Menu
Assign a 'primary' menu

Category Archives for "УХААРАЛ"

Dec 24

Үнэгүйдсэн шагнал

By gala-admin | УХААРАЛ

Шагналын гажуудал
Улс төр судлаач Баярхүү саяхан бичсэн нэгэн нийтлэлдээ, шагнал авсан нэгэн нулимс дуслуулан ”Амьд явсаны минь хэрэг бүтлээ” гэж өгүүлсэн тухай ёгтлон бичсэн байсан.  Шагнал алдар нэр, амьдралынх нь утга учир, зорилго болтлоо ”тархиа угаалгасан’ ард түмэнтэй улс Орос, Монгол хоёроос өөр бий билүү…
Нууцгүй хэлэхэд алив шагнал бүхэн нь араасаа заавал атаа жөтөө, хар хор, барьцах сэтгэлгээ дагуулдаг. Өөрт нь ”гавьяат’ цолыг цагт өгөөгүй учраас гутирч гуниж архинд орж, амьдралаа үрсэн хэн нэгний тухай, өөрсдөөс нь ур чадвар муутай мөртлөө өөртэй нь адилхан ”Соёлын тэргүүний ажилтан’ цол хүртсэн хамтлагтай нэгэн тайзан дээр дуулахгүй гэх аль нэгэн хамтлагын мэдэгдэл, өөрөөс нь хэдэн хувь дутуу мөртлөө цол хүртсэн жүжигчний авсан шагналаас өөрөө сайн дураар татгалзах тухай хэн нэгний ярилцлага гэх мэтийг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээрх дүүрэн жишээг дурьдаад яахав. Өнөөгийн шагналын систем энэ цаг үед тохирохоо больж, утга учраа алдаж, хүмүүсийн сэтгэл зүйд маш муугаар нөлөөлж байгааг бид хөндөхгүй бол болохгүй нээ. Сүүлдээ туйлшрал туйлдаа хүрч, норь уяж үзээгүй мөртөө өөрийнхөө нэр дээр морь уралдуулаад ”Манлай уяач’ цол авах, бөхийн цол өгсөнгүй гэж төр засагтаа гоморхох, аль нэгэн дуучин ”гавьяат” цолыг 30 сая төгрөгөөр авч байна гэх мэдээллүүд алдар нэрийн төлөөх хийрхлийн дээд цэг биш үү.
Дуучин хүн ”гавьяат дуучин’ бус тэс өөр ”гавьяат жүжигчин” цол хүртчихээд би дуулахдаа сайн жүжиглэдэг учраас энэ цолыг хүртсэн юм гэж тайлбарлах уу?

Эхлэл…

Ямар нэгэн тэмдэглэлт өдөр, баяр ёслол болохоор Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн зарлиг гарч, хэсэг хүмүүсийг алдар цол, одон медалиар шагнадаг. Одон медаль хүртсэн хүмүүсийн, цэцгийн баглаа тэвэрч, баярлаж хөөрсөн царай, ”Төрдөө баярлалаа”, ”Энэ шагнал намайг биш хамт олныг минь давхар шагнаж байна гэж ойлгож байна”, ”Амьд явсаны минь хэрэг бүтлээ”, ”Аав ээж, ард түмэндээ баярлаж байна” гэх талархлын үгстэй хослон, ТВ-ийн экран дүүрнэ. Өчнөөн олон жил бид үүнийг үзэж дасчээ.

”Хөдөлмөрийн баатар’, ”Ардын’, ”гавьяат’ цолууд, Сүхбаатарын одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны одон, Байлдааны  гавьяаны одон, Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль гэдэг төрийн шагналууд энэ л эрэмбээр шатлан олгогдох учиртай. Аль нэг нь бие биейин урдуур дараалал дайрах эрхгүйгээс гадна, хоёр шагналын хооронд давтамжийн хугацаа нь 3-аас доошгүй жил байх хязгаарлалттай. Та ажиглаад үзээрэй. Энэнхүү шагналын давтамж, шатлал нь хүний амьдралын давтамж шатлалтай мөн л адилхан байгаа биз. Өөрөөр хэлбэл, хүний амьдралын зорилго нь энэхүү гавьяа шагналыг шатлан хүртсээр оргилд нь хүрэх, насан хутаг болох үедээ хүндэтгэлтэйгээр ”Алтан өлгий”-д морилох болж хувирчээ гэхэд хилсдэхгүй байх. Монгол орон, социализмын материал техникийн бааз барьж байгуулах , улмаар ”коммунизм’-д шилжин орохоор итгэл төгс хөдөлмөрлөхөд зориулагдсан энэхүү шагналын систем, ардчилал ялаад 17 жил болж бүх зүйл үндсээрээ өөрчлөгдөж байхад, ”дархлагдан” үлдсэн цорын ганц систем.

МАХН ч, АН ч, Их эвслийн засгийн газар, Монголын төрийг барьж байхад ч энэхүү шагнал өөрчлөгдөөгүй нь хүмүүсийн алдар нэр, гавьяа шагналд ямар их дуртайн илрэл биш гэж үү. ”Байж байсаар бүх дэлхийг бүрхэж, зөвхөн нарыг л хэвээр үлдээх ОКТЯБР” гэдэг лоозонгийн үгийг ”Байн байсаар бүх Монголыг бүрхэж, гагцхүү шагналыг хэвээр үлдээх АРДЧИЛАЛ гэж хөрвүүлсэн юм биш байгаа манай төрийн жолоодогчид.

Хүн яагаад шагнагдах ёстой вэ?

Хүн бүр л өөрийн авьяас сонирхол, чадамжаараа хөдөлмөр эрхэлдэг. Бусдаас илүү сайн ажилласан хэн нэгнийг ”төрийн төлөөлөгчийн” тодорхойлсоноор төр сонгож авч шагнадаг. Хийх ёстой ажлаа сайн хийх нь хөдөлмөр эрхэлж байгаа хүн бүрийн үүрэг. Тэр хүн төрийн төлөө бус өөрийнхөө төлөө хөдөлмөрлөж байгаа учраас сайн ажиллах үүрэгтэй. Хэрэв муу ажиллах юм бол та бага цалин авч, амьдралд тань хүрэхгүйгээс гадна, ажилдаа тэнцэхгүй болж ажлаас халагдана. Энэ бол өнөөгийн нийгмийн бичигдээгүй хууль. Та сайн ажиллаж байж л өндөр цалин авч, амьдралаа авч явна. Та бусдаас илүү ажиллаж чадвал илүү л цалин авна. Гэхдээ энэ бол гавьяа биш. Сайхан амьдралын төлөөх таны тэмцэл.
Социализмын үед улсыг хөгжүүлэх тав таван жилийн төлөвлөгөө байх, таван жилийн эцэст замбараагүй их шагналын хур бууна. VI таван жилд дунд сургуулийн багш байсан миний бие хичээлээ л хуваарын ёсоор заасаар атал, чухал яагаад  ”VI таван жилийн гавшгайч” тэмдгээр шагнагдсанаа, хэвлэл мэдээллээр уншиж сонссоноор хэн нэгэн ажилчин 5 жилд 8, тэр ч бүү хэл 10, 15 жилийн ажлыг яаж хийгээд шагнагдаж байсныг ч өнөө хир ойлгоогүй юм.

Мэдээж тэр хүн, үйлдвэртээ бусадтай адил цагаар адил нормативаар ажиллаж байсан байж таарна. Бусад нь арай гэж 5 жилийн төлөвлөгөөгөө биелүүлж байхад адилхан нөхцөлд, 2-3 дахин илүү бүтээл гаргаж байсан нь ”ид шидтэйнх’-үү эсвэл хөнгөвчлөгдсөн нормативийнх үү гэдгийг чөтгөр л мэдэх байх. Сайн хөдөлмөрлөж байсан хүмүүсийг муучлах гэсэнгүй. Энд системийн асар том гажуудал байсан гэдгийг л хэлэх гэсэн юм. Сайн ажиллаж байсан хүмүүсийг  ”муу ажиллах’-ыг зөвшөөрч байсан гэсэн үг. Яг л дунд сургуульд ”онц сурлагатан”, ”муу сурлагатан” гэж ялгаварлан нэг нь нөгөөгөө сэтгэл зүйгээр нь дарамталж, урмыг нь хугалдагтай адилаар барах уу үргэлжлэл нь болж байсан хэрэг.
Хүн өөрийнхөө сайхан амьдралын төлөө сайн ажиллаж, их цалин авах ёстой, харин заавал шагнал авах албагүй, сайхан амьдрах албатай.     

Шагналын гажуудал
Улс төр судлаач Баярхүү саяхан бичсэн нэгэн нийтлэлдээ, шагнал авсан нэгэн нулимс дуслуулан ”Амьд явсаны минь хэрэг бүтлээ” гэж өгүүлсэн тухай ёгтлон бичсэн байсан.  Шагнал алдар нэр, амьдралынх нь утга учир, зорилго болтлоо ”тархиа угаалгасан’ ард түмэнтэй улс Орос, Монгол хоёроос өөр бий билүү…
Нууцгүй хэлэхэд алив шагнал бүхэн нь араасаа заавал атаа жөтөө, хар хор, барьцах сэтгэлгээ дагуулдаг. Өөрт нь ”гавьяат’ цолыг цагт өгөөгүй учраас гутирч гуниж архинд орж, амьдралаа үрсэн хэн нэгний тухай, өөрсдөөс нь ур чадвар муутай мөртлөө өөртэй нь адилхан ”Соёлын тэргүүний ажилтан’ цол хүртсэн хамтлагтай нэгэн тайзан дээр дуулахгүй гэх аль нэгэн хамтлагын мэдэгдэл, өөрөөс нь хэдэн хувь дутуу мөртлөө цол хүртсэн жүжигчний авсан шагналаас өөрөө сайн дураар татгалзах тухай хэн нэгний ярилцлага гэх мэтийг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээрх дүүрэн жишээг дурьдаад яахав. Өнөөгийн шагналын систем энэ цаг үед тохирохоо больж, утга учраа алдаж, хүмүүсийн сэтгэл зүйд маш муугаар нөлөөлж байгааг бид хөндөхгүй бол болохгүй нээ. Сүүлдээ туйлшрал туйлдаа хүрч, норь уяж үзээгүй мөртөө өөрийнхөө нэр дээр морь уралдуулаад ”Манлай уяач’ цол авах, бөхийн цол өгсөнгүй гэж төр засагтаа гоморхох, аль нэгэн дуучин ”гавьяат” цолыг 30 сая төгрөгөөр авч байна гэх мэдээллүүд алдар нэрийн төлөөх хийрхлийн дээд цэг биш үү.

Дуучин хүн ”гавьяат дуучин’ бус тэс өөр ”гавьяат жүжигчин” цол хүртчихээд би дуулахдаа сайн жүжиглэдэг учраас энэ цолыг хүртсэн юм гэж тайлбарлах уу?
Одоо сүүлдээ төр шагналыг ард иргэддээ өгөхгүй гомдоодог учраас нэгэн төрийн бус байгууллага ”ард түмний гавьяат” цолыг бий болгож, нөхөн олгож, ард түмний гомдлыг тайлж, талархлыг хүлээж байна гэж сурталчлах боллоо. Бид ингэтлээ оюуны хоосролд орж, доог тохууны бай болох гэж. Хүний амьдралын эрхэм зорилго нь гавьяа шагнал, одон медаль бус, өөрийн дуртай ажил, мэргэжил, авьяас чадлаараа хүмүүсийн сайн сайхан аз жаргалтай амьдралд  хувь нэмрээ оруулах явдал юм.

Шагналын дарамт
Одоо Монголын хүн амын бараг дөрөвний нэг нь ямар нэгэн гавьяа шагнал, одон медаль, цол хэргэмтэн гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Тэгсэн атлаа улс орон маань хөгждөггүй, хүмүүсийн амьдрал дээшилдэггүй. Улсын наадмаар, цагаан сараар баахан л төмөр тэмдэг энгэртээ зүүчихээд нэг хэсэг нь халгиж цалгисан баян, нөгөө хэсэг нь хүргэж ядсан ядруухан хүмүүсийг хараад шударга ёс нь хаана байна гэж асуумаар. Гавьяа байгуулж, төрд үнэлүүлж шагнагдсан л юм бол яагаад бүгдээрээ баян байж болдоггүй юм бэ? Төр та авьяас, хөдөлмөр, ухааныг нь үнэлсэн юм бол яагаад тэдгээр хүмүүсэээ ивээлдээ авахгүй зөвхөн тэмдгээр хуурч байгаа юм бэ? Үнэхээр гавьяатай юм бол тэд бусдаас илүү хангалуун амьдрах ёстой биш гэж үү?

НАДАД САНАЛ БАЙНА

Одоогийн мөрдөж байгаа шагналын энэ бүх системээ хүчингүй болгоё. Төр хамгийн муу менежмент. Төр алив зүйлд хутгалдахаар л хамаг юм нь утга учраа алдчихдаг гэж агуу сэтгэгч Баабар нэгэнтээ бичсэнтэй санал нэг байна. Улсын баяр наадмаар бөх, харваач, уяачийн цолыг ерөнхийлөгч олгодогоо ч больё. Харин төр шагналын хувьд 2 л хувилбарыг сонгож авах нь зүйд нийцнэ.
Нэг: ”Чингис хааны шагнал”
-Алтан гэрэгэ
-Мөнгөн гэрэгэ
Монгол орны хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан хүнд л олгох шагнал.
-Алтан гэрэгэ хүртсэн хүн бүх насаараа төрийн ивээлд байж, гадаад орнуудад зорчихдоо л дипломат хүндэтгэлд хамрагддаг байх.
-Мөнгөн гэрэгэ хүртсэн хүн бүх насаараа төрийн ивээлд байж, Монгол орон дотроо хаа ч зорчихдоо төрийн түшээдийн хэмжээнд хүндлүүлдэг байх.
Шалгуурыг нь маш тодорхой болгож, хатуу дагаж мөрдөхгүй дахиад л туйлширвал ачааллыг нь Монгол улс даахгүй болох биз ээ.

Хоёр: Монгол улсын хөгжилд нөлөөлөх аль ч салбарын оюуны бүтээлийг төр худалдан авч батламжилдаг байх. Мэдээж хөгжлийн төлөөх оюуны бүтээлийн үнэ цэнэ үр ашгаасаа, нөлөөллөөсөө хамаарч 1 сая доллароос дээш байх нь ойлгомжтой. Энэ хүндэтгэлийг хүртсэн хүн хөдөлмөрийнхөө үр дүнд сайхан амьдрах, цаашид илүү их зүйл хийх санхүүгийн боломжтой болно гэсэн үг. Тэгэхээр төрд гоморхоод байх шалтаг үгүй.
Энэ хоёроос бусад ямар ч шагнал, цол хэргэмд төр оролцох шаардлагагүй. Мэдээж урлагийнхан нэгдээд дотроо өөрсдийнхөө ”Оскар’ болох шагналаа, Спортынхон нэгдээд өөрсдийн шагналаа, Улсын баяр наадмын комисс нь бөх, харваач, уяачийн шагнал цол хэргэмээ, зохиолчид яруу найрагчид нэгдээд ”Болор цом”-оо ч олгодог болж л таарна. Мэдээж эхэндээ хэрүүл маргаан, элдэв бэрхшээл гарах л биз. Жилээс жилд сайжирсаар аяндаа хүлээн зөвшөөрөгдсөн ”одууд” тодорч л таараа. Төр оролцож, будлиан хутгачихгүй л бол хүссэн ч эс хүссэн ч бүх л салбарууд өөрсдийн ”од”-оо тодруулж гялалзуулж  чаддаг болно. Тэр цагт атаа жөтөөгөө цээжиндээ нууж биш, чин сэтгэлээсээ баярлаж, цэцэг барин хүндэтгэдэг болноо. Тодорч гарсан од нь ч од шиг байж нэр төрөө авч явж, сайхан амьдарч, шагналынхаа үнэлэмжээр илүү ихийг бүтээж, насан туршдаа л гялалзах болно. Тэд өөрсдөөрөө бахархаж, илүү их хөдөлмөрлөж, бусдад илүү ихээр туслах болно. Тэр цагт Монголчуудын ”тамын тогооны” үлгэр төгсгөл болж, хүн бүхэн өөдрөг сайхан руу тэмүүлж, гар гараа атгалцан бие биеэ дэмжиж сайхан амьдарцгаах болно. Алдар нэр шагналын төлөөх энэ солиорсон мэт хийрхлээсээ салах цаг болжээ.

Харнууд овогтой Гомбосүрэнгийн Галбадрах

12/24/07

Nov 24

Монголчууд бидэнд үндэсний үзэл хэрэгтэй юу?

By gala-admin | УХААРАЛ

Тав. Монголчууд бид омголон, бардам, бас өөдрөг сэтгэлтэй

Эр нь уул, толгодоо тойрч бодол ухаанаа билчээдэг. Эм нь тулгаа тойрч ахуй амьдралаа амжуулдаг монголчуудын нүүдэлчин амьдрал нь зоргоороо омголон, биеэ даасан, илүү сайхан руу тэмүүлдэг сэтгэлийн үндэс гэмтэй. Усны тунгалаг, билчээрийн сөмийг даган, байрлалаа сэлгэж амьдардаг амьдрал нь хэдэн малаасаа илүүтэй, хөрш саахалт айлаасаа илүүтэй сайхан амьдрах бяцхан ”атаархуу” хүслийн нь бас нэг илрэл. Сайн муу, сайхан муухай ямраар ч илэрдэг бай энэ зөн совин нь, баригдмал суурин хувь заяатайгаа эвлэрдэг олон орны иргэдээс ч илүүтэйгээр, илүү сайхан амьдрал руу эргэж буцалгүйгээр сэлгэн нүүдэллэдэг омог бардам, өөдрөг сэтгэлийн үндэс нь юм. Монголчууд бусдаас сул дорой амьдрах дургүй. Илүү өөдрөг байгтун.

… Онгоц дүүрэн зөвхөн Япончууд Вашингтонд нисч иржээ. Тэд замдаа бие биентэйгээ танилцаж хөгжилдөж явсан гэнэ. Буунгуутаа бие биенийхээ хаягийг авч, маргааш хамтдаа хооллохыг урьцгаажээ. Тэд маргааш нь яг цагтаа  бүгд цуглаж, хамтдаа хооллосон гэнэ.
…Онгоц дүүрэн зөвхөн Монголчууд Вашингтонд нисч иржээ. Тэд замдаа бие биентэйгээ танилцаж хөгжилдөж явсан гэнэ. Буунгуутаа бие биедээ баяртай гээд л тал тал тийшээ тарж явсан гэнэ. Тэд дахиад уулзалдсангүй. Япончууд, Монголчуудын ялгааны тухай, энэ бяцхан онигоог Америк эмэгтэй миний танил Ивээлтэд ярьж л дээ. Ивээлт:
-Бид яаж өөрчлөгдөх ёстой вэ? гэж асууж. Тэр эмэгтэй:
-Өөрчлөгдөж яах юм бэ? гэж гайхангуй хариулсан гэнэ.

Эхлэл… 

Монгол Улс тунхагласаны өдөр болон ”Цахим Цаг” чат шууд нэвтрүүлэгт зориулав.

Маргааш Монгол Улс тунхагласаны өдөр. Тусгаар Монгол улсын иргэн би, энэ өдрийн тухай бодож суухдаа Монголчууд бид юугаар бахархах ёстой юм бэ? өөрөөсөө асуулаа. Туршилтын социалист системээсээ салж, хөмөрсөн тогооноосоо гарч, дэлхий ертөнцтэй танилцаж, өөрсдийгөө харьцуулан мэдрэх гэж хичээн буй энэ цаг үест бид өөрсдийгөө хэтэрхий муугаар үнэлж, бүх л юмсыг ууртай бухимдуу төрхөөр, хялайн харж байгаа юм биш байгаа. Цаг ямагт ”тамын тогооны үлгэр”-ээ сануулж, монголчууд эв нэгдэлгүй, бие биедээ итгэдэггүй, бас тусалдаггүй, хувиа хичээсэн, бүдүүлэг, соёлгүйн жишээг байнга л бичиж гоморхцгоох нь уншиж буй бүх л зүйлээс илэрнэ. Тэгээд ч гадаад хүмүүсийн ухаантай, соёлтой, ажилсаг, хариуцлагатайг гайхан магтацгаана. Харин хятадууд бол муу хүмүүс гэж нэгэн дуугаар  баталцгаана.
Больцгооё Монголчуудаа! Баяр болох гэж байна. Өнгөрсөн зуунд бидний өвөг дээдэс, аав ээж, өвөө эмээ нар минь өөртөө буй гоёлоо өмсцгөөн, хөлтэй нь хөлхөж, хөлгүй нь мөлхөн ирж саналаа өгч, тусгаар тогтносон Монгол улсаа зарлуулж байсан энэ өдөр, өөрсөндөө байгаа сайхан бүхнээ бахархал болгон бэлэгдэн ярилцацгаая.

Нэг. Монголчууд бид, цагтаа дэлхийн талыг эзэгнэж явсан өвөг дээдэстэй
”Монголчууд гэж хэн юм бэ?” гэж асуусан асуултанд нь зохиолч С. Жаргалсайхан, эрдэмтэн Удвал нар ”Чингис хааны нууц түүх” хэмэээх зохиолоороо дэлхий дахинд, ”Монголчууд дэлхийн талыг эзэгнэж, дэлхийн нэгдсэн улсыг байгуулж явсан агуу их хаадын үр удам” гэж хариуллаа. Нэгэн зарлигийн дор нэгтгэн байгуулж, бас хөгжүүлэн өгсөн Бат, Хубилай хаадын их гүрнээс өнөөгийн зууны хүчирхэг том гүрэн, Хятад, Орос улс үүссэнийг ч, дэлхийн түүх ч, тэдний дунд орших Монгол улс ч мартаагүй. Тиймдээ ч бидний өвөг, эзэн Чингис хааныг энэ дэлхийн ”Мянганы хүн”-ээр тодруулж хүлээн зөвшөөрсөн бус уу.
Чухамдаа өөр хэнийг ч бус, зөвхөн бидний Монголын Чингис хааныг энэ мянганд ч шилдэгийн шилдэг агуу хүн гэж  зөвшөөрөн ахуйд бид юунд толгой гудайх билээ. Чингисийн алтан  ураг болох Зүчи, Цагаадай, Бат, Хубилай, Мөнх, Гүег, Төмөр, Батмөнх гэхчилэн агуу хаад, Мандухай цэцэн хатан, Чин ван Ханддорж, Сайн Ноён хан Намнансүрэн нарын үр удам нь билээ бид. Толгой дээгүүр, цээж тэнэгэр байгтун.

Хоёр. Монголчууд бид хил хязгаартай, өөрсдийн газар нутагтай
Мандан бадарч, бууран доройтож асан, буурал түүхийн амаргүй нугачаанд, цаг хугацааг элээн элж, Хятад, Орос хэмээх аварга 2 гүрний дунд, 1 сая 500 мянган хавтгай дөрвөлжин нутагтай, Монгол хүн бүр ”унасан газар, угаасан ус минь” хэмээн өмчлөх ”эх оронтой” улсаа бид, Гимилайн уулсын хэцүү бэрх орчилд хавчигнан амьдрах Түвд, Алдарт Саяны уулсын бэлд сүүрс алдан амьдрах Тувачуудын хувь заяаны дэргэд, дэлхийн Монголчуудын гэрэл гэгээ, итгэл найдварын төв нь болсон тусгаар Монгол нутагтай бид. Хятад, Орос их гүрний алинд ч уусгачихалгүй, алга дарам газрынх нь төлөө цус, хөлс, ухаанаа шавхан ирсэн өвөг дээдсийнхээ сүнсэнд нь ч залбирмуу. Халуун хүйтэн ч гэлээ говь, хангай, хээр хосолсон үзэсгэлэнт  нутагтай, хатуу ширүүн ч гэлээ өвөл, хавар, зун, намар ээлжлэх 4 улиралтай Монгол орон минь байгаа цагт, унасан газар, угаасан усаа, зүрх сэтгэл, зүүд нойрондоо хайрлан дурсах, Монголчууд бид ”эх оронтой” хүмүүсээ. Омог бардам байгтун.

Гурав. Монголчууд бид өөрсдийн хэл, соёл, ёс заншилтай
Босоо, хэвтээ хоёр бичигтэй, бодлоо билчээж, үгээ цэцэлж ярьдаг монгол хэлтэй, хорвоогоос тасарч, наранд хүрдэг уртын дуутай, хоёрхон чавхдасаар адуу янцгаалгаж, айраг үнэртүүлж, морин хууртай, орсон гарсанд цай идээгээ дээжлэн барьж, ойчож унахад нь, түшиж босгодог монгол заншилтай билээ бид. Таних танихгүй ч бай, ирсэн гийчинд хаалгаа дэлгэн угтаж, хоймортоо залан суулгаж, цай идээгээ дээжлэн барьж хүндэлдэг заншил Монголоос минь өөр хаана бий билээ. Мэндлэхдээ хүртэл цэгцлэн ярьж, ярихдаа хүртэл бодлоо шингээж, худал хуурмаггүй инээж, өрөвдөж чаддаг хүмүүс, Монголоос минь өөр бий билүү? Монгол хэл байсаар байгаа нь, Монголоор ярьдаг бичдэг хүмүүс байсаар байгаа нь тусгаар Монгол улсын минь бэлэг тэмдэг бус уу. Үг нь цэцэн, ухаан хурц байгтун.

Дөрөв. Монголчууд бид, ээж аавдаа элбэрэлтэй, үр хүүхдүүддээ ачлалтай
Алс газар одохдоо аав ээждээ очиж, сургааль үгсийг нь сонсон, хацраа үнсүүлж, алс газраас буцаж очихдоо санаж үгүйлсэн сэтгэлээ бэлэг сэлттэйгээ авч очдог монголчууд бид ”элгэмсэг” сэтгэлтэй хүмүүс. Нас өндөр болсон хойно нь ч ”асрамжийн газар” аваачаад орхичихдоггүй, асарч халамжилж ачладаг, тэр л сэтгэлээ өөрийнхөө үр хүүхдүүддээ өвлүүлдэг болохоор Монголчууд бид элбэрэл, ачлалтай ард түмэн. Хүүхдийнхээ хүүхдийг нь харж өсгөхөд нь туслах гэж алс холоос бүхнээ орхиод ирэх ”эх”-ийн сэтгэлийг хэн ч юугаар ч хэмжиж болно гэж үү. ”Хоцрогдсон”, ”зууралдсан” гэх хатуу үг бүү хэл. Монгол хүнээс энэ сэтгэлийг нь аваад хаячихвал, ”Монгол” гэх ”хөх толбо”-той агуу сэтгэл нь алга болчихвол, тэнгэр бурхан биднийг ”таних”-аа болино доо. Бие биеэ хайрлаж, түшигтүн.

Тав. Монголчууд бид омголон, бардам, бас өөдрөг сэтгэлтэй
Эр нь уул, толгодоо тойрч бодол ухаанаа билчээдэг. Эм нь тулгаа тойрч ахуй амьдралаа амжуулдаг монголчуудын нүүдэлчин амьдрал нь зоргоороо омголон, биеэ даасан, илүү сайхан руу тэмүүлдэг сэтгэлийн үндэс гэмтэй. Усны тунгалаг, билчээрийн сөмийг даган, байрлалаа сэлгэж амьдардаг амьдрал нь хэдэн малаасаа илүүтэй, хөрш саахалт айлаасаа илүүтэй сайхан амьдрах бяцхан ”атаархуу” хүслийн нь бас нэг илрэл. Сайн муу, сайхан муухай ямраар ч илэрдэг бай энэ зөн совин нь, баригдмал суурин хувь заяатайгаа эвлэрдэг олон орны иргэдээс ч илүүтэйгээр, илүү сайхан амьдрал руу эргэж буцалгүйгээр сэлгэн нүүдэллэдэг омог бардам, өөдрөг сэтгэлийн үндэс нь юм. Монголчууд бусдаас сул дорой амьдрах дургүй. Илүү өөдрөг байгтун.

… Онгоц дүүрэн зөвхөн Япончууд Вашингтонд нисч иржээ. Тэд замдаа бие биентэйгээ танилцаж хөгжилдөж явсан гэнэ. Буунгуутаа бие биенийхээ хаягийг авч, маргааш хамтдаа хооллохыг урьцгаажээ. Тэд маргааш нь яг цагтаа  бүгд цуглаж, хамтдаа хооллосон гэнэ.
…Онгоц дүүрэн зөвхөн Монголчууд Вашингтонд нисч иржээ. Тэд замдаа бие биентэйгээ танилцаж хөгжилдөж явсан гэнэ. Буунгуутаа бие биедээ баяртай гээд л тал тал тийшээ тарж явсан гэнэ. Тэд дахиад уулзалдсангүй. Япончууд, Монголчуудын ялгааны тухай, энэ бяцхан онигоог Америк эмэгтэй миний танил Ивээлтэд ярьж л дээ. Ивээлт:
-Бид яаж өөрчлөгдөх ёстой вэ? гэж асууж. Тэр эмэгтэй:
-Өөрчлөгдөж яах юм бэ? гэж гайхангуй хариулсан гэнэ.

Байз! Та одоо үүнийг шүүмжлэх гэж бүү яар! Би ч гэсэн энэ эмэгтэйтэй санал нэг байна. БИД БУСДЫГ ДУУРАЙН ӨӨРЧЛӨГДӨЖ ЯАХ ЮМ БЭ? байгаагаараа л байцгаая. Монголчууд нүүдэлчин амьдралын уламжлалтай. Тэд энэ амьдралаас хэнээс ч хараат бус, бие даасан, өөрөө өөртөө ”эзэн” байх сэтгэлгээг ”мах цусандаа” шингээж төрсөн юм. Харин суурин амьдралд өссөн Япончуудын хувьд бүх л зүйл бие биенээсээ хамааралтай. Тэд хэзээ ч бие даасан байгаагүй. Тэд бие биедээ тусалж, бие биеэсээ хамаарч амьдардаг сэтгэлгээг ”мах цусандаа” шингээж төрсөн юм.
…Америкт анх ирсэн нэгэн залуу нэг хоолны газарт ажилд оржээ. Түүнтэй хамт хэдэн Мексикүүд ажилладаг байж. Жил орчим ажилласаны дараа нөгөө Монгол залуу илүү цалинтай ажил олоод, ажлаасаа гарч. Дахиад л ажлаа сайжруулж, улмаар деливэри хийдэг болж. Амьдрал нь ч сайжирч шинэ машин авч унаж. 5 жилийн дараа нөгөө хоолны газраараа орвол нөгөө л хэдэн Мексикүүд нь хэвээрээ. Шинэ машин унаж, царай зүс нь гэрэлтэж мөнөөх Монгол залуус хоолны газрын эзэн, нөгөө хэдэн  Мексикүүд нь гайхаж биширсэн харцаар угтаж өдсэн гэдэг. Мексикүүдүүдийн хувьд энэ хоолны газар нь цор ганц боломж, харин Монгол залуугийн хувьд өөдлөн дээшлэх нэг л гишгүүр байх. Ийм жишээг Америк, Солонгос, Германд ажиллаж байгаа Монголчууд хичнээнээр нь тоочиж чадна.

…Японы сумод манлайлж яваа их аварга Асашюро Дагвадоржийн сумогийн дэвжээн дээр гарч ирээд, нүдээ хурцлан ширүүсгэж, омголон бардам ширэвхийн хараад сумогийн бөхчүүд бүү хэл сумогийн ордон нь ч хүртэл  сүрдэх шиг санагддагсан. Дагвадорж Монгол үндэсний бөхөөрөө сайн барилдаж, ”аварга” болсон байхыг үгүйсгэхгүй. Гагцхүү ийм сүрлэг, омог бардам байж чадах байсан болов уу?
Тиймээ! Бид өнөөдөр жаахан ядуу байна. Гэвч одоо дэлхийн жишигт хүрсэн боловсролтой чадалтай залуучууд гарч ирж байна. Удахгүй жинхэнэ Монгол ухаанаар, шударга хөдөлмөрөөр олон олон баячууд төрнөө. Өнөөдөр бие биенээ муулж, харааж зүхэж, харийн хүмүүсийг шүтэж байгаа хэн нэгнийгээ бүү үзэн яд. Аяндаа л цаг харин шалгуураар бүгд л өөрчлөгдөнө. Хамгийн гол нь бид өөрчлөгдөж, урагшаа явж байгаа. Монгол цустай Монгол хүн болж төрсөндөө л бахарцгаая. Монголын төр бужигнаж л байг. Нэг л мэдэхэд цэгцэрнээ. Монголчууд даяршлын энэ эрин үед тэнгэр заяатай ”эзэд” байх боломж бүрднээ. Яагаад гэвэл бид бие даасан, ”өөртөө эзэн байж” , бусдаас ”илүү” байхын төлөө л зүтгэцгээдэг. Энэ бол цэвэр монгол цус. Бид хэдий бухимдалтай гутруу байгаа хэдий ч, хоцрогдсон бүдүүлэг байсан хэдий ч бүхний өмнө илүү хурдан хөгжиж байна. Бусад орны 100 жилийн хөгжлийг бид 20-30 жилд гүйцэж байна. Та унаж яваа машин, барьж буй гар утас, хэрэглэж буй компьютераа хар. 20 жилийн өмнө бид үүнийг төсөөлж чадах байсан гэж үү. Өөдрөг байцгаая Монголчуудаа!
Бидний авч үлдэх гол зүйл маань Монгол цус, үндсэрхэг үзэл, бахархал минь шүү. Аугаа их өвөг дээдсийнхээ өнөөгийн Монгол орныг бидэнд авч ирж хүлээлгэж өгсний төлөөс нь Монгол үндэсний үзэл, Монгол цус гэдгийг л бид мартаж болохгүй. Монголчууд эвтэй байхдаа хүчтэй байсан. Одоо бид эвлэлдэх цаг болжээ. Монгол төрийн сүлд ивээг.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах

1 9 10 11