Menu
Assign a 'primary' menu

Category Archives for "ТЭМДЭГЛЭЛ"

Nov 01

“ХҮНИЙ ТӨЛӨӨ” ҮЙЛЧИЛДЭГ НИЙГЭМ

By gala-admin | ТЭМДЭГЛЭЛ

…”Социализм”, “Капитализм” бас өөрөөр юу ч гэж нэрлэдэг бай, эд эс нь хүмүүсээс бүрддэг нийгмийн ямар ч байгууламж нь “Хүний төлөө” байх учиртай. “Ардчилал”, “Хүний эрх”, “Нийгмийн халамж үйлчилгээ” зэрэг үзүүлэлтээрээ дэлхийд тэргүүлдэг улс гүрнүүдийн нэг нь Америк. Төрийн дээд түвшин хийгээд нийгмийн доод давхрага хүртлээ сайн муу элдэв асуудлууд байнга байдаг боловч, тэр нь нийгмийнхээ бараг 70-80 хувийг бүрдүүлдэг “дундаж” давхрагатаа төдийлэн нөлөөлөөд байдаггүй болохоор хүмүүс энэ оронд дуртай байдаг. Энэ оронд ажиллаж амьдрахдаа монголчууд бидний хамгийн сайнаар таашааж мэдэрдэг зүйл нь “Нийгмийн халамж үйлчилгээний хуульчилсан стандарт” -ууд мөн. Эх орондоо хайртай, хөгжил дэвшлийнх нь төлөө санаа сэтгэл нь зовинож явдаг монгол хүн бүр энэ стандартуудын сайн нөлөөг өөрийн амьдралдаа мэдрэх бүрдээ “Монголд минь яагаад ийм байж болдоггүй юм бол?” хэмээн заавал боддог. Монгол эх орон руугаа төдийлэн яарахгүй байдаг цөөн шалтгуудийн нэг нь энэ стандартууд. “Хүний төлөө” зориулагдсан ийм стандартууд нь энэ оронд ажиллаж амьдарч буй бүх иргэдийн айх аюулгүй амар тайван амьдрах баталгаа, өөрийн чадал боломжоороо өөртөө итгэн ажиллаж амьдрах баталгаа, үргэлж инээмсэглэж өрөөл бусдыг хүндлэн хууль дүрэм журамд захирагдан амьдрах баталгаа нь болж байдаг.
АНУ хэмээх энэ гүрэнд 10 орчим жил ажиллаж амьдрахдаа “Энэ стандартуудыг Монголдоо суурьшуулах талаар өөрийн чадах зүйлээ заавал хийх болно” гэж өөртөө амалсан цагаас хойш олон хүмүүст учирлан гуйж, оролдлогууд хийсээр л байлаа. Хоёр жилийн өмнө Т.Нарантунгалаг надад “хамтрах” санал тавих хүртэл  оролдлогоо хийж л байв. Санал солилцож ярьсан хүн болгон “Маш сайхан санаа байна” гэж намайг урамшуулах авч нүдэнд нь “Энэ ч бүтэхгүй байхаа даа” хэмээн өрөвдөнгүй харахыг мэдэрч байсан. ТВ студиуд хүртэл “Юун Америкаас 52 нэвтрүүлэг бэлтгэх вэ? Монголын томоохон ТВ-үүд маш сайн багтайгаар жилдээ 10 цуврал нэвтрүүлэг хийдэг юм шүү дээ?” хэмээн галзуу солиотой хүнтэй ярьж байгаа мэт над руу гайхан харж байсныг ч өнөөдөр санаж байна. Хэдийгээр мэргэжлийн сэтгүүлч биш, ТВ-ийн продюсер биш боловч би энэ санаанаасаа хэзээ ч ухарч, өөртөө татгалзаж байсангүй. “Галзуу, Солиотой” юм шиг энэ санаагаа ажил хэрэг болгох гэж Т.Нарантунгалагтай хамтдаа 2 жил зүтгэлээ. Монголоос нэвтрүүлгийн баг бүрдүүлж АНУ-ын нутгаар 4 удаа 10 орчим хотуудаар нойр хоолгүй явж, ядарч зүтгэхийг умартан зүтгэсэн. Бидэнтэй баг болж ажилласан хүн болгон “Эх оронч” сэтгэлээр ирээдүйдээ итгэж зүтгэсэн юм шүү. Ингэж хөдөлмөрлөсөөр, АНУ-аас бэлтгэх 52 нэвтрүүлгийн зураг авалтуудыг дуусгасан, амар байгаагүй ээ. Энэ сэдвүүдийг та нар хар даа:
1. Тэргэнцэртэй хүн
2. Хүүхдийн аюулгүй суудал
3. Номын сан
4. Оюутны дотуур байр
5. Нийтийн эзэмшилийн чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх зориулалттай талбайнууд
6. Амралт, аялал зугаалгын газрууд
7. Бяслагны үйлдвэр
8. Автомашины даатгал, техникийн үзлэг оношлогоо
9. Махны чиглэлийн ферм
10. Сүүний жижиг үйлдвэр
11. Усан парк
12. Амьтдын хүрээлэн
13. Гал команд
14. Автомашины төлбөртэй, төлбөргүй зогсоолууд
15. Жижиг дунд бизнес
16. Өндөр настныг гэрээр асрах үйлчилгээ
17. Амьдралын даатгал
18. Хуулийн хэрэгжилт
19. Их дээд сургуулиудын Сургалтын алба
20. Замын тэмдэг тэмдэглэгээ
21. Зочид буудлын менежмэнт
22. Замын хураамж болон замын хажуугийн үйлчилгээний газрууд
23. Архи согтууруулах ундааны худалдаа хяналт
24.Музей
25.Хичээлийн дараах сургалт
26.Мэргэжил олгох сургалт
27.Хүүхэд асрах үйлчилгээ
28.Таксины үйлчилгээ
29.Хот хоорондын хүнд даацын тээвэр
30.Хотын аялал жуулчлал
31.Өндөр настны асрамжийн газар
32.Бохирын ус цэвэршүүлэх байгууламж
33.Олон нийтийн харилцаа
34. Зээл, зээлийн кредит
35.Авто замын түгжрэлийг шийдэж буй арга зам
36.Тээврийн ухаалаг систем
37.Ачаа тээврийн үйлчилгээ
38.Суваг шуудууны байгууламж
39. Хог хаягдал боловсруулах үйлдвэр
 40. Эрсдлийн даатгал
42.Сургуулийн аюулгүй орчны тэмдэг тэмдэглэгээ
43.Хотын соёл
44.Хаягжилт, шуудангийн үйлчилгээ
45.Дархан цаазат газар буюу Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн
46. Барилга барих стандарт аюулгүйн ажиллагаа
47.Зам засварын байгууламж стандарт
48. Нийтийн орон сууцны стандартууд
49. Чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөүүлдэг вэ?
Зарим сэдвүүдийг 2 дугаар болгон дэлгэрүүлснээр нийтдээ 52 дугаарын АНУ тал дахь зураг авалтуудыг АНУ-д ажиллаж амьдарч буй “эх оронч” сэтгэлтэй монголчуудын оролцоо, санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр хийж дуусгалаа. Энэ бол АНУ-д ажиллаж буй монголчуудын хамтын бүтээл төдийгүй, бидний зүгээс Монгол эх орныхоо хөгжил дэвшилд оруулж буй бодитой хувь нэмэр мөн. Гадаадад ажиллаж амьдарч буй монголчууд эвлэлдэн нэгдэж хийж бүтээж чаддаггийн бодит үлгэр жишээ.
“Монгол TВ”, “НТВ”, Рояаль ТВ”, “ЕТВ”, “УБ ТВ”-ийн “Өлзий” суваг,”SBN” зэрэг ТВ-үүдээр 7 хоног бүр цувралаар хүргэж буй энэ нэвтрүүлгүүдийн АНУ тал дахь зураг авалтын дараа уг сэдвүүдээр Монголдоо судалгаа хийж, уг судалгаан дээрээ үндэслэн Монголын талд нэмэлт зураг авч харьцуулсан байдлаар үзэгчдэд хүргэж байгаа юм. Монголд эцсийн гүйцэтгэлийг хийн бүтээж буй энэ нэвтрүүлгүүдийг зураглаачид, найруулагчид, сэтгүүлчид, судлаачид, хөтлөгч нар оролцсон баг бүрдүүлж хийж байгаа юм. Хэд хэдэн удаа багаа сольж, хичнээн амаргүй бэрхшээл тохоилдож байсан ч энэ нэвтрүүлгийг бүтээж буй залуустаа би маш их талархдаг. Энэ бол “Ентэртайнмент шоу” нэвтрүүлэг биш, нийгмийн байгууламжийг сайжруулахад, хүмүүсийн оюун сэтгэлгээ ухамсарт сайнаар нөлөөлж чадах “Нийгэм соёлын нэвтрүүлэг”. Мөн АНУ болон Монголоос харьцуулсан зураг авалтуудаар 52 дугаар бэлтгэж буй анхны том уран бүтээл. Жилд 52 долоо хоног байдаг болохоор бидний энэ нэвтрүүлэг жилийн турш тасралтгүй гарахад нэг сэдэв жилд нэг л удаа гарахаас гадна, дахиад 4 жил тасралтгүй гаргахад ч “хуучрахгүй” сонирхолтой, бас хэрэгтэй байх боломжийг тооцсон юм.
Хэрэв энэ нэвтрүүлгүүдийг бүхэлд нь анхаарч үзэх юм бол “Хүний төлөө” нийгмийг Монголдоо цогцлоон бүтээх “Гарын авлага” мөн. Улстөржилгүйгээр Монголын Засгийн Газар, Улаанбаатар хотын удирдлагууд энд хөндсөн сэдвүүдээр “Хүний төлөө” стандартуудыг бий болгон хуульчилж, бүтээн босгож, ард олныг уриалан ухамсарлуулах боломжтой. Аль ч намын гишүүн бус, гадаадад ажиллаж амьдарч буй болон Монголдоо ажиллаж амьдарч байгаа жирийн иргэд нь санаачилж ЗГ-таа санал болгож, хэрэгжүүлэхэд нь туслах гэж хүссэн л бүтээл. Өнөөдөр миний зээ дүү Ч.Ганжавхлангийн Монголдоо байгаа болон гадаадад буй залуусыг нэгтгэн “Хүний наймаа хүчирхийллийн эсрэг” санаачлага гарган бодитой, үр дүнтэй ажлууд хийж байгаатай адилхан санаачлага. Энд ямар ч улстөржилт, ашиг хонжоо байхгүй. Монгол орны хөгжил дэвшлийн төлөө сэтгэл нь чилж, шаналж яваа эгэл жирийн хүмүүсийн сэтгэл шингэсэн бүтээл. Энэ нэвтрүүлгүүдийг үзсэн монгол хүн болгон “Нээрээ бид яагаад ийм байж болохгүй гэж” хэмээн бодож, ухаарч, жаахан ч атугай амьдрал дээрээ хэрэгжүүлэх гэж хичээж эхэлбэл бодит үр дүн нь юм шүү дээ. “Мянга сонсохоор нэг удаа үз” гэдэгчлэн бидний амар тайван амьдрах боломжийг хүмүүсийн нүдээр дамжуулан оюун сэтгэлгээнд хүргэн учирлаж байгаа хэрэг.
“Хүний төлөө үйлчилдэг нийгэм”-ийг хүмүүс бид өөрсдөө л байгуулдаг. Хичнээн мундаг байгаад хэн ч ганцаараа  хийж чадахгүй. Асар өндөр өртгөөр бүтээгдэж буй энэ цуврал нэвтрүүлгүүдийг “санхүүжүүлээч” гэж маш олон байгууллагуудад хандсан боловч эдийн засгийн хямрал, “ашигтай эс ашигтай” гэх эргэлзээн дунд бид амжилт олоогүй. Учирлаж тайлбарлах бүрийд “Маш сайхан бүтээл байна. Туслахыг хичээнээ” гэж амалсан найз нөхөд, танилууд маань хичээцгээж л байгаа. “Бусдаас гуйна” гэдэг ямар хэцүү болохыг, шинэ зүйлийг санаачилсан хүн хэрхэн зовж тарчилдгийг биеэрээ амсч байгаа боловч хийж бүтээж байгаа бүтээлээ үзэх бүрдээ “Арга нь олдож л таараа” хэмээн өөрсдийгөө тайвшруулна. Хийх гэж мөрөөдөж байгаа ажлаа бус, хийхээр зорьсон ажлынхаа талаас илүүг нь хийж  олон нийтэд хүргэж чадаж байгаа болохоор бид өнөөдөр сэтгэл бас нүүр бардам энэ бүхнийг бичиж байгаа хэрэг. Зөндөө өр тавьж, заримдаа ажиллаж буй хүмүүсийнхээ гар дээр ажлын хөлсийг нь тавьж чадахгүй “нүүр улалзаж”, таних танихгүй олон баялаг бүтээгчдээс “мөнгө гуйж” яваа, энэ төслийг санаачлагч бидэнд энэ төслөө дуусгахад мөнгө хэрэгтэй, бас бусдын тусламж, дэмжлэг хэрэгтэй байнаа. Хэрэв Монгол орны хөгжилд хэрэгтэй энэ төслийг минь худалдаж авч олны хүртээл болгон, бодит ажил хэрэг болгоход хамтран ажиллах ЗГ, УБ хотын Захиргаа, эсвэл Банк, Олон Нийтийн Байгууллага байвал бид хамтран ажиллахдаа баяртай байх болно. Биднийг чин сэтгэлээсээ дэмжиж туслах хүмүүсийн тус дэм ч багадахгүй.
“Хүний төлөө” Монголын нийгмийг бид өөрсдөө л байгуулахгүй юм бол хэн ч бидэнд байгуулж өгөхгүй. АНУ-ын Ерөнхийлэгч асан Жон Кеннедийн хэлсэнчлэн “Эх орон тань таны төлөө юу хийхийг хүлээж суух биш, эх орныхоо төлөө хүн бүхэн чадах зүйлээ хийх цаг болжээ”. Нэг их том санааны өмнө халширалгүйгээр хийж болох маш олон боломжууд монголчууд бидэнд байгаа. Бид 25 жил Монголын нийгмийн тогтолцоог шүүмжилж, улстөрчдийг харааж зүхлээ. Тэгээд бид юуг өөрчилж чадав?  Яг өнөөдөр “Би юу хийсэн юм бэ?”, “Би юу хийж чадах вэ?”, “Надад ямар боломж байна вэ?” гэж өөрөөсөө асуугаад  үз дээ. “Хийх дургүй хүнд шалтаг нь олдоно, хийхийг хүссэн хүнд арга нь олдоно” гэдэгчлэн “Арга” болон “Шалтаг”-ийн аль нэгийг өөртөө хэлэх л болно. Хүссэн ч эс хүссэн ч нэгэн цагт бид үүнийг заавал хийх болно. Өөр сонголт үгүй. Харин хэзээ хийж эхэлцгээх вэ? Хэрэв биднийг чин сэтгэлээсээ дэмжихгийг хүсвэл, төслийн санаачлагчид болох Г.Галбадрахтай  703 403 8556 \АНУ-ын дугаар\ gala_mn@yahoo.com  утас болон цахим хаягаар, Т.Нарантунгалагтай  9905 0410  \Монголын дугаар\  narantungalag04@gmail.com  утас болон цахим хаягаар холбогдож санаа бодлоо хуваалцаж болно. Хүн энэ ертөнцөд амьдарч байгаа хугацаандаа бусдад хэрэгтэй зүйл хийнэ гэдэг сайхан шүү дээ. Хичнээн амаргүй байж, ядарч зүдрэвч өөрийн эрхгүй инээмсэглэдэг л юм даа.
Энэ төслийн талаарх мэдээллүүдийг фейсбуук дээр “Хөгжлийн замаар” хуудас, https://www.facebook.com/hugjliinzamaar/  you tube дээр  “Hugjliin zamaar” https://www.youtube.com/results?search_query=hugjliin+zamaar  зочлон сонирхоорой.
Sep 01

МОРИН ХУУРЧ У.ХАТАНБОЛД “КЕННЕДИ ЦЕНТР”-Т ТОГЛОНО

By gala-admin | ТЭМДЭГЛЭЛ

FB_IMG_1471885770096
АНУ-ын нийслэл Вашингтон ДС хотноо аж төрөн уран бүтээлээ туурвиж буй морин хуурч У.Хатанболд ирэх 9 сарын 2 ны орой 18 цагаас “Кеннеди Центр” т “Reflections of Morin khuur”  нэртэй тоглолтоо хийх гэж байна.
Морин хуурч Урлагбаатарын Хатанболд нь 1990 онд Сүхбаатар аймгийн Баруун-Урт хотод төржээ. “Д.Сүхбаатарын нэрэмжит” 1-р 10 жилийн сургуульд элсэн суралцаж 2008 онд төгсчээ. 2008-2013 онд Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургуульд “Морин хуурын гоцлооч, болон багш” -ын мэргэжлээр төгссөн байна. Тэрээр Монголын урлаг соёлыг Швейцарь, Франц, Итали, Герман, Австри, Польш болон Орос, Япон, Хятад, Солонгос зэрэг орнуудад аялан сурталчилж амжсан гэнэ. 2014 онд АНУ-д ирж Вашингтон ДС хотноо суурьшин монголчуудын дунд зохион байгуулагдсан олон арга хэмжээнүүдийг дэмжиж оролцож байгаагаас гадна, монгол хүүхдүүдэд зориулан “Морин хуурын сургалтын төв” нээн хичээллүүлж өдгөө 20 орчим шавьтай болжээ.
“Кеннеди Центр” т тоглох У.Хатанболдын тоглолт үндсэн 3 хэсэгтэй бөгөөд “Морин хуур хөгжмийн түүх үүсэл гарал, өвөрмөц шинж чанар”-ын тухай, “Монголын үндэсний язгуур урлаг”-ийн талаар болон орчин үеийн сонгодог бүтээлүүд хүртэл орсон бөгөөд  “Монгол орны хөгжил”-ийн талаар сурталчлан тайлбарлаж үзүүлэх аж.
Тоглолтонд:
1.Үндэсний язгуур урлагийн бүтээлүүд:
-“Дөрвөн ойрад”
-“Уяхан замба тивийн нар”
-“Бий биелгээ”
-Аргамаг хүлгийн хурдаар
-“Алтайн магтаал”
2. Дэлхийн болон Монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүд:
Аргамаг хүлгийн хурдаар. “Алтангэрэл”
-“Monti Czardas”
– Идрэнгийн говь”
-Морин хуурын концерт /Ш.Өлзийбаяр/
3. Орчин үеийн хөгжмийн бүтээлүүд:
-“Sad romance”
-“Audeamus”
-“What are world and Vivala vida mix”
-“Хартай сарлаг”
эдгээр бүтээлүүд тоглогдоно.
Оролцох уран бүтээлчид:
1. Урлагбаатарын Хатанболд         \морин хуурч\
2. Наадамын Тэлмэн                        \морин хуурч\
3. Гомбосүрэнгийн Эрдэнэбаяр      \их хуурч\
4. Бат-Очирын Отгонбаатар            \морин хуурч, хөөмийч\
5. Банзрагчийн Цэнгэлсайхан         \бүжигчин\
6. Батчулууны Дэлгэрмаа               \бүжигчин\
7. Дашдаваагийн Бямбажаргал       \бөмбөрчин\
8. Халиуны Мөнхбайгаль                \төгөлдөр хуурч\
9. Эрдэмбатын Мандухай               \уран нугараач\
10. Katie Chambers                            \cellist\
11. Anastasia Pike                               /Harp/
12. Төмөрбатын Болормаа                \хөтлөгч\
нарын уран бүтээлчид У.Хатанболдын тоглолтод хамтран оролцоно.

Америк дахь уран бүтээлчдийн хувьд “Кеннеди Центр”-т уран бүтээлээ  толилуулна гэдэг нэр төрийн хэрэг байдаг. Морин хуурч У.Хатанболд өөрийн хичээл зүтгэлээрээ энэ боломжийг олж, Монголын үндэсний язгуур урлаг болох морин хуур хөгжмөөр Монголын болон дэлхийн сонгодог бүтээлүүдийг тоглох гэж байгаа нь Монголын урлагийг төдийгүй Монголыг сурталчлах сайн үйлс мөн. Бас олон олон залуус түүний санаачлагыг дэмжин хамтран ажиллаж байгаа нь бахархалтай.

… Вашингтон ДС дэх “Кеннеди Центр”-т морин хуурын аялгуу дуурсаж, Монголын маань гайхамшигт эгшиг авьяас билгээр сонор юугаа мялаан, сэтгэл юугаа бахархал омогшлоор дүүргэн инээмсэглэх нэгэн сайхан үдэш айсуй. Монгол орон минь энэ аялгуунаас л эхэлдэг. Бүсгүй минь гоёлын даашинзаа өмсөж эрхэмсэгхэн алх, залуу минь тэр бүсгүйг сугадаад бардамхан алх. Гар гараа атгалцсан энэ үдэш Монголын минь гайхамшигт аялгуу сэтгэлийг тань “согтоох” болно. Сайхан шүү дээ. Монголчууд бид бие биенээ чин сэтгэлээсээ дэмжиж талархахгүй юм бол өөр хэн гэж?
Aug 21

ИТГЭЛ, НАЙДВАР

By gala-admin | ТЭМДЭГЛЭЛ

-Хиймэл хөл дээрээ анх босоход, өчнөөн жил зогсож тэнийлгээгүй нуруугаа тэнийлгэсэн чинь их сайхан байсан шүү.
-Тэгээд хөл дээрээ алхсан чинь агаарт хий гишгээд байгаа юм шиг санагдаад, эвгүй хэрнээ их гоё мэдрэмж төрөөд л… Хөл минь мэдээтэй байгаа хэсгээсээ доош хэсгээрээ гишгэж байгаа болохоор тэгж санагдсан байх.
-Энэ америкчууд чинь ямар сайхан сэтгэлтэй, хийж байгаа ажлаа чин сэтгэлээсээ хийдэг, энгийн ааш зантай хүмүүс вэ? Ёстой баярламаар хүмүүс юм аа.
АНУ-ын Индиана мужид үйл ажиллагаагаа явуулдаг SRT Prosthetics & Orthotics  нэртэй Протезийн үйлдвэрт хиймэл 2 гар, хиймэл 2 хөл хийлгэсэн монгол залуу Дарамсүрэнгийн Маш-Эрдэнэ сэтгэгдлээ бидэнтэй  хуваалцахдаа ингэж ярьсан. Энэ түүх ингэж эхэлсэн юм.
…Өнгөрсөн жилийн 10 сард Х.Ундрахбаяр гэдэг залуу надтай уулзан танилцаад “Би хиймэл хөл, гар хийдэг Протезийн үйлдвэрт санхүүгийн чиглэлээр ажилладаг юм аа. Энэ үйлдвэр маань улам хөгжиж өргөжиж байгаа болохоор тулгуур эрхтэний бэрхшээлтэй  ганц нэг монгол залууд туслах хүсэлтэй байгаа” гаа учирласан юм. Яг энэ өдрөөс 7 хоногийн дараа “Хөгжлийн замаар” ТВ нэвтрүүлэгт төсөлд надтай хамтран ажиллаж байгаа Т.Нарантунгалаг утасдаж,  “Нэвтрүүлгийн текстийг уншиж байгаа МУСГЗ Дарамсүрэн гуайн хүү нь 2 гар, 2 хөлгүй залуу байдаг юм байна, тэр залууд туслах гээд зүтгээд үзвэл яасан юм бэ?” гэж санал болгов. Х.Ундрахбаяр руу эргэж холбогдоод Д.Маш-Эрдэнийн талаар материал цуглуулж уг компанид нь санал болгох, эмчилгээний зардлыг нь босгох талаар судлах ажлууд эхэлсэн дээ. Ийм төрлийн үйлчилгээ нилээдгүй өндөр үнэтэй авч  SRT Prosthetics & Orthotics үйлдвэр Д.Маш-Эрдэнэд хиймэл 2 гар, хиймэл 2 хөлийг үнэгүй хийж өгөх шийдвэр гаргасан нь биднийг маш их баярлуулсан. Энэ бол Х.Ундрахбаярын хичээл зүтгэлийн шим байсан юм шүү.
Олон сар үргэлжилсэн энэ бэлтгэл ажлын явцууд амар байгаагүй ээ. Эмчилгээнд явахаар АНУ-руу зорчих виз авах эхний оролдлогод “татгалзсан” хариу аваад бид жаахан тэвдэцгээсэн. Э.Ганзул бид 2 “Хөгжлийн замаар” нэвтрүүлгийн зураг авалтаа дуусгаад буцаж явахдаа Х.Ундрахбаяр, П.Эрхэмбаяр нартай Чикаго хотод уулзан энэ ажлыг АНУ-д хэрхэн зохион байгуулах талаар нилээд тодорхой ярилцсан даа. Д.Маш-Эрдэнэ ах Д.Машбаярынхаа хамт 7 сарын 13 нд Чикагод буусан тэр цаг мөчөөс бид нэгэн баг болж ажиллацгаав. Чикаго хотоос Индианаполис хот руу эмнэлэг руу 3 удаа явах унаа болон зардал, ах дүү 2-ын АНУ-д байх зардлыг босгон зарцуулах гээд ажил мундахгүй. Олон нийтэд зориулан тавьсан бидний мэдээллийн тусаар сайхан сэтгэлт  хүмүүс тусалж дэмжицгээв. Индианаполист ажиллаж амьдардаг Байгалмаа бүсгүй тэднийг Индианад ирэхэд нь зочид буудал захилж, хоол ундаар үйлчилж чин сэтгэлээсээ зөвлөж тусалсан. “Алтай лимузин” компаны эзэн Г.Цогтбаатар 2 дахь удаагаа Индианаполис явахад зочид буудлыг нь захиалж, Вашингтон ДС-д ажиллаж амьдардаг зураач Ч.Ганбаатар эмнэлэгт нь болон эмч нарт нь талархсан сэтгэлээр өөрийн зурсан зургаа “бэлэглэж”, Чикагод ажиллаж амьдардаг Г.Одончимэг бүсгүй Д.Маш-Эрдэнэд зориулан тэргэнцэр олж бэлэглэлээ. Х.Ундрахбаяр маань ах дүү 2-ыг гэртээ байлган сар гаруй хугацаанд асарч, 2 давхар өөд үүрч гаргаж байсан гээд бод доо. Үнэхээр баярламаар. Бүх ажлуудыг зангидан зохицуулж байсан Э.Ганзул маань Gofundme дээр 850 $ босгосноос гадна Төгс-Ирээдүй, Батбаяр, Ч.Баярмаа, Анхбаярын гэр бүл, М.Баяраа, Б.Жавхлан нар бэлэн мөнгөөр туслав. Залуус маань маргааш АНУ-аас Монгол руугаа нисэх болохоор ийм дэмжлэг ч үргэлжилж байгаа.
Д.Маш-Эрдэнэд зориулсан энэ төслийг дэмжин спонсорлож тусалсан SRT Prosthetics & Orthotics үйлдвэр нь “Бүх өвчтөнд хүрч үйлчилнэ” гэсэн уриатайгаар 2002 онд байгуулагджээ. Дээд зэргийн нөхөн сэргээлт хийдэг SRT компанийг Сэм Санта-Рита, С.Р, L.P үүсгэн байгуулсан бөгөөд захирлаар нь Kevin Hagemeier ажилладаг. Нийт 6 салбартай бөгөөд төв нь National Prosthetics Center.  Энэ төвдөө үйлчлүүлэгчид нь орон дээр хэвтэж босох, шүршүүрт орох дадлага хийх, спорт зааланд хичээллэх, алхалтын сургалтанд хамрагдах зэрэг олон үйлчилгээнүүдийн талаар бид хамтдаа үзэж сонирхсон юм. Д.Маш-Эрдэнэд үйлчилж тусалсан Mike Schroeder, John Arnold, Emily Johann, Carolyn Mc Cann, Brooke O Steen нарын эмч ажилтнуудтай уулзан баяр талархлаа хүргэлээ.
Зав чөлөөгүй ажиллаж байсан болохоор Индианаполис хотод зорьж очин, Д.Маш-Эрдэнийг тэргэнцэр дээрээс босоод хиймэл хөл дээрээ зогсон бидэн рүү алхах мөчид гэнэт цээжний гүнээс юу ч юм бэ огшин дээшилж самсаа шархируулан аньсага чийглэх мөчид сайхан санагдаж билээ. Бид бүгдээрээ л баярлалдан бие биенээ тэвэрцгээсэн. Зорьж зүтгэсэн нэгэн ажлынхаа ард гараад уртаар амьсгаа авч бие биенээ баярлан харах мөчийг юутай ч зүйрлэшгүй. Д.Маш-Эрдэнэ, Д.Машбаяр нарыг бидэнд баярласан сэтгэлээ илэрхийлсэний хариуд, “Чи үнэхээр азтай байлаа. Бидэнд талархах яах вэ? Чи Монголдоо буцаж очоод өөр шиг чинь хүнд нөхцөлд “амиа хорлох” тухай бодон аргаа барж байгаа залууст, өөрийн биеэрээ үлгэрлэн “Амьдрал гэдэг чинь ийм сайхан учрал шүү дээ. Бидэнд боломж байнаа, итгэл найдвараа хэзээ ч бүү алд, сайн сайхан ирээдүй рүүгээ өөрөө тэмүүлж зүтгэ” гэж ойлгуулж өгөөрэй” гэж л хүсэцгээсэн. Бидний хүсэл зорилго энэ л байлаа. Сошиал дээр тавьсан бидний зургууд болон мэдээллийн дараа зөндөө хүмүүс бидэнд хандаж байгаа. Мэдээж бүхний хүсэл мөрөөдлийг биелүүлэгч ” шидтэн” бид биш боловч, ийм боломж байгааг бусдад ойлгуулахыг хичээж яваа монголчууд. Гэхдээ боломж олдвол туслахыг хичээлгүй яахав.
…Хүний амьдралд юу эс тохиолдох билээ. Үхэл өвчин, зовлон жаргал бүхэн ээлжилдэг энэ амьдралд ИТГЭЛ НАЙДВАР аа л алдаж болохгүй. Итгэл найдвараа алдах мөчид хүн өөртөө буй бүх үнэ цэнэтэй зүйлээ хамтад нь алддаг. Шинжлэх ухаан технологи асар хурдацтай хөгжиж буй энэ эринд боломжгүй зүйл гэж үгүй болж байна. Өөртөө итгэж найдах хэрэгтэй. ИТГЭЛ НАЙДВАР байгаа цагт хүний дотоод сэтгэлд ч боломжгүй зүйл гэж үгүй.Д.Маш-Эрдэнэ маань ахтайгаа хамт маргааш Монгол руугаа ниснэ. Тэргэнцэр дээр суугаад итгэл найдвараа сэтгэлдээ тээн Америкт ирж байсан залуу, урам баяраа нүүрэндээ гэрэлтүүлэн 2 хөл дээрээ алхан Монголдоо очих болно. Энэ сайн үйлсэд баг болж хамтран ажилласан Х.Ундрахбаяр, “Нийгмийн хөгжлийн гарц” ТББ  \Т.Нарантунгалаг\ , United Mongolia ТББ \Э.Ганзул\ , American Mongolian Association \ П.Эрхэмбаяр нартаа баярлалаа. “Хүмүүс ээ, Амьддаа бие биенээ хайрлацгаая”.
 
Jul 18

БИД ЮМ ХИЙЖ СУРЧ БАЙНАА

By gala-admin | ТЭМДЭГЛЭЛ

…Бид юмыг маш сайн хийж сурч байнаа. Хэдэн талаас нь харж өөр өөрийнхөөрөө сайн муу янз янзаар тайлбарлан, өөр хоорондоо маргалдан мэтгэлцэж байвч энэ бол хөгжлийн эхлэл юм.
-МАН, АН аас салья гэж уриалан сонгуульд оролцохдоо МАН-ыг сонгож орхилоо. “Сонгууль будлиантай болсон”, “мөнгө тараасан”, “гадны зааварчилга, түлхээсээр хийгдлээ” гэхчилэн олон янзаар тайлбарлаж байгаа боловч маргаан гарч, зодоон болсонгүй. Хүмүүс дотор сэтгэлдээ сонголтын үр дүнг хүлээн зөвшөөрч чадаж байгаа нь хамгийн сайн соёл. Хэтэрхий онгиргон бардамнал, олон нийтийг үл хүндлэн басамжилсан харьцаа, хууль дүрэм журмыг үл тоосон үйлдэл, хоорондоо учраа олон нэгдэж чаддаггүй АН ялагдал хүлээж, элдэв өдөөн хатгалга сайн муу доромжлол бүхэнд хүлээцтэй тэвчээртэй хандаж, дотроо хагаралдавч түүнээ ил гарган бусдад дарамт болгодоггүй зангаргаараа МАН сонгуульд ялав. АН бүрэн эрхийнхээ хугацаанд маш олон сайн хөгжлийг эхлүүлж, Улаанбаатар хотын хөгжлийг шинэ түвшинд гаргаж чадсан боловч ялагдал хүлээсэн нь ард олны “амар тайван” ажиллаж амьдрах хүслийн илэрхийлэл, тэдэнд өгч буй хатуу сануулга. Нөгөө талаасаа МАН энэ хугацаанд “муу ажиллаж” болохгүй хэм хэмжээг ард олон тогтоож өглөө. Мундаг байгаа биз? “Өөрөө унасан хүүхэд уйлдаггүй”, “Дааганаас унаж үхдэггүй, даравгараасаа болж үхдэг” мэргэн сургаалиудыг санаж явахад илүүдэхгүй болжээ.
-Нэг их олон тоогоор илэрхийлдэг түүхт ой бүхий Үндэсний Баяр Наадам сайхан болж өнгөрлөө. Монголчууд бидний үндэсний ухамсар, бахархал бага багаар боловч сэргэж буй нь наадмын нээлтээс анзаарагдаж байна шүү. Наадам элдэв будлиангүй сайхан болохоор хүн болгоны сэтгэл дотор баяр бахдал оргилоод байгаа нь мэдрэгдэж байна. Тавын даваанд уламжлал болсон “найраагаар” олон залуус “начин” болж, наймын даваанд улсын арслан Бүрэнтөгс, улсын өсөх идэр начин Пүрэвдагва нарын барилдааны  маргаан олон хүмүүсийн сэтгэлийг чилээж бухимдуулсан хэдий ч олон нийт тэсвэр тэвчээртэй бас хүлээцтэй байсан нь  том соёл. Бөхчүүд даруу төлөв, эр жудагтай байж, эрэмбэ цолоо дээдлэн сахиж байж олон нийтэд хүндлэгддэгийн жишээг Аварга Эрхэмбаяр, Санжаадамба нар нотлов доо. Харин олон жил хэрэлдэж маргалдсаар дөжирч, “ужгирч муудсан даавуу” шиг болсон Монгол Бөхийн Холбоо шинэчлэгдэх цаг нь болжээ гэдэг нь ч бас л нотлогдож байв. Жилдээ ганцхан болдог монгол наадам маань дэнж хотойлгон, дэлхийн улс орнуудад ч зэрэгцэн наадав. Вашингтон ДС-д болсон монгол наадамд очихдоо ч монголчууд маань наадамдаа ямар их ач холбогдол өгч, наадмаа хүндлэн сайхан наадаж сурч байгаа нь анзаарагдсан. Энэ чинь бас л хөгжил дэвшил, эв нэгдлийн эхний алхам.
-АСЕМ сайхан болж өнгөрлөө. АСЕМ-ыг тойрч бараг 2 жил шахуу дэгдсэн сайн муу бүх мэтгэлцээнд үйл ажиллагааны үр дүн нь хариулт өглөө. Алив арга хэмжээг жижиг гэлтгүй анхаарч сэтгэлээ шингээн зохион байгуулбал ямар сайхан харагдаж, ямар их урам бахдлыг авчирч болохыг бид нүд болон сэтгэлээрээ мэдэрлээ. Доог тохуу, сайн муугаар хэлэгдэн хараалгаж ерөөлгөдөг Ерөнхийлэгч Ц.Элбэгдорж АСЕМ-ыг зориглон санаачилж, сайн зохион байгуулсныхаа төлөө нэгэн дуугаар магтаал хүртэв. Бас энэ арга хэмжээг зохион байгуулсан багийнханд талархах ёстой.  Дэлхийн нэр хүндтэй 2 байгууллага, дэлхийн 51 орны Төрийн тэргүүнүүд оролцсон энэ арга хэмжээ дэлхийн хэмжээнд Монголыг, Монголын хөгжлийг сурталчлан таниулахад маш том үүргийг гүйцэтгэв. Нөгөө талаасаа Монголын тусгаар оршин хөгжих баталгааг дэлхийд тунхаглав. Монгол хүн бүр баярлан бахдав. Улаанбаатар нийслэл богино хугацаанд хөгжиж “нүүр тахлах” хэмжээнд очсон байгаа нь АН-ынхны гавьяа. Тэдэнд ч бас талархах учиртай. Өр тэглэсэн, буцалтгүй тусламж өгсөн гэж баярлахаасаа илүү “бид дэлхийн хэмжээнд хөгжиж чадах юм байна” гэсэн итгэл хамгийн үнэ цэнэтэй байлаа.
…Бид юмыг дэлхийн хэмжээнд хийж сурч байнаа. Их хөгжил рүү урагшилж байгаа нь анзаарагдаж байна. Бүх зүйлийг хар бараанаар харж шүүмжлэн, өөрийнх нь санаа бодлыг дэмжээгүй хүн бүрийг харааж зүхэн доромжилдог хүмүүс цөөн байгаа боловч, хийж бүтээж байгаа болгоныг өөдрөг сэтгэлээр харж, урам зориг баяр бахадлаар бусдын сэтгэлд гэрэл гэгээ сүлдэг хүмүүс олон байгаа нь сайхан хэрэг. Монголчууд бидний хөгжилд БОЛОВСРОЛ, ҮЙЛДВЭРЛЭЛ хоёр л тулгуур болно гэдгийг бид мартаж боломгүй. Хүн болгон өөрийгөө хөгжүүлэн боловсруулж, баялгийг бүтээн өөрсдийн амьдарлаа өөрсдөө авч явдаг болох тэр цагт бид дэлхийн хөгжилд тэргүүлж эхлэх болно. Монголчууд бид чинь мундаг шүү дээ. “ЭВТЭЙ БАЙХДАА Л ХАМГИЙН ХҮЧТЭЙ”. Удахгүй бас ОЛИМП болно. Сайхан байна шүү.
Jul 08

“ЭХ ОРОНЧ” СЭТГЭЛ ХААНААС…

By gala-admin | ТЭМДЭГЛЭЛ

…”Хоёулаа нар жаргахаас өмнө амжиж 4 Ерөнхийлэгчийн хөшөөтэй уулыг үзэж амжаад, зургаа авахуулчихаад цаашаа хөдлөе”. Өдөр 2 цаг өнгөрөөгөөд Денверээс гарсан Зулаа бид хоёр Өмнөд Дакота руу ороод ингэж ярилцав. Машинаар Денверээс бараг 6 цаг орчим давхиад Өмнөд Дакота мужид орших Mount Rushmore National Park дээр очиход оройн 8 цаг өнгөрч нар хэвийх дөхөж байсан үе. АНУ-ын түүхэнд алдаршиж үлдсэн 4 Ерөнхийлэгчийн дүрийг уулан дээр дүрсэлсэн гэдгээр нь мэдэх бидний төсөөлөл, очсон газрын цогцолброос огт өөр байлаа. Машинаа зогсоол дээр тавиад уг цогцолбор дээр очиход хоолны газрууд, бие засах газар, бэлэг дурсгалын дэлгүүрүүдээс гадна уг дурсгалын хөшөөг харж бас зураг авахуулж болох харууцтай газруудыг тавцан болгон засч, сандлууд хүртэл хийсэн байв. Хэдийгээр орой болж байсан ч хүмүүс дүүрэн, юуг ч юм бэ хүлээсэн байдалтай байхаар нь дэргэдэх хүнээсээ лавлан асуувал “9 цагаас энд  ёслолын арга хэмжээ болдог юм” гэж хариулсан. Бид хүлээж уг арга хэмжээг сонирхохоор шийдлээ.
Яг 9 цагт том дэлгэцийн өмнөх тусгайлан зассан тавцан дээр хөтлөгч гарч ирэн, зорьж ирсэн зочдод талархал илэрхийлээд энэхүү цогцолбрын талаар танилцуулав. Дараа нь маш том дэлгэц дээр энэхүү ууланд дүрсийг нь мөнхжүүлэн сийлсэн АНУ-ын түүхэнд мөнхрөх гавьяа байгуулсан үе үеийн Ерөнхийлэгчид болох Жорж Вашингтон, Томас Жефферсон, Авраам Линкольн,Теодор Рузвельт нарын намтар хийгээд АНУ-ын хөгжил дэвшилд сайнаар нөлөөлсөн гавьяаг нь тод томруунаар илтгэсэн баримтат киног үзүүллээ. Баримтат киноны дараа өндөр уулын орой дээрх дөрвөн Ерөнхийлэгчийн баримал руу хүчтэй прожекторуудаар гэрэл тусгахад түнэр харанхуйн дундаас тэдний дүрс эрхэмсэг агаад бардам төрхөөр тодрон үзэгдэнэ. Энэ мөчид АНУ-ын төрийн дуулал эгшиглэж, бүх хүмүүс суудлаасаа босч цээжиндээ гараа аван хүндэтгэлтэйгээр дагаж дуулцгаав. Энэ мөч хамгийн гайхалтай байлаа. Цээжний гүнд омогшил төрж, хамар шархирах шиг тэр мэдрэмж “Эх оронч” сэтгэл гэдэг эндээс л эхэлдэг юм байна шүү дээ гэх бахархалтай сүлэлдэж байв. Хүндэтгэл бахархал гэдэг өнгөрсөн түүхийн цаг хугацаанд ч балардаггүй, улам ихээр тодордог аж. Төрийн дууллын дараа хөтлөгч, зочдын дундаас дайнд оролцсон ахмад дайчид болон цэргийнхэн болон ахмадуудыг тайзан дээр урьж Төрийн далбааг буулгах ёслолыг хамтдаа үйлдсэн.
Бидний энд зочилсон өдөр Монголд минь Төрийн сонгууль явагдаж дууссан өдөр байсан болохоор, буцаж явахдаа машины урд гэрэлд урсан урсах замын урсгалд сэтгэлд багтаж ядан үерлэх бодлуудаа эвхэнэ. Би зарим хүмүүстэй адил мундаг “эх оронч”, эх орноо цээжээрээ хамгаалах “цогт тэмцэгч” биш л дээ. Зүгээр л харь оронд цөөнгүй жил ажиллаж амьдрахдаа “Эх орон гэдэг бидний хувьд ямар их үнэ цэнэтэй зүйл болох”-ыг л элдэв реклам сурталчилгаагүйгээр зүрх сэтгэлээрээ мэдэрсэн хүн. Тэгээд л “Эх оронч” сэтгэл хаанаас эхэлдэг вэ?” гэдэг асуултыг өөртөө дандаа тавьдаг. Хуурамч хийгээд жинхэнэ “эх оронч”-дыг ялгахад бэрх болсон энэ цагт, эгэл жирийн монгол иргэнээс эхлээд хүн бүр эх орноороо бахархаж, эх орондоо чин сэтгэлээсээ хайртай байх эхлэл хаана байна вэ? гэдэг асуулт хариу нэхсээр. Надад юу бодогдсон гээч?
Аливаа улс үндэстний бахархал эх түүхээсээ эхэлдэг аж. Бид яаж тэмцэж, яаж зовж, яаж хөдөлмөрлөн зүтгэж байж энэ эх орныг босгоо вэ? Хэрхэн тусгаар тогтнож, хэрхэн энэ газар шороогоо авч үлдэж, хэрхэн оршин  тогтнож өдий хүрээ вэ? Би өнөөдөр хэний бүтээсэн эх оронд амьдарч, хэний цус, хөлс, нулимс шингэсэн газар шороон дээр гишгэж явна вэ? Эцэст нь би энэ эх орондоо хэн байх вэ? Энэ бүх асуултын хариуг бид ном болгон бичиж сургуульд заахаас эхлээд монгол хүн болгон зорьж очиж буй газар бүхэнд сануулж байх хэрэгтэй мэт. “Аль ч улс үндэстнээс дутуугүй түүхтэй монголчууд өнөөдөр сул дорой яваадаа уурлаж бухимдаад, улстөржөөд байгаа юм” гэж нэгэн гадаад хүний учирлаж өмөөрсөн үгийг би санаж байна. Тийм ч байж болох, үгүй ч байж болох. 200 гаруй жилийн түүхтэй Америк гүрний түүхийн бахархал, 800 гаруй жилийн түүхтэй Монголчуудын бахархалтай зэрэгцэн оршиж байна шүү дээ. Харин бид бахархам сайхан түүхээ яаж сийлэв? Бид өөрсөддөө болон хойч үедээ хэрхэн сануулга болгон үлдээв?
…”Монголын нууц товчоо”-ны өлгий болсон Хэнтий аймгийг “Түүхийн Дархан цаазат газар” болгон цогцлооё. Их эзэн Чингис хааны мэндэлсэн газар, Их хаанд залагдсан газар, бусад түүхийн гэрч газруудад түүхийн цогцолбор хөшөө дурсгалуудыг байгуулья. Бурхан Халдун ууланд их эзэн Чингис хаан 9 өрлөгийнхээ хамт гэрэлтэн заларч, сургааль юугаа айлдаж байвал юутай сайхан. 13-р зуунд Монголын төдийгүй Дэлхийн нийслэл байсан Хархорум хотыг “Түүхийн дархан цаазат газар” болгон хөгжүүлж яагаад болохгүй гэж? Хархорумын эргэн тойронд дэлхийн олон улс орнуудын “загвар хот” ууд байгуулж болно. Дэлхийн худалдааны эргэлтийн сүлжээ байсан “Торгоны зам”-ыг аялал жуулчлалын дэлхийн урсгал болгож яагаад болохгүй гэж? Бидэн шиг дэлхийн түүхэнд үлдсэн “баялаг” тай улс орон олон бий гэж үү? Баялаг түүхээ умартаад, газар доорх алт, мөнгө, нүүрс, зэсэнд шунан өрөөл бусдыг хардан өөр хоорондоо хэрэлдэн маргалдаад тусыг олов гэж үү? бид. Аугаа үндэстэн монголчууд гэхээсээ авах идэхийн донд хөтлөгдсөн хүн сүрэг болон хувирч байна бус уу? бид. Түүхээ мэдэхгүй хэрнээ их хааны нэр зүстэй дарс залгилан, согтохоороо цээжээ дэлдэн Чингисийн монгол хэмээн агсамнаж, үнэ цэнээ мэдэхгүй хэрнээ эрх мэдэлд шунан, шогтохоороо эх болсон газар шороогоо бусдад худалдан арилжиж болно гэж үү? Бидний бахархал омогшил хаана байна вэ?
“Эх оронч” сэтгэл хаа нэгтээгээс бус таны сэтгэл дэх ухамсраас эхэлдэг. Зүгээр л хийх гэж бодсон зүйлээ чин сэтгэлээсээ хийж чадахаас эхэлдэг. “Тийм мөнгө хаана байгаа юм бэ? тэнэгтээд бай” гэж загнах гэж байгааг тань мэдэж байнаа. Гэхдээ “Хийхийг хүссэн хүнд арга нь олдож, хийхийг хүсэхгүй хүнд шалтаг нь олдоно” гэдэг үг бийг мартаж боломгүй. Mount Rushmore National Park цогцолбрыг 14 жилийн хугацаанд барьж байгуулсан юм билээ. “Сэтгэлд гал байвал зууханд гал олдоно” гэдэгчлэн бидэнд хугацаа байнаа. Зориглоод эхлүүлэхэд монгол хүн бүр сэтгэлээрээ дэмжиж байхад бүтээж чадна даа. Эх орныхоо хэвлийг ухаж төнхөн байгаль орчноо сүйтгэж байхын оронд, эх орныхоо хөрсөн дээр зуу зуун , мянга мянган жил балрахгүй орших түүхийн хөшөө дурсгалаа босгож болноо доо. Магадгүй Монголчуудын түүх мөнхөд дуурсаж, энэ газар шороо мөнхийн мөнхөд “МОНГОЛ” нэрээр дархлагдах ч юм бил үү? “Аялал жуулчлалаас маш их мөнгө олж болох юм” гэдэг бодлоос илүүтэй “Монголчууд бидний эх оронч сэтгэл, бахархал, омогшил эндээс эхлэх юм байна” гэдэг санаа миний сэтгэлийг уужруулсан сан.
…Монголчууд бидний сэтгэлгээний ДАРХЛАА болсон монгол наадам айсуй. Монгол хүн болгон гарааны зурхай хөдөлсөн морьд шиг сэтгэл нь догдолж хүлээдэг наадам айсуй. Хаана ч байсан гэлээ “би монгол” хэмээн омогшиж, бусдын өмнө “эх оронч” сэтгэлээ илэрхийлдэг монгол наадам айсуй. Хүчит бөхчүүд нь эр бяртай байг, хурдан хүлгүүд нь эрэмгий хурдтай байг, харваач мэргэд нь уухайн түрлэгтэй байг. Монгол хүн бүрийн “эх оронч” сэтгэл нь эрийн гурван наадмаас эхэлдэг ажгуу. САЙХАН НААДАЦГААГААРАЙ.
Jun 02

АМЕРИКИЙГ ТОЙРЧ БУЙ “МОНГОЛ ЗАЛУУС”

By gala-admin | ТЭМДЭГЛЭЛ

IMG_1498

…Монгол эрчүүдийг морьгүйгээр төсөөлөх аргагүй үе байлаа. Морь гэдэг хүлэг монгол эрчүүдийг “жинхэнэ эр хүн” болгож байсан гэдэг. Эр бяр, эрэмгий зориг, гүйлгээ ухаан, авхаалж самбаа, тэсвэр тэвчээр бүхэн морин дэл дээр л эрчүүдэд бий болж байсан байх. Мориндоо мордоод тэртээх алсыг зорин довтолгож яваа эр хүний хийморь нь сэргэж, бодол санаа нь алсын алсад тэлж, тэнүүн уудам байгаль дунд өөрийнхөө жаргалыг мэдэрдэг байсан буйз. Морио унасан монгол хүн жинхэнэ утгаараа өөрийнхөө эрх чөлөөг мэдэрч, тэр хэрээрээ өөртөө итгэлтэй болдог. Нэг тийм шалчиг балчиг зангүй, аливаад уужуу ухаанаар хандаж, бодлоо дотроо буцалгаж үгээ цэнэж хэлдэг монгол эр хүнийг мориноос нь салгаж ойлгох боломжгүй. Холын хол замд хүлэг морь “хань” болж, гараа салаавчлан тэнгэрийн одод ширтэн мөрөөдлийн бодлоо холын ододтой хүүрхэн агшныг нь морьдын тургилах, аяархан янцгаах чимээ “үргээдэг” байсан нь бие биенээ мэдэрдэг сэтгэлийн дотно холбоосын илрэл буйз. Жинхэнэ монгол эр хүнийг морьгүйгээр төсөөлах аргагүй.
Харь оронд ажиллаж амьдарч буй олон монгол эрчүүд энэ мэдрэмжээрээ мотоциклийг сонгож унацгаадаг. Бачимдаад ч байгаа юм шиг, хашигдаад ч байгаа юм шиг сэтгэлийн бахардлаа мотоцикль унаж салхитай уралдан давхиж тайлдаг эрчүүд зөндөө бий. Вашингтон ДС хотноо жилдээ ганц удаа “Memorial day”  баяраар зохион байгуулагддаг мотоциклтонгуудын  жагсаалд монголчууд олноороо оролцдог болсоор нилээд хэдэн жилийг элээжээ. Энэ жагсаалд оролцдог монгол залуусын тоо нэмэгдсээр ” Мongol Рider s” клуб байгуулагдсан. Эдэн дээр Чикаго хотын хэдэн залуус нэмэгдэн жилдээ хэд хэдэн удаа уулзацгаадаг уламжлал бий болж байна. Сайн муу янз бүрээр хэлэлгддэг хэдий ч ийм залуус энэ нэгдлээрээ дамжуулан Монголдоо тустай сайн үйл хийхээр хичээдэг. “Харлей”, “Чоппер” унадаг залуус онгиргон сагсуу, бусдад гайхуулах өвчтэй гэж зарим хүмүүсийн боддогоос өөрөөр, бас эерэгээр өөрсдийгөө илэрхийлэхийг хүсч байдгийг нь би мэднэ. “Монгол залуус бусдаас юугаараа дутуу юм бэ?” гэж тэд бодоцгоож энэ бодлоо нотлохыг ч бас хүсдэг.
Вашингтон ДС-ийн “Mongol Rider s” клубын Заагий, Баяраа, Ганзо, Аагий дөрвөн залуус мотоциклоор Америкийг тойрохоор гараад нилээд олон хонож буй. Тэд  Вашингтон ДС-ээс гараад Виржина мужийн Ричмонд, Хойд Каролина мужийн Raleigh, Өмнөд Каролина мужийн  Caharlotte, Жеорж мужийн Атланта, Флорида мужийн Tallahasse, Алабама, Миссисипи мужийн Biloxi, Шинэ Орлеаны Lousiana, Техасийн Даллас, Арканзас мужийн Little rock,  Оклахома мужийн Оклагома хот, Шинэ Мексик мужийн Albuque rque, Колорада мужийн Durango,  Юта мужийн Blanding, Аризона мужийн Flagstaff, Невада мужийн Лас-Вегас, Калифорни мужийн Лос-Анжелес, Сан-Франциско хотууд, Ореганы Портланд, Вашингтон мужийн Сиэтл хот, Монтана мужийн Billings хотуудаар нийтдээ 7000 гаруй мил аялжээ. Одоо тэд буцаад Өмнөд Дакотагийн Rapid хот, Миннесотагийн Worthington, Айво мужийн Айво хот, Висконсон мужийн Wyoming, Иллиноис мужийн Чикаго хот, Индиана муж  болон Пеннисилваниа мужийн Pittsburg, Өмнөд Виржина, Мэриланд мужийн Rockville хотуудаар дамжин Виржина мужийн Арлингтон хотын дүүрэгт орших Iwo Jima гийн хөшөөн дээр аялалаа дуусгах аж. Бараг сар шахуу хугацаанд Америкийн бараг бүх мужуудаар тойрон аялж буй тэднээр бахархаж байна. Энэ нь жинхэнэ монгол эрсийн тэвчээр хатуужлын нотолгоо мөн.
Сүүлийн жилүүдэд гадаадад ажиллаж амьдарч буй монголчууд амьдарч буй орон бүрдээ өөр өөрсдийн бизнесээ босгож, зав боломжоо ашиглан аялж амарч, бие биедээ чадах зүйлээрээ тус болж, хэн нэгний санаачилж буй сайн үйлсүүдийг дэмждэг болж байна. Тэдний сэтгэл дотор “Би монгол хүн шүү дээ” гэх омогшил бадарч, “бусдаас дутахгүй бас илүү гэдгээ” нотлохыг эрмэлзэх болжээ.  Дэлхийн хэмжээнд мөнхлөгдсөн  баатарлаг түүхтэй, ухаан төгс өвөг дээдсийн үргэлжлэл болохоор аргагүй биз. Эр зориг, тэсвэр тэвчээр заан Америк орныг тойрон “Монголын далбаа”тайгаа хамтад аялж яваа Заагий, Баяраа, Ганзо, Аагий нартаа баяр хүргэе. Аян замдаа алжаалгүй явж, сааталгүй сайн яваад ирээрэй. Удахгүй уулзахын ерөөл тавья.

May 04

“МОНГОЛЫН ӨДРҮҮД” ДЭЛХИЙН БАНКИН ДЭЭР

By gala-admin | ТЭМДЭГЛЭЛ

…Өнгөрсөн 4 сарын эхээр Вашингтон ДС-д төвтэй Дэлхийн Банкинд ажилладаг Д.Батзул  \Program Assistant. Office of the Senior Vice President The 2030 Development Agenda, United Nations Relations and Partnerships\ надтай холбогдож, Дэлхийн Банкин дээр ирж уулзаач хэмээн хүсэлт тавьсан юм. Болзсон өдөр надаас гадна Монголоос АНУ-д суугаа ЭСЯ-ны эдийн засгийн зөвлөх Батбаяр, соёлын асуудал хариуцсан атташе С.Золзаяа, тогооч Ж.Бүдрагчаа нар ирж бид хамтдаа энэ арга хэмжээг хэрхэн зохион байгуулах талаар Дэлхийн Банкны талаас энэ арга хэмжээнд туслахаар томилогдсон хүмүүстэй ярьж зөвлөлдөн боломжуудыг үзэж судлав. Дэлхийн Банкин дээр анх удаа зохион байгуулагдах гэж буй энэ арга хэмжээ нь Монголыг энэ хүрээнд сурталчлах том боломж хэмээн санал нэгдэж урлагийн тоглолт, зураачдын болон монгол өв уламжлалын үнэт зүйлсийн үзэсгэлэн, монгол хоолны амталгаат худалдааг хэрхэн зохион байгуулж, ямар хүмүүст санал тавьж оролцуулах талаар эхний байдлаар шийдвэр гаргаж ажлуудаа хуваарилан авлаа. Энэ ажилд Монголоос АНУ-д суугаа ЭСЯ идэвхтэй оролцон, гол ажлуудыг хариуцан ажилласан.
Дэлхийн Банкин дээр зарласан нэгэн төсөлд Монголыг оролцуулах гэсэн саналын хариуд таагүй хариулт өгч татгалзан Филиппинийг сонгож авсны дараа Д.Батзулд энэ арга хэмжээг зохион байгуулах санаа төрсөн гэдэг. Дэлхийн Банкин дээр гишүүн орнуудынх нь соёл хийгээд хөгжлийг харуулсан өдөрлөгүүд зохион байгуулагддаг боловч Монголыг сурталчилсан ийм арга хэмжээ зохион байгуулагдаагүй байсан нь Монголын талаар эерэг ойлголт төрүүлэх боломж бүрдээгүй байсан хэрэг. Дэлхийн Банкны удирдах түвшний хүмүүсээс гадна ажилтнуудад Монголын талаар сайн сурталчилгаа хийж эерэг ойлголт төрүүлэх нь, Монголд хандах хандлагуудад сайнаар нөлөөлж болох юм гэдэг санаа ч энэ арга хэмжээний тулгуур нь болж байлаа.
…5 сарын 2 ны даваа гаригийн өдрийн 12 цагт “Монголын өдрүүд”-ийн нээлт Дэлхийн Банкны төв байр \1818 H St NW Washington DC\ анд боллоо. Морин хуурын татлага, монгол бүжигчдийн хадагтай мэндчилгээгээр эхэлсэн энэ арга хэмжээнд Дэлхийн Банкны Монголын асуудлыг хариуцсан захирал ноён Jason Allford, Монгол Улсаас АНУ-д суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхэт элчин сайд ноён Б.Алтангэрэл нар баяр хүргэж үг хэллээ. “Стерлинг Балет” сургуулийн эзэн Д.Өлзийсайханы найруулсан урлагийн тоглолт үзэгчдийн төдийгүй Дэлхийн банкны ажилтнууд, үйлчлүүлэгчдийн сонирхлыг татаж сүрлэг энэ танхимын хойморыг Монголын урлагийн гайхамшигт аялгуу хийгээд, өвлөж үлдсэн өв соёлын гайхамшигаар дүүргэлээ. Дэлхийн Банкны гишүүн 200 орчим орнуудын нэг нь болох Монгол Улсыг сурталчлах өдрүүд сайхан болж 3 өдөр Монголоор “амьсгалцгаав”. Олон авьяастнуудын Монголоо гэсэн сэтгэл зүрхний хөг эгшиг энд дуурсаж байв. Морин хуурч У.Хатанболд, бүжигчин Б.Дэлгэрмаа, Т.Туяа, М.Мөнхзул, У.Цолмон, морин хуурч, хөөмийч О.Отгонбаатар \Чикаго\, ятгачин О.Энхтуяа \Чикаго\, сонгодог дуучин Э.Саран, Ж.Болормаа, нугараач Э.Мандухай \Флорида\, “Стерлинг Балет” сургуулийн Taya Taylor, Melody Chiang, Esther Reinhold, Harmony La Jeunesse, Вашингтон ДС орчмын “Монгол сургууль”-ийн бүжигчин охид  Б.Очирбат, М.Төгөлдөр, Л.Амина, Б.Онон, Г.Мишээл, Б.Энхжин, Э.Цэцэн, Э.Хулан, Б.Халиун, Э.Энхжин, зураач Ч.Ганбаатар нар Монголын үндэсний болон сонгодог урлагийн гайхамшигийг үзэгчдэд мэдрүүллээ. Та нартаа их баярлалаа.
*Энэ тоглолтыг найруулсан Д.Өлзийсайхан:
-Энэ удаагийн арга хэмжээг өөрсдийн байгаа боломжин дээрээ түшиглэж хийлээ. Хэрвээ санхүүгийн сайн боломж бүрдүүлж чадвал Америкийн хот хотуудад ажиллаж амьдарч байгаа урлагийн бусад авьяастнуудаа хамарч, тэр ч байтугай Монголоос ч урлагийнхан ирж оролцвол илүү сайхан болно доо. Гол нь хүн болгон өөрсдийн боломжоо дайчлаад сэтгэлээ шингээж хийвэл угаасаа гоё болдог юм шүү дээ. Зураач Ч.Ганбаатар энэ арга хэмжээнд оролцсон урлагийн залуус болгонд өөрийн гараараа зураг зурж бэлэглэсэн нь хүмүүсийг ямар их баярлуулж байгааг хараад би ч бас баярлаж суув. Монголыг  гадаадад сурталчилж байгаа бас нэг том арга хэмжээ нь Монгол наадам байдаг. Энэ арга хэмжээг зөвхөн Монголчуудын Холбоодод даалгалгүй, монгол хүн болгон өөрсдийн боломжоороо дэмжин оролцвол бас том сурталчилгаа юм шүү дээ. Урлагийнхан бүхэл бүтэн фестиваль зохион байгуулах боломжтой болж байна. Нөгөө талаасаа бид алив арга хэмжээг зохион байгуулж байгаа хүмүүсээ шүүмжилж муу хэлэлгүйгээр, чин сэтгэлийн талархлаа илэрхийлж байх нь бидний том соёл болноо.
*Энэ арга хэмжээний нээлтэд ноён Jason үг хэлэхдээ:
-Энэхүү сайхан арга хэмжээнд оролцож, үг хэлэх боломж олгож байгаад чин сэтгэлээсээ талархаж байна. Би Дэлхийн Банкны ТУЗ-д Монгол болон бусад 14 орныг төлөөлөн ажилладаг. Энэ ажлаа 2014 оны11 сард хүлээн авсан. Ажлаа эхэлсэн жил хагасын хугацаанд миний төлөөлөн буй орнуудаас  соёлын өдрүүдээ зохион байгуулж буй анхны орон нь Монгол Улс. Миний хувьд энэ нь маш зөв цагаа олсон явдал болов уу? гэж бодож байна. Монгол хэдийгээр гуравхан сая хүн амтай ч уламжлалт болон орчин үеийн ахуйн соёлоороо бусдыг нугалж давах баялаг ундрагатай билээ. Тийм ч учраас “Монголын өдрүүд” 3 өдрийг хамран явагдана.
Монгол улс бол Дэлхийн Банкны сайн түнш орон билээ. Бид уул уурхай, байгаль орчин, засаглал, алслагдмал нутгийн асуудлууд, хөдөө аж ахуй, боловсрол, эрүүл мэнд, дэд бүтцийн гэх мэтчилэн олон салбрыг хамран хамтран ажилладаг. Сүүлийн 10 жилийн хугацаанд Монгол улс хөгжиж байгааг хөгжлийн олон хэмжүүрүүд нотолж бас ядуурлын түвшин хэмжигдэхүйцээр буурч байна. Эдгээр амжилт нь Монгол улсын ЗГ болон ард түмний хичээл зүтгэлийн үр дүн юм. Гэвч Монголын хүн амын 5 ны 1 нь ядуу амьдарч байна. Маш олон хүн дөнгөж ядуурлын шугамнаас дээгүүр амьдралаа залгуулж байна. Нэн хэрэгцээт бараа бүтээгдэхүүний үнийн байдлаас шалтгаалан эдгээр хүмүүсийн амьдрал энэ хэвээрээ үргэлжлэх магадлалтай. Монголын эдийн засаг болон төрийн санхүүгийн байдал нь их дарамтан дор байгаа. Ийм үед өнгөрсөн үеийн өсөлт хөгжлийг ярилцах нь цагаа олоогүй явдал бөгөөд цаашдаа хөгжлийг тодорхойлон хэлэлцэхэд ч бэрхшээлтэй байгаа.
Энэ өдрүүдийг Монголын баялаг сайхан соёл, өвөөр тэмдэглэн өнгөрүүлнэ. Энэ өдрүүдэд хүн бүр дор бүрнээцаашид яаж, ямар чиглэлээр Монголын хөгжилд тусалж, тэдний хүсэл тэмүүллийг дэмжих вэ? гэдгийг сайтар тунгаана уу? гэдгийг хүсч байна. Эцэст нь Монгол Улсаас АНУ-д суугаа ЭСЯ ны албан хаагчид болон энд хүрэлцэн ирсэн Элчин сайдад энэхүү арга хэмжээг дэмжин, зохион байгуулан оролцож байгаад талархлаа илэрхийлмээр байна.
…”Монголын өдрүүд”-ийг зохион байгуулахад Дэлхийн Банкны хурал чуулганыг зохион байгуулагч ажилтан Kenneth Wu, техник хариуцаж ажилласан Micheal Bartlett,  Дэлхийн Банкны ресторан хариуцсан менежэр Anwar Bounane, ахлах тогооч Ben нар хоолны амталгаат үйлчилгээг зохион байгуулж тусалсан, Elsa Warouw-Jason Alffordin нар зочдыг хүлээж авахад тусалж, Wilson Dee  Дэлхийн Банкны секурити гаргаж ажиллан, Captain Sharma тусгай зочдыг хүлээн авч, Caitlin Howell Зар сурталчилгааг хариуцан ажиллах мэтээр олон хүмүүс сэтгэлээ шингээсэн хичээл зүтгэл гарган ажиллаа.  Арга хэмжээний нээлтийн дараа зочид доод давхарт морилон АНУ-д зохион байгуулагдсан шог зураачдын олон улсын  2014, 2015 оны уралдаануудад шагнал хүртэж байсан зураач Ч. Ганбаатар \Энэ өдөр түүнийг шагнасан “Алтангадас” одонг нээлтэн дээр элчин сайд гардуулан өгсөн юм\-ын уран бүтээлийн үзэсгэлэн, зураач уран бүтээлч Н.Ганхуягийн уран бүтээлүүд хүмүүсийн сонирхлыг татаж зарим хүмүүс уран зургуудаас худалдан авч байв. Урлагийн тоглолтын тайзан дээр зураач Ганбаатар үзэгчдийн өмнө шууд зураг зурж олныг бахдуулсан төдийгүй уг уран зургаа Дэлхийн Банкинд бэлэг болгон гардуулан өгсөн юм. Үзэгчид зочид, тогооч Ж.Бүдрагчаа, Т.Гантөмөр, Г.Одгэрэл нарын хийсэн олон төрлийн монгол хоолнуудаар амтархан үйлчлүүллээ. Тэр өдөр бас маргааш нь монгол хоолны танхимд хүмүүс дүүрэн төдийгүй гадаа нь урт дараалал үүсгэсэн байсан нь энэхүү сурталчилгааны бас нэгэн амжилт. Арга хэмжээг зорьж очсон олон хүмүүс сэтгэл хангалуун байж, олон боломжуудыг мэдэрсэн гэдэгт итгэж байна.
*Энэ арга хэмжээг санаачлагчдын нэг Д.Батзул:
-Би энэ арга хэмжээний үр дүнд сэтгэл хангалуун байгаа. Зураач Ганбаатарын зарим бүтээлүүдийг Дэлхийн Банкинд худалдан авч дэмжих талаар хариуцсан хүмүүстэй ярилцлаа. Дэлхийн Банкинд монгол хоолны жижиг газар нээн ажиллуулах боломжийн талаар ч зарим хүмүүстэй санал солилцож байна. Хамгийн гол нь Дэлхийн Банкинд ажиллаж байгаа олон хүмүүс энэ арга хэмжээг “сайхан боллоо” хэмээн үнэлж, дахин зохион байгуулаасай хэмээн хүсэлтээ хэлж байсан. Мэдээж олон хүмүүст Монголын талаар нааштай эерэг сэтгэгдэл төрсөн байх гэж найдаж байна. Цөөн биш монголчууд надтай уулзаж “Дэлхийн Банкинд ямар шалгуураар яаж орж ажилласан юм бэ?” хэмээн сонирхож мэдээлэл авахыг хүсч байв. Би энэ байгууллагад  монгол хүнээс мэдээлэл авч орж байсан болохоор бусдад тусалж яагаад болохгүй гэж? Энэ арга хэмжээг цаашид уламжлал болгон хэвшүүлэх бодол байгаа. Энэ арга хэмжээнд бизнесийнхэн олноор оролцож, өөрсдийн бизнесээ сурталчлах дашрамдаа бизнесээ өргөжүүлэх боломжуудыг эрж хайвал бид туслах санаа байна. Анх санаачлахдаа миний төлөвлөж байсан зүйлийн нэг нь энэ л дээ. Манай ЭСЯ ныхан маш сайн ажиллаа, би тэдэнтэй хамтран ажиллахдаа үргэлж баяртай байх болно.
…Энэ арга хэмжээг зохион байгуулахад Монгол Улсаас АНУ-д суугаа ЭСЯ ны эдийн засгийн зөвлөх Батбаяр, соёлын асуудал хариуцсан атташе С.Золзаяа нар гол ачааллыг үүрсэн. Энэ арга хэмжээнд санхүүгийн боломж муу байсан ч тэд Дэлхийн Банк, ЭСЯ, Монгол-Америкийн Соёлын Нийгэмлэг, “Пирамид” компани, “Стерлинг Балет” сургууль, “Монгол сургууль” , Realter Инга Батсуурь, Болдбаатар эзэнтэй чулууны үйлдвэр зэрэг байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, санхүүжилт босгожээ.
Арга хэмжээ сайхан болсон. Миний хувьд ийм арга хэмжээнүүд нь дэлхийн хэмжээнд Монгол орноо сурталчлах том боломж юм байна хэмээн харж байлаа. Монгол хүн бүр ийм боломжийн төлөө санаачлага сэдэн өөрсдийн чадал, боломжоороо дэмжин оролцож байвал юутай сайн сан. Монголдоо ч, гадаадад ч ажиллаж амьдарч буй монголчуудын хувьд заавал улстөр, эдийн засгийн үйлдлээс шалтгаалахгүйгээр Монгол орныхоо хөгжил дэвшил, монгол хүний үнэ цэнийн төлөө дор бүрнээ өөрсдийн хийж чадах зүйлээ хийх цаг нэгэнт иржээ. Зүгээр л  үндэсний хувцсаа өмсөөд ирж оролцож байгаа нь сайн дэмжлэг юм шүү дээ. Хэрвээ чин сэтгэлээсээ хийхийг хүсэх аваас бидэнд маш их боломж байна даа.

Apr 26

By gala-admin | ТЭМДЭГЛЭЛ

1
АНУ-дахь монгол оюутнуудын “НАДАД ХЭЛЭХ ҮГ БАЙНА-6” арга хэмжээ Сан-Францискод

Америкт суралцаж, ажиллаж буй монгол залуусын дунд жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулагддаг “Надад хэлэх үг байна?” арга хэмжээ 6 дахь удаагаа Сан-Франциско хотод өнгөрсөн 3 сарын 19 ний өдөр зохион байгуулагдлаа. Яг 5 жилийн өмнө энэ арга хэмжээний 2 дахь удаагийнх Сан-Франциско хотод зохион байгуулагдаж байсан юм. Тэр үед зохион байгуулалтын ажлыг хариуцаж байсан Д.Жанцанхорлоо маань сургуулиа төгсөж хүний эрхийг хамгаалах чиглэлээр ажиллаж байгаа бөгөөд энэ жилийнхийг мөн л Америкт ажиллаж амьдарч байгаа залуусынхаа хамт зохион байгуулав. Сан-Франциско хотод монгол оюутан залуусын байгууллага тогтмол ажиллаж, үр дүнтэй олон ажлууд болон санаачлагуудыг хэрэгжүүлж байдаг нь түүний зүтгэлийн үр шим мөн.
Энэ жилийн “Надад хэлэх үг байна-6” илтгэлийн уралдаанд Америкийн 10 гаруй хотоос 150 -иад оюутнууд ирж оролцлоо. Уг арга хэмжээг Монгол улсаас Сан-Франциско хотод суугаа өргөмжит консул Д.Баярхүү нээж, Г.Галбадрах болон Монголын Ажил Олгогч Эздийн Холбооны А.Эрдэнэбаатар, арга хэмжээг зохион байгуулагч Д.Жанцанхорлоо нар баяр хүргэн үг хэлэв. Монгол хэлээр илтгэл тавьж, Монгол орны хөгжил дэвшлийн төлөө сэтгэл зүрхээ чилээж, санаа бодлоо илэрхийлдэг энэ арга хэмжээний энэ жилийн уралдаанд 15 илтгэл ирснээс, урьдчилсан шалгаруулалтаар шалгарч үлдсэн 8 илтгэлийг олны өмнө хэлэлцүүлсэн юм. Өмнөх жилүүдтэй харьцуулбал илтгэлийн чанар илтгэгчдийн чансаа ихэд дээшилсэн байв. Илтгэлүүдийн товч агуулгыг сонирхуулбал:
1. Б.Хэрлэн
Biomedical Engineering, University of Houston
Goelogy & Geophysics, University of Houston
Petroleum Geology, Colorado School of Mines

“ЦУС ОЙРТОЛТЫГ УДАМШЛЫН ШИНЖИЛГЭЭНИЙ САНГИЙН ТУСЛАМЖТАЙ ХУУЛИЙН ДАГУУ ХЯЗГААРЛАХ НЬ”
Олон улсын жишгээр цус ойртолт буюу Consanguinity гэдэг нь 2 хүний хооронд нийтлэг байгаа ДНХ материал хэр их байгаа гэдгээр бус, харин хичнээн Миозис тухайн 2 хүнийг тусгаарлаж байгаа гэдгээр тодорхойлогддог ажээ. Монгол улсын хэмжээнд 1974 оноос хойш гэр бүл төлөвшилт ба цус ойртолтын судалгааг хийж эхэлсэн бөгөөд С.Ганболд, Ц.Цэрэндаш, Ц.Батсуурь нарын 2001 оны судалгаагаар цус ойртолтын дүнд удамшлын элдэв эмгэг, төрөлхийн гажиг согог, , оюуны хомсдол ихэсдэг болохыг баримтжуулсан ажээ. Энэхүү судалгаагаар зуршмал зулбалт төрөл ойртсон гэр бүлд 6,35 % байхад төрөл ойртоогүй гэр бүлд 0,87 % буюу 5 дахин цөөн байдаг бол, хүүхдийн эндэгдэл төрөл ойртсон гэр бүлд 26,19% байхад төрөл ойртоогүй гэр бүлд 20,67% байгаа дүн гарсан. Монголчуудын дунд цус ойртолт үүсэх болсон шалтгаан нь удаа дараагийн социологийн судалгаагаар, 1-рт Монгол хүмүүс удам угсаагаа сайн мэдэхгүй аль эсвэл ураг төрлийн хамаарлыг сайтар бодолцож үздэггүй 2-рт Монгол улсын засаг захиргааны нэгжүүд хэтэрхий жижиг байгаагаас газрын ойрыг бодож нэгэн нутагт он удаан жил амьдарсан хүмүүстэй гэр бүл болох нь хөдөө орон нутагт түгээмэл байгаатай холбоотой юм. Монголчуудын удамшлын санг миний бие сүүлийн 6 жилийн турш судалж, олон улсын эрдэмтдийн хийсэн судалгааг давхар харьцуулж үзэхэд, Монголчуудын удмын сан нь маш арвин баялаг бөгөөд цус ойртолт нь Үндэсний Аюулгүй Байдалд хүрэх үндэстэн огт биш юмаа. Гэвч манай Монголын мэдлэг чадвартай олон эрдэмтдийн судалгаанууд цус ойртолт аюулын харанга дэлдэж байгааг баталсаар байгаа учраас энэхүү асуудалд зохицуулалт хэрэгтэй байгаа нь харагдаж байна.
Энэ асуудлыг Хүний Удамшил болон Өвөг Дээдсийг тодорхойлох \ХУӨДХ\ шинжилгээ, мэдээллийн санг гэр бүл болох хуулийн хүрээнд нэвтрүүлснээр зохицуулж болох юм. ХУӨДХ шинжилгээг олон улсын хэмжээнд 2000 оноос маш өргөн хүрээгээр хийж эхэлсэн бөгөөд үүнд эрдэмтдийн бөөндөж авсан судалгаа шинжилгээнээс гадна хувь хүмүүсийн арилжааны лабораторуудад өгсөн шинжилгээнүүд орж байгаа. \Илтгэгч энэ шинжилгээний талаар болон бодит үр дүнгийн талаар схем дээр дэлгэрэнгүй тайлбарласан юм\ Монголчууд генийн сангийн хувьд бусад бүх үндэстнээс нэн баялаг бөгөөд АНУ буюу Австралийн иргэдтэй дүйцэхүйц хэмжээний. Монголчуудын У-ДНХ хаплодарааллаас хамгийн түгээмэл нь олон улсад Чингис Хааны гэж нэрлэгдсэн Хаплобүлэг С-ийн нэгэн хаплодараалал юм. Гэвч энэ нь зөвхөн Чингис хааных биш болох тухай миний бие “Чингис хааны У-ДНХ”, “Монголчууд ба Казахууд” ярилцлага нийтлэлдээ маш тодорхой дурдсан байгаа.
Эдүгээ бидний эхлүүлж, жил ирэх тусам баяжуулж буй ХУӨДХ санд монголчуудын генетикийн кодын тухай мэдээлэл нилээдгүй хуримтлагдсан бөгөөд цаашид үүнийг орон даяар хийснээр бид тэрхүү мэдээллийн санг Улсын мэдэлд шилжүүлж, шинээр танилцсан буюу үерхэж эхэлж буй хосуудын өөрт хамааралтай эсэхийг шалгуулдаг тогтолцоог нэвтрүүлж болох юм. Үүнийг нэвтрүүлснээр хүн амын шилжилт хөдөлгөөн, засаг захиргааны зохион байгуулалтыг ч мөн адил мэргэжлийн түвшинд далайцтайгаар өөрчлөн зохицуулж болох юм.

2.Б.Лхагва-Очир
International Business, St.Cloud State University

“ЗӨВ НЭРТЭЙ МОНГОЛ”
АНУ-д анх ирээд л үзсэн харсан зүйлээ төрөлх Улаанбаатар хоттойгоо харьцуулж байв. Одоо ч шинэ юм үзэх болгондоо дотроо нэгийг тунгааж явдаг. Энд ирээд хөгжил, бүтээн байгуулалтыг хардаг байсан нүд минь нэг л мэдэхэд хувь хүний хөгжил, нийгмийн соёл руу анхаарлаа хандуулдаг болон өөрчлөгджээ. Сүүлийн үед болж буй нийгмийг хамарсан асуудлууд, ялангуяа гадаад улсуудтай харилцах, хоорондоо уусах, бидний соёлыг уусгах гэх мэт асуудлуудаас болоод нэг нэгнээ “барьж идэх” шахаж буй бидний монголчуудын үйлдэл, нийгмийн дархлаа болон хувь хүмүүсийн соёл ба тэдгээрийг бусад хүмүүс бидний эргэн тойрны улсууд, бүр цаашлаад бидний байнга хамаатуулж ярьдаг “дэлхий” яаж хүлээж авч байгаа талаар өөрийн бодлоо хүмүүст хүргэхийг хүссэн юм.
Юуны түрүүнд бидний асуудал юу вэ? гэсэн асуултад хариулт өгөхийг хичээе. Дэлхийн бусад бүх улс орнуудын адил манай Монгол улсын хөгжлийн тулгуур, нийгмийг бүтээн байгуулагч гол хүч нь “залуучууд бид” гэж би хувьдаа боддог. Бид сайн боловсрол эзэмшиж, чадвартай ажиллах хүчний тоонд орж, хариуцлагатай итгэн болж төлөвших нь ирээдүйн нийгэмд бидний оролцоог илтгэх болов уу? Гэхдээ үүнээс урьтаж залуус бидний хийх үйлдлээс шалтгаалан “Монгол” гэдэг нэрийг хэрхэн таниулах нь чухал. “Сайн зүйл хурдан тардаг” гэдэг дээ. Хаа ч явсан биднийг “Чи Хятад уу? Солонгос уу?” гэж асуудаг. Монгол улсын тухай бусдын сайн мэдэх нь манай 13-р зууны түүх л байх. Зарим нь Монгол гэж хаана байдгийг ч мэдэхгүй байх жишээтэй. Монголчууд бид гадаад ертөнцөд хүрч, сайн нэрээр бусад улсуудад төдийлэн танигдахгүй байгаа нь үүний шалтгаан гэж би бодож байна.
Монголчууд бид гадныхныг өөрсдөөсөө дор үзэж гадуурхах атлаа өөрсдөө арчаагүй залхуу, худалч, бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй байдаг. Гадны жуулчид Монголд очоод эд зүйлсээ алдсан, залууст зодуулж дээрэмдүүлсэн гэх таагүй мэдээллээс шалтгаалан “Жуулчдыг үзэн яддаг 7 улс”-ын жишээнд орчихсон байсан. Монгол улсын хөгжлийн тулгуур, нийгмийг бүтээн байгуулагч гол хүч нь болсон залуучууд бид зорилго нэгтэйгээр бүхий л сайн сайхныг түгээж, өөрсдөө үлгэрлэн хийж чадах бүхнээ сэтгэл ханамж дүүрэн хийх нь эргээд биднийг сайн зүйл рүү хөтөлж, бүх салбрыг хөгжүүлэх сайн хүмүүсийг, боловсон хүчнийг бэлтгэж өгөх эхлэл нь юм болов уу? Бидэнд бусдад муугаар биш сайнаар танигдах, бахархагдах нэр зөндөө байгаа, энэ бол боломжтой зүйл. Харин бид өөрсдөө дор бүрнээ хичээх хэрэгтэй гэдгийг би, та, бид бүгдээрээ мэдэж байгаа. “Нэр хугарахаар яс хугар” гэдэг үг байдаг даа. Бүгдээрээ хичээж зөв нэртэй Монголыг бүтээцгээе.

3. А.Амаржаргал
Fashion Merchandising, Jonson and Wales University

“НӨХӨН ҮРЖИХҮЙН ЭРҮҮЛ МЭНД”
Улс орны ирээдүйг аз жаргалтай гэр бүлүүд ба хүмүүжилтэй хүүхдүүд хэр олон байгаагаар тодорхойлдог гэдэг. Үүнтэй холбоотой Нөхөн Үржихүйн эрүүл мэндийн асуудал бол нэгэн төрлийн боловсрол гэдгийг ойлгохгүй байгаа залуус олон байгааг анзаарлаа. Судалгаагаар залуу охид, хөвгүүдийн бэлгэвч хэрэглэхээс татгалзаж буй шалтгаан нь: охид, хэт туршлагатай харагдахгүйн тулд ба хайртай хүндээ итгэл муутай гэж дүгнэгдэхгүйн тулд, хөвгүүд, бэлгэвч хэрэглэхийг төвөгтэйд үздэг гэсэн үзүүлэлтүүд байна. 2008 онд Монгол улсад явагдсан судалгаагаар 14-16 насны залуучууд анх удаа бэлгийн харилцаанд орж эхэлдэг гэнэ. Үүний 50% нь хамгаалалтгүй, судалгаанд оролцсон нийт 1044 эмэгтэйчүүдийн \15-19 насны\ 92,7% нь хамгаалалтын аргуудыг мэддэг мөртлөө 3,7% нь хамгаалалт хэрэглэсэн үзүүлэлт гарчээ. Энэ судалгаа нь өсвөр насны залуу охид анх удаа бэлгийн харилцаанд орохдоо хамгаалалт хэрэглэж мэдэхгүй байна гэсэн үзүүлэлт. Хамгаалалтгүй харьцаанаас шалтгаалан хүүхдээрээ шахуу хүүхэдтэй болох магадлал өндөр, аливаа халдварт өвчин тусах эрсдэлтэй. Энэ бүх асуудлаас урьдчилан сэргийлэх нь зүйтэй гэж миний хувьд үзэж байгаа юм.
Одоо цагт Монголын залуучуудыг Нөхөн үржихүйн талаар дэлгэрэнгүй мэдээллээр хангах шаардлага зүй ёсоор урган гарч байна. Хүүхдийн хүмүүжил багаасаа тавигдвал илүү үр дүнтэй гэдэг нь нотлогдсон. “Хүн сурсан зангаа тавьдаггүй” гэдгээр хүүхдүүдийг бага байхаас нь энэ талаар сургаж яагаад болохгүй гэж? Нөхөн үржихүй болон бэлгийн харилцааны талаар эцэг эхчүүд, багш нар хүүхдүүдтэй дэлгэрэнгүй ярилцдаггүй нь харамсалтай. Улсын мэдлийн зарим сургуулиудад “Эрүүл мэнд”-ийн хичээл заахаа больсон байна. Залуучуудад энэ талаар мэдүүлэхийн тулд энэ чиглэлээр дэлгэрэнгүй мэдээллийн блог болон вэб сайтыг монгол хэлээр бий болгох нь үр дүнтэй арга мөн. You tube -ээр богино видеог залуучууд сонирхон үздэг болсон байна. Тийм болохоор эмчийн зөвлөлгөөг жижиг видеогоор хүргэвэл сонирхолтой, бас хэзээ ч хаана ч үзэхэд боломжийн. Залуучууд хүнээс зөвлөлгөө авахаас илүү интернэтээр тухайн сэдвээ судалж, хэрэгтэй мэдээллээ авахыг хүсэх болжээ. Үр дүнтэй, сонирхолтой блог болон видеогоор нөхөн үржихүйн боловсрол мэдлэгийг залуучууддаа түгээе. Дахин нэг хүсээгүй жирэмслэлт, дахин нэг аборт, дахин нэг эцэг эхгүй хүүхэд байлгахгүйн тулд, нэг ч гэсэн хүнийг өвчнөөс хамгаалахын тулд одооноос энэ талаар хүмүүсийг боловсруулах хэрэгтэй болж байна.

4. Б.Намуун
Art & Digital Media, Metropolitain State University of Denver

“ЦАХИМ ЕРТӨНЦ ДАХЬ МОНГОЛ ХЭЛ ДЭЭРХ МЭДЭЭЛЛИЙН ГАЧИГДАЛ”
Монгол хэлээрээ мэдээлэл унших боломж гадаадад суралцаж байгаа бидэн шиг хүмүүст төдийлэн элбэг биш гэдгийг та бид мэдэх буй заа. Зуныхаа амралтаар Монголдоо очоод буцахдаа ачааны жингийн хязгаарт баригдаад 2-3-аас хэтрэхгүй уран зохиолын номыг ааруул, тэмээний ноосон оймсныхоо хажуугаар цүнхэлж амждаг хүний тоо надаар дуусахгүй гэдэгт итгэлтэй байна. Гэвч гэрлийн хурдаар ундарч, бургилж, хальж, үерлэж байгаа мэдээллийн эрин үед амьдрах надад уран зохиол уншаад суух хугацаа бараг олдохгүй, тэвчээр хүрэхгүй бачуурах болчихжээ. Хүссэн цагтаа, хүссэн газраа сонирхсон асуултынхаа хариуг мэдэх, сонирхсон номоо олоод уншчих боломжтой Гүүглийн үед төрсөн бид их азтай хүмүүс. “Хэлтэй хүн хөлтэй” гэсэндээ энэ бүхэн бидэнд нээлттэй байна. Харин монгол хүн бүр хэлний бэрхшээлийг давж, энэ гайхалтай эрин үед хөл нийлүүлэн алхаж чадаж байгаа болов уу?
Бид бүхний өдөр хоногтоо гэлтгүй цаг тутамдаа хардаг хэвшил шахуу болсон Фейсбуукээр улстөр, гэмт хэрэг, мухар сүсэг, төөрөгдүүлсэн үнэн худал нь мэдэгдэхийн аргагүй, сэтгэл сэрдхийм мэдээнүүд голдуу тэнүүчлэх юм. Энэ мэтийн шалтгаануудаас болоод монгол хэлээрээ хайлт хийхийн оронд шууд л англи хэлээр онлайн хайлт хийдэг. Цахим ертөнц дахь Монголын орон зайг бүрдүүлж улам тэлэх, монголчууддаа туслах үүрэг, хайлтын системийн ид шидийг мэдэрсэн гадаадад суралцаж буй монгол оюутан залуус бидний үүрэг мөнөөсөө мөн билээ.
Тэрээр өөрийн санаачилж буй TSAHIM-TEMDEGLEL.COM сайтынхаа талаарх санаагаа танилцуулсан юм. tsahim-temdeglel.com нь цахим пртөнц дэх Монголын орон зайг тэлэхээс гадна дараах ашигтай талуудтай байна. Үүнд:
1. Уншигч-сурагч
-Дэлхийн нэртэй Их Дээд Сургуулиудад зааж буй хичээлүүдтэй үнэгүй шахуу танилцах
-Монголчууд маань дэлхийн өнцөг булэн бүрд байгаа улс орнуудын хууль, дүрэм журам, мэдлэгийн арвин их сантай монгол хэл дээрээ танилцан санаа авч хөгжих
-Тухайн хичээлтэй бүрэн гүйцэд танилцаж, шалгалтаа амжилттай өгсөн тохиолдолд өргөмжлөл гардан авах
2. Тэмдэглэл хөтлөгч оюутан-багш
-Хичээлээ хийнгээ Монгол орон ард түмэндээ тус, хувь нэмэр болох
-Хичээлээ хийнгээ орлого олоод байх
-Хичээлээ хийнгээ монгол хэл дээрээ хөрвүүлэх чадвараа дээшлүүлэх
-Хичээлээ хийнгээ монгол ажил олгогчдын нүдэнд өртөж, наад зах нь сурч буй хичээлийнхээ чиглэлээр хууль, дүрэм жураморчуулах захиалга авах, цаашлаад сургуулиа төгсөөд ажлын байрны санал авах боломжтой
-Сайтаас олгох цол хэргэмээр шагнуулах
Хэтийн төлөв: Энэ сайт нь идэвхтэй, өргөн цар хүрээтэй, монгол түмний хүртээл болсон нэр хүндтэй ажил болж, улмаар энэ сайтаас олгосон өргөмжлөл, цол хэргэм нь хувь хүний үнэлэмж, бахархал байх болно.

5. Б.Номондалай
Political Science &International Relations, UCLA

“МОНГОЛ УЛСАД ЕРӨНХИЙ ЗОРИУЛАЛТЫН НИСЭХИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ НЬ”
Ерөнхий Зориулалтын Нисэх \ЕЗН\ буюу “General Aviation” гэдэг нэр томьёо ойлголт 1968 оноос эрхзүйн түвшинд бий болж дэлхийн практикт нэвтэрсэн. Өнөөгийн байдлаар дэлхий дахинд нийт 362 000 гаруй ЕЗН-ийн агаарын хөлөг ашиглагдаж, үүний зэрэгцээ арилжааны агаарын тээвэрлэлтэд 60 000 орчим агаарын хөлөг ашиглагдаж байна. Дэлхийн бүх нислэгийн 87%, бүх агаарын хөлгийн 89% -ийг ЕЗН эзэлдэг бөгөөд зах зээл өндөр хөгжсөн барууны орнуудын эдийн засагт ЕЗН асар их үүргийг гүйцэтгэж байна. Сүүлийн үеийн судалгаагаар зөвхөн АНУ-д гэхэд ЕЗН-ээс жилд 219 гаруй тэрбум доллар тус улсын эдийн засагт эргэлдэж 1,2 тэрбум долларын татвар төвлөрүүлж байна. Тус улсад ЕЗН-д хамрагдах 199 900 нисэх онгоц байгаа нь Америкийн агаарын хөлгийн паркын 96%-ийг эзэлж байна. Жилд дунджаар 25 сая цагийн нислэг үйлдэж байгаа нь АНУ-ын нийт нислэгийн 75% нь ЕЗН-д ноогдож, 18,200 аэродром \нисэх онгоц хөөрч буух зурвас\ энэ тоонд 13,175 нисэх буудал, 4,600 нисдэг тэрэгний станц, эдгээрт ойролцоогоор 1, 265, 000 хүн ажиллаж байгаагаас 630 000 хүн хувийн нисгэгчийн үнэмлэх эзэмшдэг байна.
Монгол оронд нэн тулгамдаж буй асуудлуудад ойн хортон шавьжны тархалт, бэлчээрийн хөнөөлт мэрэгч амьтдын тоо толгойн хэт олшролт, тариалалнгийн талбайн хогтолт, ой хээрийн түймэр болон алслагдмал нутгуудад гардаг гэнэтийн осол аваар зэрэг ордог. Иймд Иргэний Нисэхийн салбрын салшгүй хэсэг болох ЕЗН-ийн оролцоог нэмэгдүүлж, зах зээлийн өнөөгийн нөхцөлд тохирсон зөв зохистой үйлчилгээг бий болгон дээр дурдсан асуудлуудыг үр ашигтайгаар шийдэх нь хамгийн оновчтой хувилбар мөн. Монголчууд социалист нийгмийн үед нисэх онгоц ашиглан жилдээ 250-300 мянган га тариалангийн талбайн хог ургамлыг авиа химийн аргаар устгаж, арвин их ургац хураан авч байжээ. Мэргэжлийн байгууллагуудын судалгаанаас авч тунгаахад, авиа хими ажлыг дахин сэргээвэл, га тутмаас авах ургацын хэмжээ хамгийн багадаа 3 центээр өсөх бололцоо байна. Энэ ажилд одоо манайд байгаа дахин ашиглах боломжтой АН-2 онгоц болон АНУ-д үйлдвэрлэгддэг АТ-602 загварын онгоцыг ашиглах боломжтой.
Ой хээрийн түймрийн улмаас жил бүр улсын эдийн засаг, байгаль экологид асар их хоихрол учирч байгаагаас 2007 онд 196,310 тэрбум \экологийн хохирлыг тооцоод\, 2008 онд 17,550 тэрбум, 2009 онд 605,20 сая, 2010 онд 992,50 сая, 2011 онд 2 тэрбум 650 сая, 2012 онд 84 тэрбум 19,4 сая, 2013 онд 6 тэрбум 383,9 сая, 2014 онд 10 тэрбум 759,9 сая, 2015 онд 79 тэрбум 948,6 сая төгрөгийн шууд хохирол учирсан байна. Ой хээрийн гал түймрийн үед дээр дурдагдсан АН-2, АТ-602 болон АНУ-д үйлдвэрлэгддэг OV-10A ба Martin Mars, Сэссна-208 загварын онгоцуудыг ашигласнаар галын аюулыг түргэн шуурхай унтрааж, байгаль орчныг хамгаалан илүү зардлаас татгалзаж чадна. Манай улсын газар нутгийн 10%-ийг эзэлж байсан ойн бүс нь гал түймэр, хортон шавьж болон хувь хүмүүсийн шунахай сэдлийн хууль бус үйлдэл зэрэг элдэв хөнөөл сүйтгэлд өртсөөр эзлэх талбай нь жилээс жилд буурч, ойн бүсийн нийт талбай18,3 сая га талбай эзэлж байгаа нь нийт газар нутгийн 7,88% болж багассан нь Монгол улсыг ойн нөөцөөр хомс улсын тоонд багтаажээ. Гэтэл манай улсын газар нутгийн 8 хүрэхгүй хувийг эзэлдэг ойн бүсийг хортон шавьжнаас хамгаалах ажилд жил бүр улсаас өчүүхэн хэмжээний хөрөнгө мөнгө төсөвлөдөг нь нисэх онгоц ашиглан агаараас хор цацахад хүрэлцдэггүй, энгийн механик аргаар тэмцэж байгаа нь үр дүн муутай байна.
Манай улсын хувьд ЕЗН нь эхлэл төдий байгаа ч дотоод нөөц бололцоон дээр тулгуурлан цаашид хөгжих асар их ирээдүйтэй. ЕЗН-ийн зах зээлийн менежмэнтийн тогтолцоог бий болгож, хөрөнгө оруулалтыг татаж чадсанаар энэ ангиллын онгоц, техник, засвар үйлчилгээний баазыг бий болгох, мэргэжлийн боловсон хүчнийг богино хугацаанд дотооддоо бэлтгэх сургалтын төв байгуулж үйл ажиллагааг жигдрүүлбэл үр өгөөжийг нь хүртэх боломжтой. Хөгжингүй орнуудад ЕЗН-ийн нисэх онгоцнууд нь үнэ өртгийн хувьд харилцан адилгүй байдаг ба тэдгээр нь эдэлгээ сайтай, ашиглалтын хугацаа урт, найдвартай ажиллагаатай, шатах тослох материалын болон засвар үйлчилгээний зардал бага, жолоодоход хөнгөн хялбар болсон зэрэг олон давуу үзүүлэлтэй байгаа. Жишээлбэл: АНУ-ын нисэх онгоцны зах зээлд олон хувиар үйлдвэрлэгдэн нийлүүлэгдэж, өргөн дэлгэр ашиглаж байгаа, зорчигч тээврийн зориулалтаар бүтээгдсэн 4 зорчигчийн суудалтай Сессна-172, 4-5 зорчигчийн суудалтай Maule-7-237 C, 9 зорчигчийн суудалтай Сессна-208 онгоцуудыг шууд худалдан авч Монгол улсад нийлүүлбэл илүү тохиромжтой агаарын хөлөг болох нь судалгаагаар тогтоогдсон. Мөн авиа химийн зориулалтаар Айртрактор АТ-602 онгоц нь манай нөхцөлд илүү тохиромжтой юм.

6. А.Энхчулуун
International Journalism, International Business & Technology Institute

“МОНГОЛЫН БОЛОВСРОЛ СОЁЛ”
Түүхээс авч үзэхэд Монгол улсын боловсролын сэргэн мандалт Богд Хаант Монгол улсын үеэс үүссэн гэж үздэг. Цаг хугацаа өнгөрөхийн хэрээр ЗХУ-тай ах дүүгийн найрамдалт бат харилцаа тогтоосон нь Монгол улсын боловсролын салбар ЗХУ-ын арга барилаар хөгжих болсон. Хуучин цагт энэ систем үүргээ гүйцэтгэсэн гэж тооцдог боловч өнөө цагийн үсрэнгүй хөгжил, шинэчлэлийн эрин зуунд энэхүү хуучирсан системийн арга барил нийгэм, тэр тусмаа дэлхий дахины шаардлагыг хангаж чадахгүй байгаа нь Монголын боловсролын систем, ялангуяа арга барилд өөрчлөлт хийх цаг болсныг нотолж байна. Багшийн заах аргын ерөнхий хандалга нь “Багш самбар дээр юм бичээд, хүүхдүүд түүнийг нь хуулж аваад, асуугдах”. Хичээлийг энэ аргаар явуулснаар тухайн насанд сурагчдын эзэмших ёстой чадварууд хаягддаг. Сурагчдын бодох, ой тогтоолт сайжрах боловч, амьдрал дээр гараад ачаалал даах, бие даан ажиллах болон шийдвэр гаргах чадваргүй болдгоос амьдрал дээр олон алдаа гаргадаг. Тийм учраас бодит зүйлийг хийж бүтээж, зохиож, хөдөлмөрлөж чаддаг, хүүхдийн хөгжил дээр суурилсан секц дугуйлан, сурагчдын чадамж дээр суурилсан үйлээр сурган мэдлэг олгох хөтөлбрүүдийг манай боловролын системд нэн даруй нэвтрүүлэх шаардлагатай байгаа юм. Үүний тулд:
1. Боловсролын шинэчлэлийг эрчимтэй гүнзгийрүүлэх
2.Боловсролын стандартыг боловсронгүй болгох
3.Сургалтын арга зүйг тасралтгүй сайжруулах шаардлага бий болж байна.
Багшийн хөгжилд бид юуг хамгийн түрүүнд анхаарах ёстой вэ? Мэдээж заах арга барилын шинэчлэлийг эхлүүлэх хэрэгтэй. Улс даяар багш нарыг хамруулсан шинэ сургалт семинар, лекцүүдийг зохион байгуулж, багш нартай хэлэлцэн эрдэмтэдтэй хамтран хийсэн судалгааны үндсэн дээр багшийн заах арга барил, стандартын шинэчлэлийн талаар шийдэл гаргах юм. \Тэрээр цааш нь боловсролын салбарт шинэчлэл хийх санаагаа бага, дунд, дээд боловсрол гэсэн хэсгүүдээр задлан тайлбарласан юм\
Дэлхий дээрх нийт 3700 улс орноос 200 үндэстэн үлдсэн шалтгаан нь зөвхөн уламжлалт түүхэн үнэ цэнэ дээр л тогтдог. Бид бусдаас өөр хэлээр ярьж, монголоороо сэтгэдэг үнэт зан заншилтай ард түмэн. Монгол орчин соёл маань өөрөө “сургуулийн өмнөх боловсрол болон бага ангийн боловсрол”ын анхдагч орчин юм байна. Монгол хүн цаашдаа монголоороо үлдэхийн тулд соёлын үнэт зүйл дээр онцгой анхаарч, даяаршин хөгжиж, глобалчлагдаж байгаагийн эсрэг монголоороо ондоошиж, Монгол бренд, монгол ухаан, монгол хөгжил, монгол боловсролыг дэлхий дахинд таниулж байж урт удаан хугацаанд оршин тогтнох боломжтой.

7. М.Ичинхорлоо
Social & Cultural Anthropology, State University of Mongolia

“ХҮҮХДИЙН СУРГУУЛЬ ДЭЭРХ ОРЧИН БА САХАРЫН ХЭТ ИХ ХЭРЭГЛЭЭ”
Миний бие энэхүү судалгааг Монгол улсад амьдарч байх хугацаандаа хийж эхлүүлсэн ба одоог хүртэл тасралтгүй судалсаар байгаа. Энэ судалгааны ажлын гол зорилго нь дунд сургуулийн хүүхдүүдийн “Үдийн цай” хөтөлбрийн хэрэгжилтийн эргэн тойрон, бага насны хүүдийн хичээл дээрх хооллолт, сургуулийн хүнсний мухлаг дахь аюулгүй байдал зэргийг судлахаа гол зорилго болгосон юм. Судалгааны обьектоор Чингэлтэй дүүргийн 24-р сургууль, Баянзүрх дүүргийн 33-р сургууль, Баянгол дүүргийн 47-р сургуулийг тус тус сонгож оруулсан болно. Судалгаанд нийт 45 сурагч оролцсон ба бичгийн, ярилцлагын арга, антропологийн оролцон ажиглах \participant observation\ аргуудыг тус тус ашигласан болно.
1.Үдийн цайны өмнөх гар ариутгал:
2007 онд хийсэн судалгаагаар улсын хэмжээнд 14,4% нь гар угаах нөхцлөөр хангагдаагүй, гар угаагуурын тоо норматив хэмжээнээс 3 дахин цөөн буюу 107 сурагчид 1 гар угаагуур ноогдож байсан нь тогтоогдсон байна. 2011 онд хийсэн судалгаагаар нийт сургуулиудын хувьд улсын хэмжээнд дунджаар 123,49 +- 20,04 хүүхдэд, хотын сургуульд 147,0 + -31,63 хүүхдэд, орон нутгийн сургуулиудад 86,76 +-9,74 хүүхдэд нэг угаалтуур ноогдож байна. Мөн 519 анги танхимын 29,9% нь ангидаа угаалтууртай, 68,6% нь угаалтуур байхгүй, 1,5% нь угаалтуур нь эвдэрч ажиллагаагүй болсон байв. 2015 оны байдлаар 31,8% д 38 хүүхэд тутамд 1 суултууртай, 54,9% нь 35 хүүхэд тутамд 1 угаалтууртай байна.
Шийдэл: Судалгаанд оролцогч бага насны хүүхдүүдийн яриагаар “завсарлагааны 15 минутад үдийн цайг идэж дууссан байх ёстой” бөгөөд нэг ангид ноогдох 45 хүүхэд нэг зэрэг гараа ариутгах боломжгүй юм. Гэвч Боловсролын Яамнаас гаргасан “Үдийн цай” хөтөлбрийн журам 2.4-т зааснаар “хүүхэд бүрийн гарыг угаах” заалт хэрэгжих боломжгүй болж байгаа юм. Тиймээс 1 хүүхдэд ноогдох угаалтуурыг сургууль бүрт шинэчлэн засварлаж хийж өгөх ёстой бөгөөд, гар угаагч Санитас гэх мэт шингэнийг Америк, Япон зэрэг улсуудын адил хүүхэд бүрт хэрэглүүлж эхвшүүлэх нь зүйтэй юм. Түүнчлэн Боловсрол, Эрүүл мэндийн Яамнаас хамтран хоолноос өмнө гар цэвэрлэх нэг удаагийн салфетка хэрэглүүлэх шаардлагатай байна.
2. Үдийн хоолны шим тэжээл:
Хэт их гурил, гурилан бүтээгдэхүүн хэрэглэх нь судасны холестринийг нэмэгдүүлдэг ба “Үдийн цай” хөтөлбрөөр тараагддаг чихэртэй боорцог нь сахарын хэт их агууламжтай байсныг судалгааны явцад илрүүлсэн. 24-р сургуулийн хувьд 1-5-р ангийн \1200 орчим сурагчидтай\ долоо хоногийн 4 өдөрт нь савласан 200 гр амтат жүүс, амтат печень өгч 1 өдөрт махан хоол \тэр дундаа будаатай бууз, будаатай хуурга г,м\ 3 төрлийн хоол ээлжлэн өгдөг байна. Эдгээрт сард нийтдээ 10-11 сая төгрөг улсаас төсөвлөдөг аж. 2007 онд нийт 10 тэрбум төгрөгийг “Үдийн цай” хөтөлбөрт зарцуулсан ба 2008 онд улсын хэмжээний 1-5-р ангийн 196 мянган хүүхдэд 16,5 тэрбум төгрөг зарцуулахаар тусгасан байна. Энэ мэтчилэн жилд зарцуулах төсвийн хэмжээ нэмэгдэж байгаа боловч хоолны чанар сайжрахгүй байгаа нь нууц биш.
Шийдэл: Япончууд хүүхэд бүртээ өдөрт аяга сүү улсаас өгөх хөтөлбөр гаргасны хүчинд хүн амынх нь дундаж өндөр нэмэгдсэн гэдэг. Үүний адил монголчууд бид өөрсдийн үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжин олон төрлийн цагаан идээг хүүхэд багачуудад хүргэх боломжтой билээ. Энэ нь төсөвлөсөн төсвөөс ч хэмнэлттэй байж болох төдийгүй эрүүл хооллох чухал алхам болж чадах юм.
3.Бага насны хүүдийн сахарын хэрэглээ:
Хүн өдөр болгон сахар идээд байдаггүй ч далд хэлбрийн сахарыг маш их хэмжээгээр иддэг болохыг тогтоосон юм. \Тэрээр асуудлыг видео хэлбрээр бэлтгэснээ үзүүлж тайлбарлав\. Хүн өдөрт тодорхой хэмжээний сахарыг авч байх ёстой ч хэтрүүлэн хэрэглэж байгаа нь маш олон өвчний \таргалалт, чихрийн шижин, харшил, нүдний хараа муудах, нүүрээр батга гарах, зүрх судасны\ суурь болж байдаг аж. Дээр дурдсан шиг бага дунд насны хүүхдүүдэд багаас нь зөв хооллох дадлыг эзэмшүүлэх нь нэн чухал бөгөөд энэ байдалд онцгой анхаарал хандуулах хэрэгтэй болж байна.
Шийдэл: Оюутан залуус, хүүхэд багачуудын хооллох газар нь сургуулийн орчин байдаг. Тэд өдрийн ихэнх цагийг сургууль дээрээ өнгөрүүлдэг. Тэгэхээр “Үдийн цай” хөтөлбрийн хоолны шим тэжээлд онцгой анхаарахаас гадна сургууль болон сургуулийн орчимд байрлах хүнсний мухлагуудад өндөр шаардлага тавих шаардлагатай.

8. Э.Саруул
Maurer School of Law, Indiana University of Bloomington

“НИЙТИЙН ЭРҮҮЛ МЭНД”
Бидний өвөг дээдэс үр хүүхэддээ “Эрүүл мэнд эрхэм баян” хэмээн сургаж ирсэн. Үнэхээр ч улс орны хөгжлийг байгалын баялаг, газар нутгийн хэмжээ, байршлаас нь илүү ард түмний мэдлэг боловсрол, ажиллах чадвар, эрүүл мэнд, дундаж наслалт зэргээр тодорхойлох болсон нь “эрүүл хүн”-ий үнэ цэнэ ямар хэмжээнд үнэлэгдэхийг харуулж байна. Үүнтэй холбоотойгоор олон улсад амьдралын буруу хэвшлээс үүдэлтэй нас баралт, өвчлөлийг багасгахад түлхүү анхаарал хандуулж, сургалт сурталчилгааг өргөнөөр явуулдаг болоод буй. Үүнийг “нийтийн эрүүл мэнд” гэж томьёолж буй. Гэвч Монгол улсын хэмжээнд 4 хүн тутмын 1 нь хөдөлгөөний хомсдолтой, 2 хүний 1 нь илүүдэл жинтэй, тамхины хэрэглээ 27,1%, архины хэрэглээ 36,3%, архи хэтрүүлэн хэрэглэгчид 10,3% гэхчилэн зөвхөн хувь хүний зан үйлээс шалтгаалан эрүүл мэндээ эрсдэлд оруулж байгаа тохиолдол олон.
Асуудал:
Бид өдөр тутамдаа олон төрлийн хуванцар савыг хоол хүнсээ хадгалах, зөөвөрлөх, блэтгэх зэрэг ахуйн хэрэглээндээ өргөнөөр ашигладаг. Зуны цагт айраг таргаа “пепси”-ний сав буюу ундааны саванд хийлгэж аваад хэрэглэчихдэг. Энэ нь авч явахад хөнгөн авсаархан, хагарч асгараад байхгүй, хямд төсөр, олдоц сайтай гэх мэт давуу талтай ч хүний эрүүл мэнд, байгаль орчинд хортой нь хэдийнээ нотлогдсон зүйл юм. Хуванцар савыг дахин ашиглах, түүнийг нугалах, унагаах, халуун хүйтэн зүйл савлах бүрт дотор нь байгаа бүтээгдэхүүнд нь химийн хорт нэгдлүүд уусаж байдаг. Хуванцараас хүний эрүүл мэндэд хортой хар тугалга болон химийн олон хорт бодисууд ялгарч байдаг аж. Эдгээрээс чихрийн шижин, үргүйдэл, арьсны өвчин, мэдрэлийн согог гэх мэт олон төрлийн өвчний эх үүсвэрүүд тавигддаг талаар холбогдох мэргэжилтнүүд анхааруулж байгаа. Тэр ч бүү хэл манайхны сүү, айраг, жимс хийж зардаг цэнхэр боошиг нь химийн хаягдал хадгалах зориулалттай сав. Гэтэл бид үүнийг хэрэглэсээр 20 гаруй жил болж байна.
Манайд худалдагдаж буй хүнсний 80 гаруй хувь нь гадны бүтээгдэхүүн. Зүсэн зүйлийн эдгээр хүнсийг юугаар хийсэн, Монголд орж ирээд хэр удаж байгаа нь тодорхойгүй. Наад зах нь халуунд халж, хүйтэнд хөлдөж хэдэн мянган км зам туулж ирдэг хүнсний ногоонууд яагаад ялзрахгүүй, удаан хадгалагдаад байгааг бид үл тоон хэрэглэсээр. Саяхныг болтол буюу 2013 он хүртэл хүнсний бүтээгдэхүүнийг дуртай хувь хүн нь импортлон оруулж, худалдан борлуулахыг зөвшөөрдөг цөөхөн орны нэг нь монгол улс байсан юм. Харин хуулийн өөрчлөлтөөр “Хүнсийг зөвхөн Монгол улсад бүртгэлтэй хуулийн этгээд экспортолж, импортолно” гэсэн заалт оруулав. Хууль батлагдаад даруй 3 жил өнгөрсөн ч урьдын адил хэн дуртай нь хүнсний бараа бүтээгдэхүүнийг импортолж, худалдан борлуулсан хэвээрээ.
Миний хувьд өнөөдөр ажил болж хэрэгжиж чадахгүй байгаа тус хуулийн 2 зүйл заалтыг амьдрал дээр бага ч атугай хэрэгжүүлэхийн тулд НИЙТИЙН ЭРҮҮЛ МЭНД тэр тусмаа БҮХ НИЙТИЙН ХООЛ ХҮНСНИЙ БОЛОВСРОЛ-ын чиглэлээр дараах 3 үндсэн зорилго бүхий саналыг дэвшүүлж байна.
1. Иргэн бүрийг хүнсний бүтээгдэхүүний шошго уншиж таньдаг болгох
2. Хуванцар савны зөв зохист хэрэглээг таниулах
3. Албан байгуулагуудыг саванжуулах аян
Яаж шийдэх вэ?
-Иргэдийг бараа бүтээгдэхүүний шошго уншдаг болгох, хуванцар савны хэрэглээг таниулах чиглэлээр албан байгууллагуудаар сургалт зохион байгуулна. Ингэхдээ ШУТИС-ийн хүнсний аюулгүй байдлын анги, ЭМШУИС зэрэг сургуулиудын оюутнуудаас бүрдсэн баг гарган албан байгууллагуудад үнэгүй сургалт зохион байгуулах юм.
-Цаашлаад сайн дурын идэвхтэн залуусаар дамжуулан:
а. Нийслэлийн мэргэжлийн хяналтын байцаагч нарын тайлбар бүхий видео шторк бэлтгэх, хэлэлцүүлэг өрнүүлэх
б. Фейсбуукээр тайлбар видео, зурагт хуудас бэлтгэх
с. Sweet Kitchen, Taste it гэх мэт хоол хүнсний группуудтэй хамтрах
d. Е үсгээр эхэлсэн будагч бодисууд, бараа бүтээгдэхүүний хадгалах хугацааны талаар энгийн ойлгомжтой зурагт хуудас хийж олон нийтийн сүлжээ, вэб сайтуудад гаргах гэх мэт ажлуудыг хийх боломжтой.

Энэ мэт олон гарц шийдлийг бид заавал төр засгийн бодлого дэмжлэгийг хүлээлгүйгээр хийж хэрэгжүүлэх боломж байна. Миний хувьд энэ саналаа ажил хэрэг болгохоор шийдсэн.
…Эдгээр илтгэлүүдийг зохих заавар журмын дагуу судлаач эрдэмтэн Ш.Баатар, Ерөнхий консул Д.Баярхүү \Г.Отгонгэрэл\, Калифорни мужийн тээврийн газрын мэргэжилтэн А.Баярмаа, Монголын Залуучуудын Хөдөлмөрийн Биржийн тэргүүн Б.Бэлгүтэй, Г.Галбадрах нар шүүж шалгаруулав. Шүүгчдийн оноо оролцогчдын санал нэгдсэнээр энэ жилийн “Надад хэлэх үг байна?” 6 дахь удаагийн илтгэлийн уралдааны
1-р байранд: Э.Саруул “Нийтийн эрүүл мэнд” сэдэвт илтгэлээрээ
2-р байранд: М.Ичинхорлоо “Хүүхдийн сургууль дээрх орчин ба сахарын хэт их хэрэглээ” сэдэвт илтгэлээрээ
3-р байранд: Б.Хэрлэн “Цус ойртолтыг удамшлын шинжилгээний сангийн тусламжтай, хуулийн дагуу хязгаарлах нь” сэдэвт илтгэлээрээ тус тус шалгарч шагнагдлаа. “Надад хэлэх үг байна?” нэртэй энэ арга хэмжээ Америкт суралцаж ажиллаж байгаа монгол залуусын уулзаж танилцан, нөхөрлөж дотносох орон зай болон өргөжсөөр 6 жилийн нүүрийг үзэж буй. Америкт суралцаж буй, суралцаж төгсөөд ажиллаж буй олон монгол залуусыг Монгол эх орныхоо хөгжил дэвшилд анхаарлаа хандуулах, өөрийн дуу хоолойгоо бусдад хүргэх боломж болгон хөгжүүлэх зорилго маань үр дүнтэй хэрэгжсээр байгаад би их баяртай байгаа. Харин энэ илтгэлүүдийг “ажил хэрэг” болгох тал дээр анхаарах цаг болж байгаа. Зөвхөн Америкт гэлтгүй гадаадын бусад улс орнуудад суралцаж, бас ажиллаж буй монгол залуус энэ санаачлагыг дэмжин дэлгэрүүлбэл юутай сайн сан. Олон олон дуу хоолой, ухаалаг санаанууд нэгдсээр Монгол орны хөгжилд бодит ажил хэрэг болно гэдэгт бид итгэж байгаа. Ийм л залуус Монголын ирээдүйг авч явах учраас энэ санаачлагыг хайхрахгүй байж боломгүй.

Энэ жилийн арга хэмжээнд хот хотуудаас ирж оролцсон залуус маань дэлхийн цахим ертөнцийн төв болох “Цахиурын хөндий” д зочилж, хоорондоо танилцан санаа бодлоо хуваалцаж, залуу хүний эрч аагиар инээд наргиан, бүжиг дуу хуураар дүүрэн өдрүүдийг хамтдаа өнгөрүүлэв. Энэ бол бидний хэмжиж, тооцож чадамгүй сайхан үр дүн. Энэ жилийн “Надад хэлэх үг байна-6” арга хэмжээ, 3 дахь удаагаа зохион байгуулагдаж байгаа “Хөдөлмөрийн Яармаг” тай хамт болж буй болохоор Монголоос зорьж ирсэн “Эрдэнэс Таван Толгой” компанийн дэд захирал Т.Билгээ, Монголын Ажил Олгогч Эздийн холбооны дэд тэргүүн А.Эрдэнэбаатар, Нийслэлийн Хөдөлмөрийн Газрын дарга Г.Гэрэлмаа, Залуучуудын Хөдөлмөрийн Биржийн тэргүүн Б.Бэлгүтэй нар энэ арга хэмжээнд зочноор оролцон залуустай санал бодлоо хуваацлаа.
Зохион байгуулагч багийн шийдвэрээр 2017 оны “Надад хэлэх үг байна” илтгэлийн арга хэмжээ Колорадо мужийн Денвер хотод зохион байгуулагдахаар болов. “Дараа жилийн наадам даан ч хол байна даа” гэсэн ч урсан урсах өдөр хоногуудын урсгал дунд нэг л мэдэхэд уулзацгаана. Олон олон залуус энэ өдрийг тэсч ядан хүлээж байдаг нь илүү сайхан. Тэнд монгол бахархал огшиж, монгол сэтгэл ундарч байдаг юм. Энэ жилийн арга хэмжээг зохион байгуулсан залуустаа маш их баярлалаа.
Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
www.galbadrakh.com 2016-04-20

Apr 25

“ИД ШИДИЙН ОРОН” төсөл АМЕРИКТ

By gala-admin | ТЭМДЭГЛЭЛ

IMG_9837IMG_9837MM BrandingХүний наймаа, хүчирхийлийн эсрэг, хүүхэд хамгааллын чиглэлээр өдгөө Монголд жирийн залуусын дуу хоолой болж, энэ талаар бодитой санаачлагуудыг ажил хэрэг болгож буй ТББ бол “Лантуун дохио”. Сайхан нэрүүдээр төсөл зохиож төслөөр олдсон мөнгөнүүдийн ихэнхийг нь хуваан завшиж, хийсэн жаахан ажлаа “Ялааг заан болтол” нь сурталчилж сүржигнэдэг олон ТББ-уудаас эд огт өөр. Хууль дүрэм журам нь цаасан дээр байдаг ч амьдралд хэрэгждэггүй “Хүний эрх” тэй холбоотой хүний наймаа, хүчирхийллийн эсрэг, хүүхэд хамгааллын асуудлаар тэд олон бодитой санаачлагуудыг хийж хэрэгжүүлж байгаа нь хүмүүсийн анхааралд өртөж, олон олон хүмүүс, залуус тэднийг дэмжиж ажиллах болсон. Тэд ийм ажлуудаа “халуун сайхан сэтгэл”-ийн илчээр хийдэг болохоор, хийж буй ажлууд нь ил тод тодорхой, хэн хүнд ч ойлгомжтой байдаг болохоор хүмүүс тэднийг ойлгож чин сэтгэлээрээ дэмждэг юм.
Өнгөрсөн өвөл тэд шинэ жилийн баяраар “Ид шидийн уут” нэртэй аян өрнүүлж, амьдралын “боломжгүй” байдлын улмаас эрх нь зөрчигдөж байгаа олон хүүхдүүдэд хүрч, тэднийг баярлуулсан. Хэдийгээр хүмүүсээс бэлэн мөнгө хандив маягаар авч зарцуулаагүй боловч залуусын оролцоо, бусдын дэмжлэгийг мөнгөн дүнгээр үнэлбэл “70 орчим сая төгрөг болсон” гэж Ч.Ганжавхлан надад хуучилж байсан. Тэр үеэс хойш “Ид шидийн орон” гэдэг  содон нэр дуулдах болов. Энэ төслийг “Лантуун дохио” ТББ, “Маамуу” хүүхэд хөгжлийн төв хамтран санаачилж, зохион байгуулж байгаа юм байна. “Ид шидийн орон” нэртэй төслөө танилцуулахаар  Ч.Ганжавхлан дүү минь АНУ-д ирж, өчигдөр буюу 4 сарын 23 нд АНУ-ын нийслэл Вашингтон ДС хотноо ажиллаж амьдарч буй монголчууд болон залуустай анхны уулзалтаа хийлээ. Энэ бол зорьж ирсэн ажлынх нь анхны гараа. Уулзалтад ирсэн хүмүүс энэ төслийн талаар өөрсдийн ойлголттой болж, идэвхтэй оролцон, өөрийн санаа бодлоо ч нэмэрлэж байв.
“ИД  ШИДИЙН ОРОН”  төсөл нь ТОВЧХОНДОО:
Амьдралын хувьд хэцүү хүнд байгаа хүүхдүүдэд боломжтой үедээ хувцас, ном, бэлэг цуглуулан өгөх нь асуудлыг тухайн үед нь шийдэж байгаа мэт боловч, асуудлыг бүхэлд нь шийдэх арга зам биш учраас тэд “Ид шидийн орон” төслийг санаачилсан юм билээ. Улаанбаатар хотын захын гэр хороолол дунд са 0,7 га хашааны газраа сайхан сэтгэлтэй нэгэн тэдэнд бэлэглэсэн гэнэ. Газартай болсон болохоор тэд уг газартаа “Хүүхдийн хөгжил, хамгааллын төв”-ийг орчин үеийн загвараар барьж ашиглалтад оруулан, гэр хорооллын хүүхдүүдийн төлөө ажиллуулахаар төлөвлөж, түүнийгээ “Ид шидийн орон” гэж нэрлэжээ. Доороо машины гражтай хоёр давхар барилга, нэг давхар “гар урлалын цех”, спортын болон хүүхдийн тоглоомын талбайн цогцолбор, орчных нь зам, ногоон бүтээмж бүхий маш аятайхан байгууламжийн зураг загварыг зохиож, эдийн засгийн тооцоог нь нарийвчлан гаргаж байгаа аж. Нэг удаадаа 50 хүүхдэд үйлчлэх хүчин чадалтай энэ байгууламжийг босгох санхүүжилтыг Монгол, Солонгос, Япон, Америкт ажиллаж амьдарч буй монголчууд болон тус орны иргэдийнх нь дэмжлэгээр бий болгохоор тооцоолсон юм байна. Мөн уг байгууламжийг ашиглалтад орох үед ажиллах мэргэжлийн боловсон хүчнүүд болон үйл ажиллагааны зарчим чиглэлийн  асуудлаа ч шийдэж байгаа аж. Энэхүү төслийг АНУ-д М.Дэлгэрцогт, Солонгост  С.Гүлсара, Японд З.Бүжин нар хариуцаж байгаа юм билээ. Шаардлага гарвал энэ хүмүүстэй холбогдох боломжтой юм байна.
Ч.Ганжавхлан АНУ-д “хандив босгох” гэж ирээгүй, энэ төслийнхээ талаар хүмүүст тайлбарлан ойлгуулж, “Ид шидийн орон” г ашиглалтад орсны дараа тэнд үйлчлүүлэх хүүхдүүдэд бодитоор туслах боломжийг санал болгохоор иржээ. “Ид шидийн орон”-оор үйлчлүүлэх амьдарлын боломжгүй нэг хүүхдэд зориулах зардлыг сард дунджаар 30 ам доллар \өдөрт 1 ам доллар буюу жилд 365 ам доллар\ гэж тооцоолон, АНУ-д ажиллаж амьдарч буй монголчуудаас “нэг хүн, нэг хүүхдэд туслаач” гэж санал болгож байгаа юм байна. Нэг хүүхдээ тэр хүн өөрөө сонгох ба зардлын зарцуулалт нь “шилэн данс”-нд байж хандив өгч тусалж буй бүх хүмүүс өөрсдөө харж хянаж байх боломжийг хангажээ. Гэхдээ одоогоор уг төсөл нь дөнгөж эхэлж буй болохоор энэ санаагаа хүмүүст ойлгуулан “ид шидтэй ах, эгч” нартай урьдчилан гэрээ хийж баталгаажуулахыг хүсч байгаа аж. Уг байгууламжийг барьж байгуулахаас эхлээд боловсон хүчнээ бэлтгэх, ажиллаж эхэлсний дараагаар шаардагдах урсгал зардлуудаа ч урьдчилан тооцож, асуудлуудаа цогцоор нь урьдчилан шийдэж байгаа нь надад их таалагдсан. Энэ удаагийн аялалын хугацаа нь бага байгаа болохоор Ч.Ганжавхлан, М.Дэлгэрцогтын хамтаар Нью-Йорк, Нью-Жерси, Денвер, Чикаго, Вашингтон ДС хотуудад ажиллахаар төлөвлөжээ. 4 сарын 29 нд Нью-Жерсид, 4 сарын 30 нд Нью-Йоркод, 5 сарын 6 нд Денверт, 5 сарын 7 нд Чикаго хотуудад  монголчуудтайгаа уулзах юм байна. \Энэ талаарх дэлгэрэнгүй  мэдээллүүдийг  703 405 6099 Ч.Ганжавхлан, 703 395 0001 М.Дэлгэрцогт нартай холбогдон авч болно\  Харин ирэх намар, эсвэл он гараад АНУ-ын бусад хотуудаар нилээд цаг зарцуулан аялж, хүмүүстэй уулзан төслөө дэлгэрэнгүй танилцуулах талаар бодож байгаа.
Тэд энэхүү “Ид шидийн орон” төслөө “загвар” болгон байгуулж, ийм төслийг байгуулахад хэр хэмжээний зардал зарцуулах, боловсон хүчнээ хэрхэн бэлтгэж, яаж ажиллуулах, урсгал зардал нь хэр хэмжээтэй байж, түүнийгээ яаж зарцуулах гэхчилэн бүх асуудлуудыг бодитой, цогц байдлаар Монголын Төр болон энэ чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагууд, аймаг хот сум дүүргийн удирдлагууд, жирийн иргэдэд ойлгуулж, энэ боломжийг ашиглан хүүхдүүдийг хөгжүүлэн хамгаалах асуудлуудыг шийдэхийг уриалах зорилготой юм байна. Цаасан дээрх төлөвлөгөө, индэр дээрээс уриалахаас огт өөрөөр БОДИТОЙ үйл ажиллагааг санал болгох аж. Нөгөө талаас тэд гадаадын олон улс орнуудад ажиллаж амьдарч буй монголчууддаа Монгол орны хөгжилд тэр тусмаа Монголын ирээдүй болсон хүүхэд залуусын хөгжил, хамгаалалд бодитой хувь нэмэр оруулах боломжийг санал болгож байна. Энэ бас бодитой, шинэлэг санаачлага. Энэ төслийг хэрэгжүүлэхэд чин сэтгэлээрээ нэгдсэн залуусын маш сайн баг бүрдсэн болохоор, тэд хэрэгжилтдээ итгэлтэй байгаа аж.
МИНИЙ БОДОЛ:
Хэдийгээр Монголд маань засаглал, эдийн засаг, сэтгэлгээний ХЯМРАЛ үргэлжилж байгаа хэдий ч “Саарын хажуугаар сайн” үйл ажиллагаа идэвхижиж байгаагийн илрэл нь “Лантуун дохио” ТББ-ын санаачлан хэрэгжүүлж байгаа олон санаачлага болон төслүүд. Би тэдний үйл ажиллагааг анхааралтай ажиглан боломжтой үедээ тусалж дэмжиж байхыг хүсдэг. Ардчилал ялснаас хойшхи 25 жилд бид Төр засгийг хангалттай шүүмжилж, улстөрчдийг хангалттай харааж зүхлээ. Харин яг одоо “Би өөрөө Монгол эх орныхоо төлөө юу хийсэн билээ?” гэж асуугаад үз дээ? Буруугаа бусдаас бус өөрөөсөө хайх цаг иржээ. “Юу хийх вэ? Яах билээ?” гэж тэвдсэн олон асуултуудын хариуд ийм санаачлагууд БОЛОМЖ-уудыг санал болгон бас мэдрүүлэх болно. Монголчууд бид улстөрөөс хамааралгүй, эдийн засгийн шалтгаан тоочилгүй СЭТГЭЛ-ээрээ нэгдэн зүтгэж чадвал болохгүй, бүтэхгүй зүйл байхгүй гэдгийг ийм олон санаачлагууд баталж буй. “Хийх хүсэлтэй хүмүүст арга нь олдож, хийх дургүй хүмүүст шалтаг олддог” цаг үе тохиожээ.
Бид жаахан ч атугай хийж бүтээж байгаа хүмүүсийг шоолж шүүмжилж, үгүйсгэн тавлаж суудаг АТГАГ сэтгэлгээнээсээ салж, зөв сайн санаа болон санаачлагуудыг дэмжиж байж хамтдаа хөгжинө. Цөөхөн монголчууд биднийг ГАДААДЫН УЛС ОРНУУД хөгжүүлэхгүй ээ, МОНГОЛЧУУД БИД ӨӨРСДӨӨ л хөгжүүлнэ. Өөр ямар ч сонголт байхгүй, бас боломж ч байхгүй. Тэр тусмаа бодит үр дүн нь маш удаан мэдрэгддэг боловсролын салбар, одоо өсч өндийж буй хүүхэд залуусын хөгжил дэвшлийн төлөө бид нэгдэх хэрэгтэй болж байна. “ИД ШИДИЙН ОРОН”-Д ТАВТАЙ МОРИЛ, МОНГОЛЧУУД АА!

Apr 04

“ЯАГААД?” төслийнхэн АМЕРИКТ \талархалт тэмдэглэл\

By gala-admin | ТЭМДЭГЛЭЛ

“Яагаад?” нэвтрүүлэг маань өнгөрсөн оны 12 сарын дундуураас Монгол ТВ HD -ээр гарч эхэлснээс хойш ETV, Рояаль ТВ, УБТВ-ийн 2-р сувгуудаар үргэлжлэн гарч байна. you tube дээр “Яагаад нэвтрүүлэг” хайлтаар, фейсбуук дээр “Яагаад төсөл” хайлтаар үзэж болохоос гадна, www.orloo.com сайт, миний www.galbadrakh.com сайтаас, тун удахгүй www.medeelel.com сайтуудаас үзэж болно. Монгол орны хөгжилд хэрэгтэй санаа, иргэдийн сэтгэлгээний соёл, Төр иргэдийн харилцан хүлээх үүрэг хариуцлага хийгээд, өөрчлөлт шинэчлэлийг өөрөөсөө эхлэх санаачлагад чиглэсэн энэ нэвтрүүлгүүдэд тун хэрэгтэй сэдвүүдийг хамруулахаар зорьж буй. Нөгөө талаасаа улстөр, бизнесээс ангид хувь хүмүүсийн санаачлага хэрхэн ажил хэрэг болж болохыг нийт хүмүүст үлгэрлэн харуулахыг ч хичээж байгаа.
Өнгөрсөн оны 5, 8 саруудад АНУ-д багаараа ирж зураг авсан ажлаа үргэлжлүүлэн энэ оны 2 сард гурав дахь удаагийн зураг авах баг маань АНУ-д хүрэлцэн ирсэн юм. Нэвтрүүлгийн продюсер Т.Нарантунгалаг, менежэр Т.Баатарчулуун, зураглаач М.Төрманлай нар Монголоос ирж, Виржина мужид ажиллаж амьдарч байгаа Д.Түвшинжаргал бидэнтэй нэгдсэнээр энэ удаагийн баг бүрэлдэв. Бид энэ багаараа Нью-Йорк, Вашингтон ДС, Чикаго, Денвер, Лас-Вегас, Сан-Франциско, Лос-Анжелес хотуудаар сар гаруй хугацаанд аялан нийтдээ 17 сэдвийн зураг авалт хийж амжлаа. Багагүй ядарсан боловч бид хийсэн ажлынхаа бүтээмжинд сэтгэл хангалуун байгаа. Нэвтрүүлгийн санхүүжилт амаргүй байсан болохоор энэ удаагийн аялалын явцад АНУ-д ажиллаж амьдарч буй монголчуудтайгаа уулзан зорьж, хийж, бүтээж яваа төслийнхээ талаар танилцуулан багагүй хандив цуглуулан энэ удаагийн нэвтрүүлгийн зардлаа шийдэж амжсандаа баяртай байгаа. Олон хүмүүс биднийг чин сэтгэлээсээ дэмжин зураг авалтын ажилд туслан байр, хоол бусад олон зүйлээр тусалж байсанд бид чин сэтгэлээсээ талархаж байна.
1. Нью-Йорк хотод бид “Музей” сэдвээр зураг авалт хийлээ. Нью-Йоркийн “Байгалын Түүхийн Музей”-н судлаач доктор М.Болорцэцэг маань энэ сэдвийг хамтран бэлтгэсэн юм. Нью-Йоркийн “Байгалын Түүхийн Музей”-д зураг авалт маань эхэлж, орон нутгийн бэсрэг музейд үргэлжилсэн. Өдөржин авсан зураг авалтын дараа будар цас хаялсан шөнөөр М.Болорцэцэг бид хамтдаа Вашингтон ДС-д ирцгээв. Тэр өдөр Монголын уламжлалт цагаан сарын битүүний өдөр байсан болохоор ёсоо бодож манай гэрт идээ засч, боломжоороо “битүүрсэн”. “Шинийн нэгэн”-ий өглөө эртлэн босч “цагаан сар”-ын ёсоо гүйцэтгэж, золгож “шинэлсэн”-ий дараа баг маань Вашингтон ДС дахь улсын мэдлийн Смитсоны музей дээр зураг авалтаа үргэлжлүүллээ. Энэ зураг авалтаа дуусгаад л М.Болорцэцэг маань Нью-Йорк руу гэр рүүгээ буцсан. Цаг зав, сэтгэл зүтгэлээ шингээн байж энэ сэдвийн зураг авалтыг хийж дуусгасан М.Болорцэцэгтээ маш их баярласан шүү.
2.Вашингтон ДС хотод бид “Мэргэжил олгох сургалт” сэдвээр Арлингтоны Career Center дээр, “Хичээлийн дараах сургалт” сэдвээр Стерлинг дахь монгол эзэнтэй Sterling Ballet сургууль дээр болон бие хамгаалах урлагийн сургууль дээр тус тус зураг авлаа. “Мэргэжил олгох сургалт” сэдвээр бэлтгэж орчуулга хийж тусалсан Т.Болормаа, “Хичээлийн дараах сургалт” сэдвээр зураг авалт хийхэд дэмжиж тусалсан Өлзий, Туяа нартаа баярлалаа. Төслийг минь дэмжиж санхүүгийн дэмжлэг үзүүлсэн Амгаа, Баясаа, Чойжоо, Болдоо, Мэндээ, Хүдэрээ, Отгоо, Дашгай \дандаа чулууны бизнес эрхэлдэг найзууд минь\ болон авто засварын бизнес эрхэлдэг Нараа нартаа баярласан шүү.
3.Биднийг Чикаго хот руу ороход нилээд их цас орж байв. Чикаго хот дахь “Монгол эмч нарын Холбоо”-ны тэргүүн Нямсүрэн биднийг урьсан зоогийн газар саатаж хоол идэхдээ “Валентины өдөр” болж байгааг анзаарсан сан. Дараа нь Чикаго хотод байх хугацаанд бидний байр, хоолыг “даана” гэж амалсан EJ суши рестораны эзэн Цагаанаагийнд очиж тухалцгаав. Цагаанаа биднийг “гэртээ байгаа юм шиг байгаарай” гэж хүссэн болохоор бид гэртээ байгаа юм шиг л байсан даа. Маргааш орой нь Чикагогийн “Монголчуудын Холбоо”, “Монгол мэдлэг” сургууль, “Ану маркетинг” компаниуд хамтран “Буба” \эзэн нь Чинбаа\ ресторанд зохион байгуулсан Чикаго хотод ажиллаж амьдарч буй монголчуудтай уулзах уулзалт боллоо. Энэ уулзалтад хүрэлцэн ирж бидэнтэй санал бодлоо хуваалцан, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлсэн бүх хүмүүстээ маш их баярласан шүү. Бүжигчин Батцэнгэл маань Лас-Вегасаас “дөнгөж ирээд”, нөхрөө дагуулан шууд хүрэлцэн ирсэн. Сайн сайхан бүхнийг чин сэтгэлээсээ дэмжин тусалж явдагт тань маш их бахархдаг шүү.  Биднийг дэмжиж санхүүгийн дэмжлэг үзүүлсэн “Монголчуудын Холбоо”, “Монгол мэдлэг” сургууль, “Мон Транс” компани болон Батцэнгэл, Байгалмаа Г, Байгалмаа Ц, Саранчимэг, Батцэцэг, Хулан, Долгорсүрэн, Цагаанаа нартаа маш их баярлалаа. Уранчимэг маань биднийг гэртээ урьж сайхан хоол, цайгаар дайлсанд талархаж байна.
Чикаго хотноо манай баг “Хүүхэд асрах үйлчилгээ” \Шинэбилэг, Энхжин\, “Таксины үйлчилгээ” \Гансүх, Зоригоо, Баясгалан\, “Хот хоорондын тээвэр” \Мон Транс Энхбаатар, Батбилэг\, “Хотын аялал жуулчлал” \Т.Сэргэлэнцэцэг\, “Эмийн хэрэглээ” \Эмч нарын холбоо\, “Эрсдлийн даатгал” \Цагаанаа\ сэдвүүдээр зураг авалт хийлээ. Чикаго дахь зураг авалтын бүх холбоосыг хийж, зохион байгуулж тусалсан Т.Сэргэлэнцэцэгтээ их баярлалаа, үргэлж биднийг дэмжиж байдагт тань байнга талархаж байдаг шүү.
4. Чикаго хотоос үүрээр гарсан бид замдаа хоноод Денверт очиход, уран үгсийн “Тулга” клубийнхэн маань Лхамаагийнд цуглаад биднийг хүлээж байлаа. Тэдэнтэй хамтдаа хооллож халуун дулаан үгсийг хэлэлцэв. Ш.Байгалмаа, Б.Амгаланбаяр хоёр бидэнд зочид буудал захиалж, төлбрийг нь хийсэн байлаа. Бид Денверт “Өндөр настны асрамжийн газар”, “Бохирын ус цэвэршүүлэх байгууламж”, “Олон нийтийн харилцаа” сэдвүүдээр зураг авалтууд хийлээ. Энэ сэдвүүдийн зураг авалтын бэлтгэл ажлыг Ш.Байгалмаа маань зохион байгуулж, “Эгч дүүс хот”-ын ажилтан америк бүсгүй оролцон, оюутан Азжаргал орчуулагчаар ажилласан юм. Биднийг үргэлж дэмжиж зураг авалтын ажлыг зохион байгуулж байдаг Ш.Байгалмаадаа талархаж байнаа. Денвер хотноо Пиццаны бизнес эрхэлдэг Отгоо нэг өдөр над руу утасдан ирж хоол идэхийг урив. Тэнд хоол идэнгээ нилээд зүйлүүдийг ярьж амжсан төдийгүй “Эрсдлийн даатгал” сэдвээр зураг авч амжсан. Бидний санаачлагыг дэмжиж санхүүгийн дэмжлэг үзүүлсэн “Тулга” клубийнхэн болон Отгоо, Мөөгий нартаа баярлалаа. Дараагийн хот руу гарахын өмнөх орой Мөөгий маань биднийг гэртээ урьж хоол цайгаар дайлав. “Муу хүн идсэнээ” гэдэг хэллэг байдаг хэдий ч хүмүүсийн сайхан сэтгэлийн дайллагыг дурдахгүй байж бас боломгуй.
5. Денверээс шөнө хагаслаж гарсан бид үдээс хойш Лас-Вегас хотод очиход Эрдэнэчимэг, Баясгалан хоёр маань бидэнд зориулан захиалсан зочид буудалдаа, өөрсдийн хийсэн хоолоо авчран хүлээж байв. Бид энд нэвтрүүлгийн зураг авах төлөвлөгөөгүй боловч, багийнхандаа дэлхийн шоуны том хот Лас-Вегасыг богинохон хугацаанд ч болов үзүүлэхээр саатсан хэрэг. Эрдэнэчимэг, Баясгалан хоёр маань бидний хийж зорьж байгаа бүхэнд талархан дэмжиж байгаагаа илэрхийлээд дараагийн удаад Лас-Вегасаас бэлтгэж болох сэдвүүдийг ч санал болгосон. Тэд багийн 4 залуусыг хоёр хоёроор нь “О” шоу, “Заркана” шоуг үзүүлэхээр бэлтгэсэн байлаа. Та хоёртоо маш их баярласан шүү. Алдартай шоу үзэж, казинод зохих “татвар”аа тушаасан багийнхнаа аваад Лас-Вегасаас шөнийн 3 цагт хөдөлж Сан-Франциског зорилоо.
6. Үүрийнтуяатай ярилцаж болзсон болохоор шөнөжингөө давхиж өдөр нь Сан-Францискод ирж амжив. Миний хувьд тэдний бэлтгэсэн “Зээл, Зээлийн кредит” сэдэв нь чухал байсан болохоор “зам хазайж” ийшээ зүтгэсэн хэрэг. Үүрийнтуяа, Амка, Мягмарсүрэн нарын гурван сайхан бүсгүйчүүд энэ чиглэлээр өөрсдийн компаниа байгуулан үйл ажиллагаагаа жигдрүүлж байгаа юм билээ. Тэд энэ сэдвээр маш сайн бэлтгэсэн байсан төдийгүй бидний Сан-Францискод байх хугацааны байр хоолны зардлыг ч шийдсэн. Мөн тэдний өгсөн санхүүгийн дэмжлэг ч бидэнд урам өглөө. Та нартаа маш их баярласан шүү, бүсгүйчүүд ээ. Зураг авалтаа дуусгаад Биэ-Ариагийн Монголчуудын Холбооны байранд цөөхөн монголчуудтай уулзан төслийнхээ талаар танилцуулан, санал бодлоо солилцлоо. Биднийг дэмжиж санхүүгийн хандив өгсөн “Монголчуудын Холбоо”, Ариунзаяат нартаа баярлалаа.
7. Дахиад л Лос-Анжелест цаг болзсон байсан болохоор үүрээр Сан-Францискогоос хөдөлцгөөв. Яг цагтаа амжиж Лос-Анжелес хотын “Бохирын ус цэвэрлэх байгууламж” дээр бидэнд орчуулагчаар ажиллах Хуягаа гэдэг залуутай уулзлаа. Жилдээ нэг л удаа “аялал”-ын маягаар үзүүлдэг энэ байгууламжийн зураг авалт сонирхолтой болсон. Хотоосоо бараг 60 мил алсад орших энэ байгууламжаас Лос-Анжелес хот руу орж Алтанхуяг андындаа очин хувцсаа солиод “Монгол зоог” -ийн газар зохион байгуулагдах уулзалтад очив. Нилээд олон монголчууд цугласан энэ уулзалт халуун дотно сайхан боллоо. Биднийг дэмжиж санхүүгийн дэмжлэг үзүүлсэн Хуягаа Ганаа, Хандаа, Бямбадорж, Энхтуяа, Вандан гуайн гэр бүл, Золжаргал, “Даян” хамтлаг, Баярмаа, Мөнх-Эрдэнэ, Баясгалан \DBN\ нартаа маш их талархаж байна. Энэ өдрийн маргааш нь Вандан гуайн гэр бүл, Золжаргалтай хамтран биднийг урьж зоог барихдаа “Яагаад” нэртэй бялуу бэлтгэсэн байсан нь бидний сэтгэлийг ихэд хөдөлгөв. Баярмаа маань зураг авалтын өмнө манай багийнхныг “алжаалаа тайлаг” хэмээн SPA- д оруулан хагас өдөр “тарвалзуулав”. Лос-Анжелес хотод байх хугацаанд биднийг гэртээ байлган хооллож, бас машинаар үйлчилсэн Л.Мөнхтөр, Ачмаа, Хуягаа Ганаа нартаа маш их баярласан шүү. Багийнхан маань зав гарган энэ хотод Universiad studio үзэж Холливуудын гудамжаар алхацгаасан.
Бид Лос-Анжелес хотод “Бохирын ус цэвэршүүлэх байгууламж” \орчуулагч Хуягаа\, “Ачаа тээврийн үйлчилгээ” \DBN Баясгалан\, “Автозамын түгжрэлийн шийдэл” \Баярмаа\, “Тээврийн ухаалаг систем” \Баярмаа\, “Суваг шуудууны байгууламж” \Ганцэцэг\, “Хог хаягдал боловсруулах үйлдвэр” \Ганцэцэг\, “Uber” \Мөнхтөр\ сэдвүүдээр зураг авлаа.
…”Галзуу юм шиг” ажилласан өдөр хоногууд ард үлдэж бид энэ удаагийн зураг авалтын ажлаа дуусгалаа. Зөндөө их ядарцгаасан боловч, хийж бүтээж амжсан болгондоо сэтгэл хангалуун байв. “Ямар сайхан хүмүүсийг бурхан бидэнтэй учруулсан”-ыг мэдрэх болгондоо бид талархаж байлаа. “Яагаад?” төсөл маань нийгмийн болон хүмүүсийн сайн сайхны төлөө зориулагдаж байгаа болохоор биднийг чин сэтгэлээсээ урамшуулан, халуун сэтгэлээр дэмжиж байгаа хүмүүсийн сэтгэлийн илч гэрэл, халуун дулааныг мэдрэх сайхан байсан шүү. Бид “амар”-ыг бодоод энэ нэвтрүүлгийн 52 дугаарыг зөвхөн Вашингтон ДС хотоос бэлтгэж болох боловч, энэ төсөлд монголчууд олноороо ажиллаж амьдардаг бүх хотуудаар орж олон, олон монголчуудыг хамруулах нь хамгийн чухал байв. Яагаад? гэвэл энэ бол Америкт ажиллаж амьдарч буй монголчуудын ХАМТЫН БҮТЭЭЛ, Монгол эх орныхоо хөгжилд оруулж буй ХУВЬ НЭМЭР юм шүү дээ. Энэ удаагийн зураг авалтад нэгэн баг болж “хамтдаа зовж, жаргаж, баярлаж, ядарч” явсан багийнхандаа их баярлалаа. Зөндөө олон онигоо зохиож, инээлдэж хөгжилдөж явсан өдрүүд сайхан гэгээлэг дурсамж болон үлдэнээ. Мартахааргүй дуу чимээ, бас танил үнэр хэхэхэ.
Бид нийтдээ 52 сэдвээр нэвтрүүлэг бэлтгэх гэж зорисноос одоогоор 40 сэдвийн ард гарч чадлаа. Үлдсэн 12 сэдвийн зураг авалт 6-р сард Сиэтл, Сан-Франциско, Лос-Анжелес, Лас-Вегас хотуудад хийгдэнэ. Зарим чухал сэдвүүдээр бусад хотуудад ч зураг авалт хийхээр бодож байгаа. Харин хамгийн их ачаалалтай ажлууд Монголдоо үргэлжилнэ. Бидний авсан сэдвүүдийн зураг авалтыг үзэж задаргаа хийх, Монголын талд судалгаа хийх, зураг авалтын зохиолоо бичих, харьцуулсан зураг авалт хийж монтажилж бэлэн болгох гээд энэ ачааллыг Монгол дахь баг маань “үүрнэ”. Би өөрийн хамтрагч Т.Нарантунгалагтаа маш их талархаж байгаа. Бид заримдаа ажлаасаа болж муудалцаж, дараа нь сайдалцах зөндөө асуудал гардаг хэдий ч түүний уйгагүй, тэвчээртэй, зүтгэлтэй олон сайхан чанарууд нь энэ нэвтрүүлгүүдийг олон нийтэд хүргэх боломж нь болж чадсан юм шүү. “Эхэлсэн л бол ажлаа дуусгаж чаддаг” чанар олон хүнд бий билүү? Нэг удаа муудалцахдаа “Чадахгүй бол болихгүй юу?” хэмээн уурлаж хэлсэн миний үгний хариуд, “Би хэзээ ч болихгүй, хийж дуусгана, за” гэж хэлсэн түүний шазруухан үг түүний мөн чанарыг илэрхийлсэн.
Aлс тэртээх Америкийн Атлантын далайд нар мандах зүүн эргээс наран шингэх Номхон далайн баруун эрэг хүртэл хүйт даасан цастай жихүүн өдрүүдээс хөлс дааварласан халуун өдрүүдийг хүртэл олон мянган бээрийг аялжээ. Денверийн өндөр уулсыг шөнөөр давахад өдөр мэт гэрэлтүүлж байсан саран, Лас Вегас хүрэх ээрэм талд алжааж ядарсандаа “хээр хонох”-ыг анзаарахдаа “Монголдоо нэг очих юм сан” гэж санаа алдахад аниргүй хээр талд адуу үүрсэх чимээг сонсох мэт санагдах. “Тэргэл саран туулж баралгүй хээр хонодог тэнүүн уудам Монгол нутаг минь” таныхаа орших, эс оршихуйн хязгаарт сэтгэлээ чилээн алд биесээ алжаан явна даа. Сайн сайхан үйлсийн төлөө бие биесээ дэмжин, нэгдэж чадвал ЦУВЖ ЯВСАН БАРСААС ЦУГЛАЖ СУУСАН ШААЗГАЙ ДЭЭР үлгэрийг үзүүлнэ дээ.