахан байж, ажил үйлс тань өөдрөг сайхан байж, амьдрал тань хайр энхрийллээр дүүрэн байхыг ерөөе.
Хайртай үрээ элгэндээ тэвэрч, хайр энхрийллээр бүрэн гэрэлтэж, аз жаргалтай инээмсэглэж байгаа байгаа бүсгүй хүнээс илүү сайхан нь хорвоо ертөнцөд хаана байх билээ. Дээд тэнгэр та нарыг минь ивээг.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах.
2009-03-06.

Mar 14

Монголын сайхан эрчүүд

By gala-admin | МЭНДЧИЛГЭЭ

Монголын сайхан эр хүнийг би ааваараа л төсөөлдөг. Хөдөө талд, агсам морин дээр хөндөлдүүлэн сууж, “Эр бор харцага”-ыг эрдүүхэн хоолойгоор аялаж, тэртээд идээшлэх адуун сүргийн зүг салхи татуулан давхиж, уул тал нутагтаа эзэн хүн шиг эрвэлзэж яваагүй ч, олон аавын үрсэд эрдэм ном зааж, бас сургууль удирдаж, амьдралд алдаж, онож, бүдэрч яваа “хэцүү” нэртэй хүүхдүүдийг “хүмүүжүүлэх” их үйлсэд зүрх сэтгэлээ зориулж явсан жирийн л нэг “сурган хүмүүжүүлэгч” хүн байсан даа аав минь. Үглэж яншиж, загнаж зандарч байгаагүй ч аавын минь харц л “буруу”, “зөв”-ийн шүүлтүүр байсан. Байнга зааж сургаж байгаагүй ч хаа нэгтээ хэлэх “хатуу”, “зөөлөн” үгс нь амьдралын минь чиг шугам, бас “ухаарал” минь байсан. Хааяа нэг хүртээх шийтгэл зэмлэл, духыг минь үнэрлэн байж магтан сайшаах нь, бяцхан оюун санааны минь “зовлон шаналал”, бас “баяр баясгалан” минь байсан. Аав минь та айл гэрийн ноён нуруу, ээжийн минь түшиг тулгуур, халамжит хань, үр хүүхдүүддээ уул мэт нөмөр нөөлөгтөй, монголын сайхан эр билээ. Уул мэт нөөлөг, уужим саруул, холч мэргэн бодол, ховорхон заяах хайр халамж, энэ бүхэн монгол эр хүний шинж билээ.
Нэг. Өрхийн тэргүүн.

Ерээд оны дундуур Завхан аймгийн нутагт Марз уулыг мөргөж сүйрсэн, МИАТ-ын “АН-26″онгоцны ослын үеэр, миний бие оршуулгын комисст орж ажилласан юм, Хар дарсан зүүд шиг  хүнд хэцүү өдрүүд өнгөрч, осолдогсодын шарилтай салах ёс гүйцэтгэх сүүлчийн өдөр, Монголын төр засгийг төлөөлж, тэр үеийн Мoнгол улсын ерөнхийлэгч П.Очирбат, ерөнхий сайд П.Жасрай гуай нар хүрэлцэн ирсэн юм.

Ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд нарыг салах ёс гүйцэтгэн, эмгэнэл илэрхийлж, шарил бүрийн дэргэд очиход, өдий болтол сэтгэлээ барьж, нулимсаа тэвчиж асан бүх хүн өөрийн эрхгүй уйлж байхыг хараад, “төрийн тэргүүн”, “өрхийн тэргүүн” гэдэг ямар их өмөг түшиг, итгэл найдвар байдгийг ойлгосон доо. Хэн нэгэнд гомдож тунисан өөдөсхөн жаахан үр нь, аавыгаа гараа тосон, хошуугаа цорвойлгон аргадах төдийд л чанга дуугаар бархиран уйлж очдог шиг, идэр насандаа амьдралын хүнд хэцүү нугачаанд алдаж бүдрэхдээ аавдаа л очиж, хатуу үгийг нь сонсож нулимс унагаадаг, өтөл насандаа, тэнгэрийн оронд очсон аавынхаа зургийн өмнө зовлон шаналлаа шивнэн тайтгардаг, сэтгэлийн нандин холбоос Монголоос өөр үндэстэнд бий билүү. Өрх гэрийн бүх л хэрэгцээ, хэзээ нүүж, хаана нутаглах, хаана суурьших, үр хүүхдүүдийн өмсөж зүүх, идэж уух, сурч боловсрох бүх л зүйлийг гагцхүү өрхийн тэргүүн  “эр хүн”л олж , бас шийддэг болохоор, гэр бүлээрээ хүндлэн дээдэлж, “үгийг нь сонсдог”. Тиймд хүссэн ч, эс хүссэн ч эр хүн энэ бүхний төлөө бодож сэтгэх, хөдөлмөрлөх, бусадтай ойлголцох хэрэгтэй болдог. Өрх гэрийг толгойлон авч явна гэдэг амаргүй.

Үүний төлөө эрхээ багасгаж, үүргээ нэмэгдүүлэх хэрэгтэй болно. Ядаж л эхнэр хүүхдээ мөр бүтэн явуулж байж, өөрийгөө гоёх, гэдэс цатгалан явуулж байж, хааяа нэг ууж идэх эрхтэй болох жишээтэй. Өөрөө зөв бодож, зөв ярьж, биеэ аятайхан авч явж байж үр хүүхдээ сургаж, зэмлэх хэрэгтэй болдог. Үгүйдээ л үр хүүхэд, хань ижлийнхээ өмнө өдөр бүр харагдаж байдаг “амьд үзүүлэн” болохоор “хэл хальтирч”, “хазгай гишгэх” эрхгүй. Өнөөдөр өрх толгойлсон эрчүүдээс гадна, өрх толгойлсон эмэгтэйчүүдийн тухай олонтаа ярих болжээ. Монгол эрчүүд цөөрөөд байгаа юм болов уу, эсвэл “ноён нуруу нь хугараад байгаа ” юм болов уу, нэг хэсэг нь тооноо өргөж даахгүй байгаа юм болов уу?
Амьдралаа сайн сайхнаар авч , “өрх толгойлж” яваа сайхан эрчүүд олон байгаа хэдий ч, арчаа муудаа амьдралаа авч явж чадахгүйдээ хүрч, “өрх толгойлуулж” яваа нэгэн байх. Ямартай ч эр хүний ноён нуруу “бат бөх” байж, эхнэр нь “малгай бүсийг ” нь дээш нь залж хүндлэн, үр хүүхдүүд нь “үггүй зэмлэсэн харцнаас нь” ухаарал авч, айл гэрийн багана нь тэгш байж, тулганы гал нь үргэлж асаастай халуун дулаан гэр бүл олшрох болтугай.

Хоёр. Эр хүний сүлд хийморь.

Бидний багад 3 жилийн цэргийн алба хаасан эрчүүд гэдэг, ямар өнгөлөг, жавхалзсан, бас цог золбоотой харагддаг байсан гээ. Тэдний хөлөө ороож, гутлаа нүүр харагдам тослох, дээлээ цэвэрхэн өмсч, бүсээ жавхалзтал ороохыг хараад, “хэзээ ийм сайхан эр болж” айл айлд хүндлүүлж явах бол доо гэж , битүүхэндээ атаархал, мөрөөдлийг хослуулдаг сан. Энэ зууны эхээр Бээжин явах замдаа Замын -Үүд боомтоор хил гарах үед, галт тэрэгний цонхоор хилийн харуулд зогсож байгаа монгол цэргийг хараад гайхсандаа дуу алдах дөхөв. Хаврын хавсарган өдөр байсныг хэлэх үү. Туранхайвтар, биеэр жижиг цэрэг, үүрсэн буундаа түүртэж, даарч бээрсэндээ эгээ л хөдөө айлын авгай шиг хоёр гараа ханцуйвчилж,малгайны чихээ буулган бүчилчихсэн, арай л нус хулимс нь гоожиж харагдаагүй байх.
Даан ч дээ. Бүхэл бүтэн тусгаар улсын хилийн харуул, ингэж цог золбоо бүү хэл, сүр сүлд ч үгүй зогсоо нь, Монгол орны минь сүр сүлд үгүй болсныг илтгэх мэт. Улс орны минь сүлд хийморь, эр хүний сүлд хийморь хаачаа вэ? Саяхан нэг завандаа Монголын хошин шогчдын  тоглолтыг интернетээр үзлээ. Тэдний үзүүлж байгаа монгол эрчүүдийн дүр нь, арчаагаа алдчихсан архичин, эхнэртээ дарамтлуулж байгаа өрөвдөлтэй эрчүүд. Энэ бухимдалтай цаг үед тэд юyг үзүүлж,  юуг сурталчилж, хэний “тархийг угаагаад” байна вэ? Энэ бүгдийг үзээд элгээ хөштөл инээлдэж байгаа монголчууд минь, хэнийг шоолоод байна вэ? Монгол эрийн сүлд хийморийг гутаан, доройтуулах замаар, Монгол төрийн сүлд хийморийг доройтуулах “харь” бодлого явагдаад байгаа юм биш биз?! гэж хардах боллоо.

Үнэн байдлыг л өгүүлж байна шүү дээ, сүртэй юм гэж ширэв татах нэгэн байх биз.
Гэвч “амны билгээс ашдын билэг”, “урмыг нь хугалахаар ууцыг нь хугал” гэж Монголчууд бид хэлэлцдэгсэн. Монгол эр хүн гэхээр л архи ууж , эхнэрээ араар нь тавьж байдаг, эхнэр нь харааж загнаж, дарамталж байж гэмээ нь амьдралд чирч гулдарч, авч явдаг гэсэн бусармаг ойлголтыг энэ нийгэмд төлөвшүүлж орхивол яах юм бэ?! Монгол эр хүний сайн чанарыг өгүүлсэн Ч.Лодойдамба гуайн “Хугараагүй ноён нуруу”, С. Эрдэнийн “Өвгөн шувуу” өгүүллэгүүдийг уншаагүй, “Тан руу нүүж явна”, “Ирж яваа цаг” киног үзээгүй атлаа, хошин шог үзэж, хип хоп үглэлдэж яваа, салтаа нь тээр дор өмд, хүйс нь гарсан цамс  өмссөн хойч үеийнхэн минь, монгол эр хүн бүдүүлэг, соёлгүй, болoвсролгүй, архичин хүмүүс, гадаад эрчүүдийн хаана ч хүрэхгүй гэсэн ойлголттой болчихвол яаx билээ?! Яагаад монгол эрчүүдийн уужим саруул ухаан, холч тавиу бодол, ууч сэтгэл, тэр болгон ил гаргаад байдаггүй хирнээ зүрх сэтгэлээс нь гэрэлтэж байдаг хайр, халамжийн тухай бичиж, үзүүлэхгүй байна вэ? Зөвхөн монгол эрчүүдийн тухайд л ярьдаг, малгай бүсэнд нь байдаг гэж сүсэглэн итгэдэг, “сүлд хийморийн” тухай дурсахгүй байна вэ?
Эмэгтэй хүний хайр, хүндэтгэл, итгэлд нь бадарч байдаг, монгол эр хүний сүлд хийморь нь Монгол орныг өдий дайтай авч ирсэн гэж би итгэдэг. Монгол эр хүний хийморь, цог золбоо нь цусанд нь, ухаанд нь,тэсвэр тэвчээрт нь байдаг юм шүү.
Монгол эрчүүд минь сэргээцгээх цаг болжээ. Та бидний нуруун дээр монгол өрх  төдийгүй монгол улсын минь хувь заяа буй.

Гурав. Монгол эрчүүдээ өмөөрөхүй.

Монгол эрчүүдэд минь буруу муу зуйл олон бий. Гэвч яагаад ийм болгосныг эргэн харцгаая.
-1937 оны их хэлмэгдүүлэлт. 1990 он хүртэлх МАХН-ын ялгаварлан гадуурхах, хавчин шахах бодлогод монгол эрчүүд илүүтэй өртсөн. Тэдэнд, санамсаргүй байж байгаад хэрэгт холбогдон шоронд хоригдох, санаандгүй байж байгаад арга хэмжээ авахуулах зэрэг нь “зүрхэнд нь орж”, “аймхай хулчгар”, бас “зусар зулгуй” байх замыг сонгуулсан. Их “айдсын” ул мөр өнөө ч хүртэл арилаагүй болохоор, хүмүүс үнэний төлөө тэмцэж чаддаггүй. амиа хичээсэн бэртэгчин байдалд орсон нь нууц биш. Ямартаа л “Дааганаас унаж үхдэггүй, даравгараасаа болж үхдэг” гэсэн алдарт хэллэг хүмүүсийн уншлага болох билээ. Харин ч харь оронд хөл тавьж, амьдарч байж мэдрэх болсон хүний эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх боломж нь монгол эрчүүдийг бага ч атугай өөрчилсөөр байна.
-Социализмын үед хөвгүүдээ цэрэгт явуулж, охидуудаа сургуульд сургадаг байсан гаж үзэгдэл нь, эрчүүдийн боловсрол эзэмшин хөгжих их боломжийг хаасан.
“Хүү яах вэ, Цэрэгт явж ирээд амьдралаа аваад явчихна. Энэ муу охин л сургууль соёлд явахгүй бол, арчаагаа алдаж, хүний гар харахад хүрнэ” гэсэн шилжилтийн үеийн нүүдэлчин сэтгэхүй, өнөөдрийн олон олон боловсролгүй эрчүүдийн доромжлуулах шалтаг болсон. Та ч гэсэн эргээд нэг сана даа. дунд сургуульд танай ангид хэдэн хөвгүүд байгаад, техникум, их дээд сургуульд хэдэн хөвгүүд байсан бэ? гэдгийг, Хүйсний харьцаа 50:50 байснаа 30:70 болсон гэдгийг бид лавтай мэднэ.

-Монгол-Зөвлөлтийн аугаа их, гандан бууршгүй найрамдал , монгол эрчүүдийг  “архичин” болоход багагүй нөлөө үзүүлсэн. Охидууд нь мэргэжил эзэмшин алба хашиж, эрчүүд нь социализмын материал техникийн бааз барьж байгуулахад, Зөвлөлтийн мэргэжилтэн “ах” нартайгаа гар болон хундага нийлүүлэн ажиллацгаасан. Ахмад настны дэргэд ичиж зовон, хахаж цацан мөнгөн аягатай нэрмэлээс “амсдаг”, “Дөч хүрээд дөнгөж амс, тавь хүрээд тавьж уу, жар хүрээд жаргаж уу” гэдэг сургаалиар хүмүүжиж асан монгол залуучууд, цагаан архи, “водка’, “бараашиг” хэмээх хатуухан ундааг орос ах нарын зааж сургаснаар, стакан стаканаар нь “татаж”, бас болоогүй араас нь хар талхийг тааламжтайяа үнэрлэж сурсан. Эцэст нь бүх шатанд суурилсан “хүнд суртал” нь “архи” хэмээх авилгалтай хамтдаа хөгжиж, монголын нийгмийг хамардаг болсон нь ч нууц биш. Социализмын материал техникийн баазын үлдэгдэлтэй хамт, архичин эрчүүдийн үлдэгдэл багассаар байна, Бүх зүйлийг мөнгөөр тооцоолж байгаа энэ цаг үед архинд бус талханд мөнгөө зарцуулах хэрэгтэйг мэдэрч байгаа болохоор бас ч учир байнаа.

-Монгол эрчүүд гол төлөв цэргийн алба хаадаг байсан, одоо багассан хэдий ч бас л хаасаар байгаа. Зохион байгуулалт муутай, зорилго чиглэл нь тодорхой бус Монголын арми, дотроо оршин байсан “дэглэлт” гэдгээрээ монгол эрчүүдийг хагаралдуулж, “хүчтэй нь хүчгүйгээ” гэдэг зарчмаар өш хонзонгийн талбар болгосон нь бас л үнэн.  Чухам эндээс л ихэнх эрчүүд , худлаа ярих, өөрийгөө хоосон магтах, онгирч сагсуурах эрдэмд суралцацгаасан. Зөндөө олон цэргийн алба хаасан найзууд болон эрчүүдийн яриаг сонсож сууxад, бүгд л “жа”, “атаман” байсан тухай ярина. Лав л дэглүүлж байсан тухай нэг их сонсоогүй юм даг. Өөрсдийн бүдүүлэг, хэрцгий байдлаа үндэсний “баатар”-ын хэмжээнд сурталчилж бахархах үзэгдэл монголын арми, хорих газруудаас үүдэлтэй. “Армийн жа”, “Халхын шорон” гэдэг хэллэгүүд эндээс л гарсан. Энэ бүхэн үеэ өнгөрөөжээ. Одоо олон юм өөрчлөгдөж байна. Тэнэг бүдүүлэг, замбараагүй, балмад хэрцгий байдлаараа бахархaж гайхуулах бүү хэл, ичиж зовох цаг иржээ. Бидний үзэж өнгөрүүлсэн цаг үе, социализм байгуулах хоосон мөрөөдөл, хүний эрх чөлөө, оюун санааны эрх чөлөөний хязгаарлалт, хардлага, хавчлага, элдэв дарамт, гадаад ертөнцөөс таслагдсан байсан үеүд монголын ард түмэнд, түүний дотор эрчүүдэд илүү хүнд тусч муугаар нөлөөлсөн. “Цаг цагаараа байдаггүй, цахилдаг хөхөөрөө байдаггүй” гэдэгчлэн олон юм өөрчлөгдөж, тэр хирээр монгол эрчүүд ч өөрчлөгдөж бөйна. Тэднийг бүү муулж, доромжлогтун! Одоо л тэдэнд  бусдын итгэл, хүндлэл, тэвчээр хэрэгтэй байгаа. Монгол эрчүүдийн хийморь сэргэж, тэд дэлхийн тавцанд гайхуулах цаг ирнээ.

ТӨГСГӨЛ

“Эр хүн эр хүндээ хайртай”гэдэг үгийг эрчүүд бид архи уухдаа бус, бие биеэ дэмжин, хамтран ажиллахдаа хэлдэг болох цаг ирж байна. “Эр хүн” гэдэг үгийг, ямар ч үед хэлсэн амалсандаа хүрдэг, элдэв хов жив, цуу ярианд автдаггүй, алив зүйлд өөрийн бодол санаагаар ханддаг эрчүүдэд зориулан хэрэглэдэг. Алив асуудлыг олон талаас нь харж ухаалаг шийдвэр гаргадаг, гаргасан шийдвэртээ эзэн нь болж хэрэгжүүлж чаддаг, хань ижил үр хүүхэддээ халамжтай, тэднийгээ хангалуун амьдруулж чаддаг, ямар ч үед онгирч сагсуурдаггүй даруу байж чаддаг эрчүүдийг монгол бүсгүйчүүд хүсдэг билээ. Одоо хавар болж, урь орж, ундэстэй болгон дэлгэрсэн, дулаахан сайхан улирал айсуй. Үүн лугаа адил, хүмүүсийн амьдралд ч элбэг хангалуун, сэтгэл тайван, хүссэнээрээ амьдрах цаг үе ч айсуй. Монгол эрчүүд маань ч монгол бүсгүйчүүдийн хүсэл мөрөөдлийн ханхүү болон хувирах боломж бий болж байна. “Юм үзэж нүд тайлсан”, энэ биедээ эрдэм ухааныг “цогцлоосон”, алив зүйлийг “долоо хэмжиж нэг огтолдог”, их дөлгөөн мөрөн шиг “даруухан” сайхан монгол эрчүүд олширноо. Та нартаа удахгүй болох монгол ардын армийн өдөр буюу өнөө цагийн “эрэгтэйчүүдийн” баярын мэнд дэвшүүлье! Та нарын минь сүлд хийморь өөдөө байг!

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
2008 оны 3-р сарын 14

Mar 02

Сайхан монгол бүсгүйчүүд ба “монгол цус”

By gala-admin | МЭНДЧИЛГЭЭ

Монголын үзэсгэлэнт сарангуа
Намайг төрүүлсэн ижий
Зөөлөн цагаан гараараа
Хөдөлгөн өсгөсөн ижий
Зүйтэй уран үгсээрээ
Сурган хүмүүжүүлсэн ижий

1. Монгол ээж.

Энэ ертөнцөд хүүхэд төрүүлж, өсгөж, хүн болгон төлөвшүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэдэг эх хүний ачийг хүн бүр л магтдаг. Тэр тусмаа төрүүлсэн үр хүүхэдтэйгээ бүх насаараа “хүйн холбоотой” байдаг “Монгол эхийг” манай Монголчууд илүү их дээдлэн хүндэлж ачилдаг. “Эх” гэдэг ерөнхий нэрээс илүүтэй “ээж” гэдэг үгэнд л эрхэлж нялхамссан аялга илүүтэй мэдрэгдэнэ. “Ээжтэй хүн л эрхэлдэг юм” гэсэн мөр өтөл болсон хойно ч миний сэтгэлд чухам үнэнийг мэдрүүлнэ.

… Дөнгөж сая төрсөн үрээ элгэндээ тэвэрч ангир уургаа амлуулж буй бүсгүйн зүрх сэтгэл дэх нэг л зөөлөн, уянгалаг мэдрэмж хайр энхрийлэл, уяралыг тэр бүсгүйгээс өөр хэн мэдрэх билээ. Эхийн хэвлийгээс унаж, энэ ертөнцөд “морилон” ирсэн тэр л бяцхан “амьтан”-ыг хайр гэрэлтсэн нүдээр энхрийлэн харж зүрх сэтгэлдээ мэдрэгдэх тэр л бүлээн сайхан хайр энхрийлэлдээ уярч суугаа тэр бүсгүйгээс илүү “гэгээлэг” зүйл энэ ертөнцөд бий билүү. Өвдөж төрж, уярч нялхрахын зовлон жаргалыг бурхан өөр хэнд ч биш гагцхүү эх болж буй бүсгүй хүнд л заяажээ. Ердөө л хэдхэн хормын зайтай мэдрэгдээд өнгөрдөг зовлон, жаргалыг “эх хүн” амсч эдэлдэг нь хорвоогийн нэгэн гайхамшиг гэлтэй.

Төрүүлсэн үр нь үнэгчлэн инээх, шулганан хэлд орох, хөлд орж хорвоог мэдэрч тэнцэгнэн алхах, уйлах, унаж тусах бүрийд эхийн зүрх сэтгэл инээж баясан, уйлж, уулга алдана. Өсөх насанд нь эрдмийн ширээнд хамтдаа суралцаж, оройтож ирэх бүрд нь өнчин дэрэн дээр нойр хулжааж, өлсөж ядрах вий гэж өөрөөсөө ч харамлан “хоол халааж” сэтгэлдээ хүлээнэ.Өтөл насанд амьдралын нугачаанд алдаж онох бүрд, хүүхэддээ бус өөртөө л бурууг өгч бас баярлана. Үсэн буурал болсон хойно нь ч “үр минь” гэж сэтгэлдээ шивнэж, духан дээр нь үнэрлэнэ.

Аяа! Энэ ертөнцөд “Монгол ээжээс” илүү хэн ингэж чадах билээ. Энэ бол өдрөөс өдөрт биднээс алсран холдсоор байгаа “Монгол бахархал”, “Монгол цус” билээ. Харь газар хүнд хэцүү амьдралыг туулж яваа та, ээж рүүгээ нэг утасдаарай! Утасны цаанаас “үглэж дуулавч” зүрх сэтгэлд нь баяр бялхаж, “үр минь” гэж дуу алдахыг нь сонсохыг хичээгээрэй!Цагийн эрхээр ээж тань “гэгээн алсад” одсон бол зургийнх нь өмнө зул асааж, түрхэн зуур саатаж, зовлон жаргалаа нэгэнтээ шивнээрэй! “Гэгээн алсаас” ч эхийн зүрх сэтгэл “үр минь’ гэж шивнэдэг юм. Та сонсоорой!

Олон жил турш Монголчуудын тэмдэглэж заншсан “Мартын-8” хэмээх өдрөөр ээж таныхаа өмнө сөгдөж, “таньдаа их баярлалаа, таныгаа зовоохгүйг хичээе” гэж хэлье. Таны сэтгэл амгалан байг!

2. Монгол бүсгүй

Монгол бүсгүйчүүд минь “үзэсгэлэнт гоо”, “уян налархай” гэж та нарыгаа магтах гэсэнгүй ээ. Монгол эрийн өмөг түшиг, үр хүүхдийнхээ халамжит эх, айл гэрийн нэгэн тулгуур багана нь болж байгаа Монгол бүсгүй та, цаг хугацааны хүнд хэцүү нугачаа бүрт амьдралын төлөө тэмцэж чаддаг “хатан зоригтон” билээ.

Өнөөгийн хүнд хэцүү цаг дор, өөрт байгаа бүхнээ шавхаж, өөрөөсөө ч хэцүү ачааг нуруун дээрээ үүрч, өрх гэрийн хазайсан баганыг тэгшлэх гэж, үр хүүхдийнхээ дутуу дундуурыг дүүргэх гэж тэмцэж явааг тань магтах гэсэн юм.

Мэдээж, сайн ханийн нөмөр нөөлөг дор жаргаж яваа нэгэн байхад хугарч унасан баганын оронд тооноо ганцаар тулж өргөх гэж зовж яваа нэгэн байх. “Амьдрал минь хэцүү байна гэж”, хазайж тоононы дор уйлж суусангүй.

Босч, зүтгэж, тэмцэж, хөдөлмөрлөж, бүтээж яваа та бол “Монгол бүсгүй”. Эр нөхрийнхөө харцан дор дальтчин, эгээ л “боол” аятай хамаг бүхнийг нь үүрч, хатуу доромжлол дор хүчээр “инээмсэглэж”, гунигт хувь заяатайгаа эвлэрч явдаг “харь бүсгүйчүүдээс”, та нар минь “омог бардам” бас “дайчин” чанараараа хол илүү. Энэ бол “Монгол бүсгүй”, “Монгол цус” юм шүү.

Гэрт нь орж ирсэн ямар ч гийчнийг инээмсэглэн тосч цай аягалаж, идээ таваглаж, хүсэл зорилгыг нь анхааран сонсч, бас тусалж чаддаг “Монгол бүсгүй” танд өнөөдөр хүнд хэцүү бэрхшээлтэй олон асуудал өмнө тань байгаа ч, та “омог бардам”, “дайчин” чанараараа давж гарна. Зовсоны эцэст жаргах цаг ч танд ирнэ.

Та нарын минь тухай олон таагүй зүйл бичигдэж, яригддаг ч дийлэнхи олонхи нь “амьдралын сайн сайханы төлөө” өөрийн боломж чадлын хэрээр “тэмцэж зүтгэж” яваа гэдэгт итгэж байна. Та Монгол бүсгүй гэдгээ л мартаж болохгүй. Бүсгүй та нулимсаа арччих. Өөрийгөө толинд харж, гоёлоо өмсөхтүн! Монгол бүсгүй та нарын будаж шунхадсан царай, хуурамч инээмсэглэлээс илүү, зүрх сэтгэлийн тань “илч гэрэл”-ийг мэдрэхийг л хүсдэг юм шүү Монгол эрчүүд бид чинь. Та нартаа баярын мэнд хүргэе! Бүү ууж хөлчүүрээрэй! Зовлон шаналалаа тэртээд орхиод инээмсэглэж яв! Бүсгүй та сайхан харагдаж байна шүү!

3. Монгол цус.

Монголчууд бид цөөхүүлээ. “Монголын үрс маш олон болтугай!” гэж ерөөдөг ч, “цус цэвэр байхыг” Монгол бүсгүйчүүд маань мэддэг билээ. Хөх тэнгэрийн удамтай учраас “хөх толботой” төрдөг гэж Монголчууд маань бэлэгшээдэг болохоор, хүү төрвөл амьдралаа авч явах “бөх”, охин төрвөл өрх гэрээ авч явах “уран” болоорой гэж ерөөдөг. Төрөхөөс эхлээд үхэх хүртэлээ үр хүүхэдтэйгээ хүйн холбоотой байж, өөрийгөө ч умартан, хүүхдүүдийнхээ төлөө бүхнээ зориулах Монгол эхийн сэтгэлд “Монгол үнэт чанар”-аа агуулсан “Монгол цус”-аа хамгаалах гэсэн аугаа зөн совин байдаг юм шүү! “Эх нь голчихно” гэж шувууны өндгөнд сүүдрээ тусгахаас ч эмээдэг Монгол эхийн сэтгэлд, өөрийнхөө үр хүүхдийг “харийн сүүдрээс” халхалж, Монголоор нь үлдээх гэсэн сэтгэлийн шаналал бас байдаг юм шүү!

Хайр сэтгэлийн илчээр, хатуу амьдралын балгаар харь эрийн цайг чанаж, үрийг нь өсгөж буй Монгол бүсгүй таныг буруутгах гэсэнгүй. Хөхийг тань хөхөж, сэтгэлийн илч, хайр энхрийлэл тань өсч буй бяцхан үр тань “Монгол цус”-ны хольцтой гэдэгийг бүү мартаасай!

Өвөг дээдсээс өвлөгдөж ирсэн Монгол цусанд “омог бардам” араншин бий, “тэмцэн дийлэх” хүсэл бий, “өрөвч зөөлөн” сэтгэл бий. Үүнийг бүү мартагтүн! Өдрөөс өдөрт биднээс алслан холдсоор байгаа, хэзээ ч давтагдашгүй “Монголын үнэт зүйл” Монгол бүсгүй таны хөхний сүү, судсаар тань лугших цус, хайр халамжинд тань байгаа!

Та нарыг минь дээд тэнгэр ивээж, аз жаргалтай амьдруулаг.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах

2008 он 3-р сарын 2