Menu
Assign a 'primary' menu

Category Archives for "УХААРАЛ"

Sep 01

ТОСОНЦЭНГЭЛИЙН СУРГУУЛЬ

By gala-admin | УХААРАЛ

Ѳнѳѳдѳр 9 сарын 1. Идэрийн голын эрэг дээр дүнхийх Дархан уулын ар хормойд  “Улсын тэргүүний” тодотголтой Тосонцэнгэлийн 10 жилийн сургууль оршдог. Адил хажуут гурвалжин шиг байрласан намхан 3 барилгатай энэ сургуулийн “диваажин” шиг санагдах, “үлгэрийн” юм шиг тѳсѳѳлѳгдѳх ертѳнцѳд миний бас бидний залуу нас ѳнгѳрсѳн. Сургуулийн баруун талд тогтох жижигхэн нуур, туунийг тойрсон нуга маягийн дэвсэг, сургуулийн дотуур байр, гал тогоо, хѳдѳлмѳрийн хичээлийн ягаан болон ногоон байрнууд болон хичээлийн байрнуудыг тойрч ургасан  олон модод, хичээлийн танхимуудыг  дундуур  нь холбосон цардмал зам, тэр замуудыг эмжиж барьсан, сандайлан  сууж болох модон хашлагууд миний бас бидний амьдрах энэ ертѳнцийн эхлэл байлаа. Энэ гайхамшигт ертѳнцѳд шуугин хашгиралдан сахилгагүйтэж, хѳѳцѳлдѳж гүйлдэн тоглож, бие биенээ шоглон уйлуулах атлаа хожмын ѳдѳр хайрлан ханьсаж асан олон “хүүхдүүд” ѳдгѳѳ сэтгэлийнхээ чанадад энэ л дурсамжуудаа нандигнан хадгалж бас уярч сэмэрч яваа. Хүний амьдралын хад асган дунд бүдрэхдээ унаж босч, хүн чанарын элдэв ѳнгѳнд холилдон уусахдаа ялгарч, цаг хугацааны тоосонд булагдахдаа тодорч гэрэлтэж яваа олон тѳгсѳгчид энэ л ертѳнц дунд “хүүхэд” хэвээрээ үлдэх шалтгаан нь энэ сургууль. “Манай ангийн хѳвгүүд”, “манай ангийн охид”, “миний багш” хэмээн уярч уулга алдах мѳнхийн залуу сэтгэлийн үүр нь энэ л сургууль.

1982 оноос 1987 онд энэ сургуульд багшаар ажилласан жилүүдэд Ж.Нацаг захирлаар, Д.Пүрэвдорж хичээлийн эрхлэгчээр ажиллаж байлаа. Ѳѳрийнхѳѳ нэрний ѳмнѳ “Тосонцэнгэлийн 10 жилийн сургууль” гэж дуудах бардамнал, хаана ч явсан ѳѳртѳѳ итгэх итгэл,  хэзээ ч нэр тѳрѳѳ сэвтээхгүй байх бардам сэтгэлийн их “дархлаа”г тэд л бий болгосон юм даа. Хѳѳрч онгирсон “нусгай” хүүхдүүдийг амьдралд бэлтгэж, ромбо зүүж бардамнасан залуусыг “багш” болгосон ачтан бол тэд. Ѳлмий дээрээ зѳѳлѳн зѳѳлѳн гишгэлж, аядуухан зѳѳлѳн дуугаар хэн нэгэнд ёжтой яг чулуудаж, хатуу харгис юм шиг хэрнээ зѳѳлѳн хандлагатай Ж.Нацаг захиралтай залуу насны ааг омгоор сайдаж муудалцаж явсан  хэдий ч, одоо хэр нь тэр хүнийг хүндэлж дурсдаг. 1987 онд энэ сургуулиас явахдаа “Би таны ачаар сайн багш болсоон. Хэзээ ч, хаана ч, яаж ч унасан би босоод л ирнэ, та харж байгаарай. Гэхдээ энэ бол таны л ач тус юм шүү” хэмээн Ж.Нацаг захиралд хэлж байсан үгэндээ би одоо  ч “эзэн” болж яваа.  Энэ удирдлагуудын үед Завханы Тосонцэнгэлийн 10 жилийн сургууль “Улсын тэргүүний сургууль” цол нэршлийг 2 удаа хүртсэн юм шүү. Миний адилаар олон залуус сайн багш болцгоож, сургуулийн сайн удирдагчид тѳрж, олон сайн тѳгсѳгчид Монгол орны хѳгжилд түүчээлж явна.  Тэр үед би нэг л зүйлийг, “Багш нараа маш сайнаар чадваржуулж байж л сургууль сайнаар оршин тогтнодгийг” тэднээс ойлгож суралцсан. Миний үеийн олон залуус энэ сургуулиас л ѳѳрийн тѳлѳвшил хийгээд сайн чадвараа олж авч чадсан. Тэгээд бодохоор бид их л азтай “залуус”.

Харин 1991 оноос 1999 оны хооронд би энэ сургуулийн захирлаар ажилласан юм. Зах зээлийн хамгийн хүнд хэцүү цаг үед бид үнэхээр сайн ажиллаж, сайн сургуулийг уламжлан авч үлдсэндээ би одоо ч хамтран ажиллаж байсан хүмүүстээ чин сэтгэлээсээ талархан дурсаж явдаг. Миний хамгийн сайн хамтрагч байсан хичээлийн эрхлэгч Насанбуян, хүмүүжлийн эрхлэгч Оюунхүү нарыг энэ ѳдрүүдэд сэтгэлээ шаналган байж дурсдаг. Сайн хамтрагч үгүйгээр хэзээ ч амжилтад хүрдэггүйг би ѳѳрийн ажил амьдралаараа ойлгосон.  Бид энэ 8 жилд юу хийж чадсан гээч:

-Багш нарынхаа мэргэжлийг сругууль дээрээ дээшлүүлэх тогтолцоог бий болгосон

-Тѳрийг харалгүйгээр ѳѳрсдийн боломжоо дайчлан “аньс”  жимс түүн худалдаж, сургуулийн санхүүгийн асуудлуудаа шийдэж чадсан

-Ахлах ангиудад зѳвхѳн программын шаардлага хангасан хүүхдүүдийг элсүүлэхийн тулд конкурс авдаг болсон

-Сургуулийг удирдах тогтолцооны тѳвлѳрлийг сааруулж, хамт олныг шийдвэр гаргах эрх мэдэлд оролцуулсан

-Сургууль дээрээ хүүхэд хүүхдээ дарамтлах үйлдлээс сэргийлж,  дэг журмаа бүх хүүхдүүдэд адил тэгш байлгаж чадсан

-Алив нэгэн зорилтыг хамт олондоо маш сайн ойлгуулж байж л  ажил хэрэг болгодог тогтолцоог бий болгож чадсан

-Хаа хаашаа 120 км тойрог дотор Завханы Идэр, Тэлмэн, Нѳмрѳг, Булнай, Архангайн Цахир, Хѳвсгѳлийн Цагаан -Уул, Шинэ- Идэр сумдын сургуулиудыг хамарсан “Бүсийн Тѳв” сургуулийн эхлэлийг тавьсан

-Tэр үед Монголд Боловсролын салбрын шинэчлэлийг дэмжиж байсан Азийн Хѳгжлийн Банкны “Сургууль 2001”, Соросын Сангийн “Мэтгэлцээн”, Английн Хүүхдийг Ивээх Сан, АНУ ын ЭСЯ ны дэргэдэх Энхтайвны Корпусын “англи хэлний багш”-ийн хѳтѳлбрүүдийг сургуульдаа авч дэмжүүлсэн

-“Албан бус боловсролын Тѳв”- ийг байгуулан ажиллах оролдлого хийсэн

Энэ үед ямар сайхан залуустай баг болж ажиллан амжилтад хүрч чадсандаа би одоо ч баярлаж явдаг. Энэ цаг мѳчүүд одоогийн Г.Галбадрах гэдэг хүнийг тѳлѳвшүүлж тусалсан юм шүү.

Миний амьдралын “алтан” үе болох тэр цагаас хойш 19 жил улирчээ. Боловсролын салбраас холдсон хэрнээ энэ салбрын тухай бодох бүрд зүрх минь шаналж, сэтгэл минь ѳвддѳг. Заримдаа бодохоос ч халгана гээч. Миний дотны анд Насанбуян агсаны минь санаачлагаар  Улаанбаатар хотод жил бүр зохион байгуулагдаж эхэлсэн “Тосонцэнгэлийн 10 жилийн сургуульд ажиллаж байсан багш нарын уулзалт” улам л ѳргѳжин тэлж байгааг мэдрэхдээ би тэдэнд талархдаг. Энэ нандин холбоосонд их үнэ цэнэтэй гагнаас байгааг би лав мэдэрдэг. Нас ахих тусмаа сэтгэл сэтгэл рүүгээ, зүрх зүрх рүүгээ урсаж байгаа тийм нэгэн гэгээн мэдрэмж. Ийм нандин урсгал хаана бий гэж? Тийм гэгээлэг гэрэлтэй цаг мѳчүүдээсээ холдмооргүй, бие биетэйгээ уулзаад чин сэтгэлээсээ тэвэрч дурсамжуудаа хэлхмээр хүсэл. Олон дотно найзууд минь биднээсээ алсарч гэгээн алсад оджээ. Насанбуян, Оюунхүү, Пүрэвдорж, Баярсайхан, Гүнчинсүрэн, Тогтохбаяр… Би заримдаа “Монголдоо очоод хэнтэй уулзаж хуучлах юм бэ? “хэмээн ѳѳрѳѳсѳѳ асуун гунигладаг. Хүн л юм болохоор бид амьдралдаа зѳндѳѳ алддаг. Заримдаа ѳчүүхэн юм шиг асуудлаас болж муудалцаж сайдна. Гэхдээ цаг хугацааны урсгал бүгдийг нь элээж, уучилдаг. Тэр дундаа бусдад эрдэм тугээдэг багш хүмүүсийг гэгээн гэрэл ивээж байдаг. Oлон сайхан хүмүүсийг энэ жижиг нийтлэлдээ багтаах боломж алга даа. Энэ гэгээн ертѳнцѳѳс буцахаасаа ѳмнѳ тэрлэж амжина хэмээн хичээж л байна.

…Олон жилийн ѳмнѳ дѳѳ.  9 сарын 1 нд хичээлийн шинэ жилийн нээлтээ эхлэх гэж байтал, тэр хавар тэтгэвэртээ гарсан орос хэлний багш Батсүх хамаг байдгаараа гоёчихоод цүнхээ бариад хүрч ирж билээ. Бүх хѳтѳлбрүүд жигдэрсэн байсан ч Насанбуян, Оюунхүү бид 3 хоорондоо шивнэлдэж амжаад Батсүх багшийг нээлтийн хичээл заалгахаар хѳтѳлбѳртѳѳ оруулж амжсан сан.Жинхэнэ багш хүнийг энэ ертѳнцѳѳс нь салгана гэдэг хэцүү. 9 сарын 1 ний энэ ѳдѳр чихэнд нь сургуулийн хонх жингэнэж, нүдэнд нь сурагчийн дүрэмт хувцсаа ѳмссѳн шавь нар нь харагдаад, заах хичээлийн сэдэв нь сэтгэлд нь урсаж байдаг юм. Монголын ирээдүй үе болсон хүүхдүүдийг Монголын нийгэмд ажиллаж амьдрах зѳв бие хүн болгон тѳлѳвшүүлэх үйлсэд тань амжилт хүсье. Таны хичээл зүтгэлээс тань Монголын ирээдүй хамаарч байгаа. Та нартаа ХИЧЭЭЛИЙН ШИНЭ ЖИЛИЙН БАЯР ХҮРГЭЖ, АМЖИЛТ ХҮСЬЕ. Тэсгим хүйтэн жавартай, тогоо шиг хонхорт оршиж буй Тосонцэнгэлийн сургууль минь дээ, чи миний омголон бардам залуу насны минь алдаа онооны гэрч билээ. Нэгэн ѳдѳр би “диваажин” шиг, “үлгэрийн” юм шиг ертѳнцдѳѳ сэтгэлээ дэвтээн алхах болноо.

Jun 25

ГҮЙЦЭТГЭЛ

By gala-admin | УХААРАЛ

Ажил хийж байхдаа заримдаа залхуураад оромдох тѳдий гүйцэтгэх тохиолдол бий. Дараа нь чанаргүй хийсэн ажлынхаа тѳлѳѳ гомдол сонсож, яах ч аргагүй дахин хийх болохдоо гэнэт ѳѳртѳѳ харамсана. Сайн ч хийсэн, муу ч хийсэн зарцуулсан цаг хугацаа нь адилхан гэдгийг бид тооцдоггүй аж. Яг тэр л хугацаанд сэтгэлээ шингээгээд сайн хийхийн оронд чанаргүй муу хийснээс болж дахиад тэр хэмжээний цаг хугацаа зарцуулдаг. Хийлгэсэн хүний гомдол, муу хийсэн ѳѳрийнхѳѳ бухимдал, уцаар, ичингүйрлийг нэмэх юм бол ямар их алдагдал байдаг гээч. “Муу хүнийг зар, зарсан хойноо ѳр” хэмээн монголчууд ийм үйлдлийг сэрэмжлүүлэн сануулж байж. Нэгэнт цаг хугацаа зарцуулж л байгаа бол хийж байгаа ажлаа чин сэтгэлээсээ хуудуугүй хийж гүйцэтгэх нь таны сэтгэлийн амар амгалан, хийлгэж байгаа хүний сэтгэлийн ханамж, таашаалын баталгаа болдог аж.

Бид заримдаа хэн нэгэнд тус болох гэж зүгээр л “нэр хичээдэг” тохиолдол бий. Тэр хүн рүүгээ харж инээх атлаа цаашаа харж тѳвѳгшѳѳсѳн үйлдэл хэзээ ч сайн сайхан болдоггүй. “Хүн гуйсан болохоор л…” хэмээн ѳр тѳлѳѳс шиг хандах хандлага нѳгѳѳ хүний сэтгэлд жиндэж мэдрэгдээд байдаг юм. Тэр л жиндүү байдал нь салахдаа бие биенээ чангаар тэвэрч талархах хүсэлд хүрдэггүй. Хэн нэгэнд тус болохдоо чин сэтгэлээсээ хандаж, ѳѳртѳѳ байгаа боломж бүхнээ дуртайяа зориулах нь нѳгѳѳ хүний сэтгэлд ямар их халуун дулаан мэдрэмж ѳгдѳг гээч. Ѳѳрийн эрхгүй баярлаад л, тэр хүнийг харах бүрдээ хүндлэх сэтгэл тѳрѳѳд л, хэзээ хойно дахиад уулзахдаа хүртэл алгаа дэлгэж чин сэтгэлээсээ тэвэрдэг юм. Хүмүүсийн зүрх сэтгэл халуун дулаан хандлагыг маш сайн мэдэрдэг болохоор хэн нэгэнд туслахдаа ѳѳрийнхѳѳ сэтгэлийг мэдрүүлж, ѳрѳѳийн сэтгэлийг мэдэрч байх нь ямар сайхан гээч. “Аяганы хариу ѳдѳртѳѳ, агтны хариу жилдээ” хэмээн монголчууд бэлэгшээдэг.

Заримдаа бид зорьж яваа зорилгоосоо ухрах, хийж байгаа ажлаа дутуу орхих, хэн нэгэнд туслахаасаа татгалзах тохиолдол бий. Хэрвээ сэтгэлдээ багтаагаад хийх гэж хүсч зорьсон л бол, хичнээн хэцүү байсан ч заавал хийж дуусгаж байвал сайн сан. Амархан бүтдэг зүйл гэж энэ амьдралд үгүй л дээ. Тулгарч байгаа саад бэрхшээл бүхнийг “намайг шалгаж байгаа шалгуур” хэмээн тооцож тэр шалгуурыг заавал давах гэж хичээх нь сэтгэлд их л хүч ѳгдѳг. Аливаа зүйлийг бүтээх амаргүй, бүр ч хэцүү. Харин нураахад ердѳѳ л хэдхэн хором зарцуулна. Дутуу ухаад орхисон нүхэнд хүмүүс ѳѳрсдѳѳ бүдэрч унадаг, сэглээд орхисон сэтгэлд хүн ѳѳрѳѳ л шаналж зовдог, хийж дуусгаагүй орхисон бүхэн хэнд ч бас чамд ч хэрэг болдоггүй, харин гай болдог. Зорьж зүтгэсэн бүхнийхээ ард гараад хѳлсѳѳ арчиж, чин сэтгэлээсээ инээмсэглэх сайхан мѳч хаана буй гэж. Сэтгэлд дүүрээд л ѳѳртѳѳ итгэх итгэл тань улам нэмэгдээд, тэр хэрээ амьдрал дэндүү сайхан санагддаг.

Аливаа үйлдэлд эхлэл байгаа бол тѳгсгѳл гэж заавал байх учиртай юм билээ. Яг л хүмүүс бид тѳрѳѳд үхдэгтэй адил. Үйлдэл болгон ингэж л үйлдэгддэг. Харин чанартай сайн, чанаргүй муу гэж ялгагдах байх. Харин чанартай, чанаргүй гэдэг хэмжүүр нь хүний дотоод сэтгэлийн илрэл юм шүү дээ. Амьдрал сайхаан гэж…

Jun 10

ГОМДОХГҮЙ бол УУРЛАХГҮЙ

By gala-admin | УХААРАЛ

Энэ ертѳнцѳд цор ганцаар заяагдсан ХҮН гээч бодьгал  адил орчилд амьдарч байгаа бусад хүн болгоныг ѳѳртэйгээ адилхан байлгах гэдэг адбиш хүсэлтэй. Ѳѳрийн мэлмийгээрээ харж, сэтгэлээрээ чагнаж байгаа юмс үзэгдэл болгондоо ѳѳрийнхѳѳрѳѳ дүгнэлт хийж, түүнийгээ тѳгс ҮНЭН гэж бодохдоо бусдыг яг л тийм байлгахыг хүсдэг гэнэн, тачаангүй сэтгэлтэй. Бусад нь шал ѳѳрѳѳр харж, сэтгэж болохыг мэдэхгүйдээ ѳѳрийн санаанаас зѳрсѳн хүн болгонд ѳѳрийнх нь хүссэнээр байсангүй хэмээн гомддог муу зуршилтай. Тэгээд л гомдож туниж эхэлнэ. Тэр болгон нь ѳѳрийнх сэтгэлийн ѳчүүхэн булгийн ундарга гэдгийг ердѳѳ ч анзаардаггүй.  Бусад хүн болгон ѳѳрийн сэтгэлийн булаг нь ундарч байгаа гэдгийг бид сэтгэлдээ хүлээн зѳвшѳѳрдѳггүй “новшийн” зантай. “Яг тийм л байх ёстой” гэж хүлэгдсэн бодлын ѳчүүхэн сэтгэлдээ бид ѳѳрсдѳѳ хүлэгдэн зовж шанална.

 

Ѳѳрийнхѳѳ ѳчүүхэн бодолд захирагдсангүй хэмээн гомдохдоо бид бусдад уурладаг. Тэгээд л уурлаж уцаарлана, харааж зүхнэ, хилэгнэн бачимдана. Элдэв хэлэх хэлэхгүйгээр зүхэхдээ ѳѳрийн санаа бодол дээр л тулгуурлана. “Чи тэгсэнгүй, чи тийм байсангүй, чи тэгэх ёстой” хэмээн бачимдахдаа бүх зүйлсийг зѳвхѳн ѳѳрийнхѳѳ харж буй ѳнцгѳѳс л тулгана. Мэдээж заримдаа тэр хүнд хэрэгтэй зүйл хэлдэг л дээ. Гэхдээ тэр хүн чи биш болохоор бас л ѳѳрийнхѳѳ ѳнцгѳѳс харж эсэргүүцнэ. Эсэргүүцэх тусам нь чи улам хилэгнэн бухимдана. Тэгээд л та нарын дунд “хар муур” гүйж асуудал улам л хурцдана. “Хн, би шударга шулуун хүн” гэж ѳѳрийгѳѳ дѳвийлгѳвч, “Би хатуу хүн” гэж шугам шиг зогсовч энэ бүхний эцэст чамаас ѳѳр хохирсон хүн байдаггүй.  Алдаж оновч хүн болгон ѳѳрийн тавилангаараа энэ хорвоог элээж, ѳѳр ѳѳрийн тавилангаараа энэ хорвоогоос буцдаг.

 

Би нилээд хэдэн жилийн ѳмнѳ ѳѳртѳѳ “Бусдад гомдохгүй, хэнд ч уурлахгүй” байх зорилт тавилаа. Эхэндээ амаргүй байв. Хэн нэгэнд гомдож дургүйцээд, бусдад муучлих гээд л. Тэр болгонд “энэ хүн ѳѳрийнхѳѳрѳѳ байх эрхтэй шүү дээ” гэж ѳѳртѳѳ хэлдэг болов. Аажим аажимдаа хүн болгоныг байгаагаар нь хүлээн зѳвшѳѳрч эхэлсэн. Надаас дор нэгнийг “За яахав дээ энэ хүний байгаа хэмжээ нь энэ шүү дээ” хэмээн уучилж хандан, ѳѳрѳѳсѳѳ дээр байгаа нэгнийг “Энэ ч яалт ч үгүй илүү юмаа , гэхдээ энэ хүнээс сайныг нь сурах хэрэгтэй юм байна шүү” гэж ѳѳртэйгээ ярилцана. Хэн нэгнийг нѳгѳѳд нь муучилж ярьсан яриа бүх ѳнгѳѳ хувиргаад чамайг  “доош нь хийх” шалтаг болж ирэх үед л хүнд яагаад “нэг ам , хоёр чих заяасан” шалтгааныг жинхэнэ утгаар нь ойлгодог. Чиний нисгэсэн “Ялаа Заан болж ирэх” үед л “ Дааганаас унаж үхдэггүй, даравгараасаа болж үхдэг” сургаалийн утгыг ухаарна.

 

Бидэнд нэг боломж байнаа. Хэрвээ чи эргэн тойрныхоо хүн болгоныг байгаагаар нь хүлээн зѳвшѳѳрч, тэдний ямар ч үйлдэлд гомддоггүй болчихвол уурлахаа больчихно доо. Чи юунд ч уурлахгүй болбол чиний сэтгэл ихэд амар амгалан болно. Ѳѳрѳѳсѳѳ тэнэг нэгнийг уучилж бай, ѳѳрѳѳсѳѳ ухаантай нэгнийг хүлээн зѳвшѳѳрч бай. Ердѳѳ л энэ. Бусдыг заавал ѳѳрийн санаж, хүссэнээр байлгах гээд дэмий дээ. Тэдэнд ѳѳрийнхѳѳрѳѳ байх боломж олго. Алдлаа  алдлаа гэхэд тэр хүн ѳѳрѳѳ л лайгаа үүрэг. Чиний сайхан сэтгэлийн зѳвлѳлгѳѳг авах нь аваг, авахгүй бол орхичих оо. Амьдрал бүгдийг сургаад л ойлгуулаад ѳгдѳг. Яг үнэндээ энэ амьдрал гэдэг чинь биднээс аугаа БАГШ юм шүү дээ. Бид урдуур нь орж ѳрѳѳлийг ч, бас ѳѳрсдийгѳѳ зовоогоод байгаа болохоос.  Зүгээр л чи ѳѳрийнхѳѳрѳѳ зѳв амьдрахад аяндаа бүх зүйл болоод явчихдаг юм даа. Сэтгэлийн амар амгалан гэдэг энэ ертѳнцийн жаргал юм шүү дээ. Амьдрал сайхаан гэж…

May 13

ДАВЧХАН СЭТГЭЛ

By gala-admin | УХААРАЛ

…Лавлаад ажих ахул хүн бүрийн сэтгэлийн багтаамж огт ѳѳр ѳѳр хэмжээтэй юм билээ. Зарим нь дэлхийн энтэй, зарим нь улсын хэмжээтэй, зарим нь аймгийн багтаамжтай, зарим нь ердѳѳ жалгын дайтай сэтгэдэг. Гэхдээ монголчууд бид хэлэлцэж маргалдаад ч болов, учирлаж тайлбарлаад ч болов, уцаарлаж тѳвѳгшѳѳгѳѳд ч болов ойлголцоод л байдаг. Их багтаамжтай сэтгэлгээг гүйцэж ойлгохгүй болохоороо уцаарлаж бухимдана, дунд багтаамжтай сэтгэлгээтэй барьцаж маргалдана, жижиг багтаамжтай сэтгэлгээтэй заргалдаж хэрэлдэнэ. Сонин шүү. Хэн нэгнийг гаднаас нь хараад сэтгэлгээний багтаамжийг нь мэдэх аргагүй. Харин яриад суухаар л тэр хүний хѳѳрхѳн, бас ухаантай тѳрхѳѳс хамаарахгүйгээр сэтгэлийн багтаамж нь мэдрэгдэж, үнэ цэнэ нь тодордог юм даа.

Амьдралд нь тохиолдсон ямар нэгэн таагүй асуудалд сэтгэл нь хямарч барьц алддаг. Яг энэ үедээ буруугаа ѳѳрѳѳсѳѳ биш, бусдаас хайх мѳчдѳѳ хүмүүс алдаа гаргадаг. Хэн нэгэн рүү уурлаж хашгична, дахиад хамтдаа байхгүй юм шиг. Ѳѳрийгѳѳ ѳмѳѳрч бусдыг буруутган бухимдана, алдаа гаргах ёсгүй юм шиг. Амьдрал нь дуусч байгаа юм шиг тэвдэнэ, дахиад үргэлжлэхгүй юм шиг. Ийм тохиолдол болгон жижигхэн хормоор хэмжигддэг. Дотоод сэтгэлийн хямралаа гадагшаа цацаж байхдаа энэ ертѳнцийн амгалан байдал, бусад хүмүүсийн инээмсэглэлийг ч анзаардаггүй. Яг үнэндээ байна шүү дээ, чи л дотроо хямраад байгаа болохоос энэ дэлхий ертѳнц хийгээд ойр тойрны хүмүүст тань юу ч ѳѳрчлѳгдѳѳгүй байгаа. Амьсгаагаа дараад чагнах ахул чиний бухимдлаас ѳѳр юу ч сонсогдохгүй байгаа.

Юу гээч! Чамд бухимдах тэвдэх шалтгаан тохиолдоход гадагшаа цацалгүйгээр дотор сэтгэлдээ ѳѳртэйгээ хүүрнээд үз дээ? “Би юун дээр алдаж вэ?”, “Энэ тохиолдолд миний буруу нь юу вэ?”, “Би ѳѳрѳѳр яаж болох байсан бэ?” гэж ѳѳрѳѳсѳѳ асуу, бас хариулах гэж оролдоод үз. Амар тайван байгаа бусад руу хашгичалгүйгээр дүрлийтлээ ширтээд санаашир. Зүгээр л дотор сэтгэлдээ ассан “Новш гэж!”, “Чамд үзүүлээд ѳгнѳ дѳѳ”, “Миний хэн болохыг чи мэдэхгүй л байна даа” гэх хараалын үгсээ гадагшаа урсгаад эхэлбэл, ороо морь шиг булгин цамнасан тэр үгсийг дараа нь хичнээн гэмшээд ч эргүүлж тогтоож чаддаггүй юм. Нэгэнт цамнан одсон тэр хүлгийн тоос бусдын сэтгэл дээр шороо болон бууж байгааг бид анзаардаггүйдээ давчхан байдаг. Хүн болгон бие биедээ сэтгэлийн багтаамжийн хэмжээгээрээ харьцдаг. Хорвоо дэлхий уужим байдаг шиг хүмүүний сэтгэл уужим байвал хичнээн сайхан гээч!
Jan 09

“ХҮНГИЙ”-н ГОЛЫН ХҮҮХДҮҮД \бага насны гэгээн дурсамж\

By gala-admin | УХААРАЛ

Би Завханы Завханмандал суманд тѳрж, бага насаа Завханмандал, Эрдэнэхайрхан, Ургамал сумдад ѳнгѳрүүлсэн юм. Аав минь бага сургуулийн захирал байсан болохоор Эрдэнэхайрхан сумд 1-р ангид орж, Ургамал сумд 4-р ангиа тѳгсѳн, тэр үеийн тойргийн дунд сургууль болох Завханмандал сумд 5-7 р ангидаа суралцаж, 8-10 ангиа Улиастай хотын “Элдэв Очирын нэрэмжит “10 жилийн сургуульд суралцаж тѳгсѳв. Саяхан нүүрномын найз болох Ѳ.Тайванхүү багш “Энэ жил Завханмандал сумын дунд сургуулийн 90 жилийн ой болох гэж байгаа болохоор та жижигхэн дурсамж бичиж явуулаач” хэмээн хүссэн болохоор энэ дурсамжийг тэрлэв.

 

“Хүнгий” гол бол Завханы Завханмандал, Ургамал сумдыг дамжин, Их Монголын элснээс эх аван урсдаг доороо элсэн хѳрстэй мѳртлѳѳ эргээрээ нов ногоон зүлэгтэй их говийн сувдан гол. Жаахан байхад их гүнзгий мэт санагддаг байсан ч хожим нь очоод харахад жижигхэн атлаа сэтгэлийн чанадад хэзээ ч ширгэшгүй ундрага болон мяралздаг аж. Зүүн талаараа “Хараатын дѳрѳлж”, Урд талаараа “Шар дѳрѳлж”, баруун талаараа “Хар үзүүр”, ард талаараа “Хүнгий” голд хашигдсан түнгэнд Завханмандал сум оршдог. “Хараатын дѳрѳлж” даваад Эрдэнэхайрхан сум руу, “Шар дѳрѳлж” даваад Дѳрвѳлжин сум руу, “Хар үзүүр” даваад Ургамал сум руу зорьдог болохоор энэ 3 сумын хүүхдүүд бага сургуулиа тѳгсѳѳд энэ л дѳрѳлжүүдээр даван Завханмандал сумд ирж 5-8 р ангидаа суралцана. Хѳгшин ээж минь салхи сэвэлзтэл исгэрэн бохийг нь чулуугаар нүдэн түүх түлээн дээр суун, энэ л дѳрѳлжүүдийг даван айсуй машины тоосон дунд л мѳрѳѳдлѳѳ зэрэглээ мэт сүүмэлзүүлэн ѳссѳн бага нас минь одоо ч зүүдэн дунд минь наадмын хүлэг морь шиг янцгаан ирэх аж.

 

1969 оны намар Ургамал сумын бага сургуулийг дүүргэсэн манай ангийнхан 5-р ангидаа дэвшин суралцахаар Завханмандал сумд ирлээ. Ургамал сумаас Завханмандал сумын хооронд 75 орчим км зайтай болохоор хичээлийн жилийн улирал бүрээр сум нэгдлийн ачааны машины тэвшин дээр ачигдан ирж бас ачигдан буцна. Нэг сумаас нѳгѳѳ сумд ирж суралцаж байгаа болохоор манай ангийнхэн хэрдээ “амь нэгтэй”. Монголын хэл шинжлэлийн нэрт судлаач эрдэмтэн Доржпаламын Сумъяа “ангийн дарга”, “Монголын Нүүрс” Ассиоцацийн тэргүүн Түвдэндоржийн Наран “бүлгийн дарга” байсан гээд бодохоор муу ч үгүй хүүхдүүд байжээ. 5-р ангид биднийг монгол хэл уран зохиолын багш Б.Зэдбазар багш дааж авсан юм. Сургуулийн захирлаар Усны-Эх, хичээлийн эрхлэгчээр Мягмаржав, математикийн багш Аюурзана, орос хэлний багш Чулуунхүү, биеийн тамирын багш Хасбазар, дуу хѳгжим, хѳдѳлмѳрийн багшаар Балжинням, түүх газарзүйн багш Лхаасүрэн багш нар ажиллаж байсан санагдана. Бараг 50 жилийн дараа гэхэд олон нэрс мартагджээ.

 

Хожим нь эргэж очихдоо “Ийм жижигхэн байсан гэж үү?” хэмээн эргэлзэнгүй сэтгэлдээ дуу алдсан сургуулийн хэдэн барилгууд, хүүхдүүд бидэндээ том л “ордон” байсан сан. Мод чихэж галлахаар бѳѳр нь улайсдаг тѳмѳр зуухаа, дулаацах гэж завсарлагаанаар тойрон шавна. Анзааргагүй хэн нэгний үстэй дээлний хормой галд хуйхлагдан шатаж хярвас үнэртэхэд, хуйхалсан толгой шийрний үнэр адил ангиар нэг ханхалдагсан. Тэр үеийн сурагчдын дүрэмт хувцас нь эрэгтэй хүүхдүүд хѳх ѳнгѳѳр, эмэгтэй хүүхдүүд ногоон ѳнгѳѳр ижилссэн дулааны улиралд тэрлэг, хүйтний улиралд үстэй дээл байдаг байв. Дээлнийхээ захад хадсан цагаан даавуу нь хүзүүнд үрэгдээд хир болоход 7 хоног бүр угааж солих үүрэгтэй. Сурагчдын дүрэмд зааснаар 14 хоног тутамд заавал усанд орж үсээ авахуулах ба, 7 хоног тутам хумсаа авч, захны даавуугаа солих ёстой. Эсгий гуталтай мѳртлѳѳ заавал гутлын арчуураа шалгуулах гэж хармаандаа авч явах бѳгѳѳд нусаа арчдаг, эс арчдагаас үл хамааран нусны арчуураа биедээ авч яван хичээлдээ орох бүрдээ ариун цэврийн даргадаа шалгуулах дурэмтэй. “Хиртүүлэхгүй” гэсэндээ тэр арчууруудаа гялгар уутанд хийж явсан удаа бий бѳлгѳѳ. Tэр арчуурууд ихэвчлэн нугалаасаараа л хиртэнэ.

 

Элемэнтийн болон дѳрвѳлжин, тууш шугамтай дэвтрүүд дээр саванд найруулсан орос чернилэнд дүрж, шоргоолжин хошуутай үзгээр хичээлээ хичээнгүйлэн бичнэ. Зарим хүйтэн ѳдѳр хѳлдсѳн чернилээ гэсгээх гэж ханцуйдаа чихэж, гаднаас нь үлээх биднийг багш нар минь анзаарч, “Та нар социализмын ачаар үнэхээр жаргаж байгаа шүү. Бидний үед юун черниль манатай үнсэн самбар дээр хулсаар бичдэг байлаа” хэмээн сургахад бид зориг бадрангуйгаар гэрэлт ирээдүй болсон коммунизмын тухай ѳѳдрѳг сайхнаар мѳрѳѳднѳ. “Коммунизмд орчих л юм бол бид огтоос ажил хийхгүйгээр барахгүй дэлгүүрт ороод л хүссэн бүхнээ үнэгүйгээр авах” тухай багш нарын ярианд  “хурдан том болж, тэрхүү коммунизмд хѳл нийлүүлэн орох” хүсэл минь дурэлзэн бадрах авай. Хичээлийн даалгавраа хэрхэн хийснээр болон хувийн, ангийн ариун цаврийг хэрхэн сахиснаар нь “социалист уралдаан” зохион байгуулж, 7 хоног бүрт шалгаруулан түрүүлсэн ангид шилжин явах “улаан туг” гардуулна. Манай анги тэрхүү уралдаанд дандаа түрүүлэх бѳгѳѳд нэг удаа тэргүүн байраа алдсаны тѳлѳѳ манай ангийн дарга Д.Сумъяа шалан дээр унаж, цурхиртал уйлж байсан нь ѳдгѳѳ ч санаанаас үл гарах.

 

Сумдаас сурахаар ирсэн хүүхдүүд “дотуур байр” гэх дотор нь модон наар зассан гэрүүдэд эрэгтэй, эмэгтэйгээрээ ялгаран амьдрах бѳгѳѳд “хоолны гэр” нь тусдаа байрлаж тодорхой хуваарийн дагуу хүүхдүүдэд хоол хийж ѳгнѳ. Хагас, бүтэн сайн ѳдрүүдээр сумын клубт “нийтийн бужиг” явагдана. Балжинням багш, бас захирал Усны -Эхийн хүү Баяраа нарын баянхуур хѳгжимд тоглох “Манжуурын толгод” мэтийн аялуунд бие биенээ урин бүжиглэх мѳчүүдэд болон гараас гарт дамжин олноороо уншигдах хайрын захидлын тусаар хожим нь олон сайхан хосууд гэр бүл зохион амьдарсан бүлгээ. Ѳвлийн цагт бидний хамгийн дуртай мѳч нь “Хүнгий” голын мѳсѳн дээр тэшүүрээр гулгах байдаг сан. Нилээд тансаг нь “норвеги”, олонхи нь “какс” гэж нэрлэдэг тэшүүрүүдийг эсгий гутал дээр сураар баглан хүлж мѳсѳн дээр гулган уралдацгаана. Конькины ир нь муудаад халтираад байх аваас тѳмрийн хуурайгаар үрж ирлэнэ. Тэгж гулгахын тулд ундны ус болгон голын уснаас мѳс зѳѳх ажил тийм ч хэцүү биш санагддаг сан. Сумын дэлгүүрээс хааяадаа амттай идэх юм авч идэх, заримдаа 50 мѳнгѳѳр клубт кино үзэхэд ээжийн минь нэг улиралд ѳѳртѳѳ зарцуулаарай гэж ѳгсѳн 10 тѳгрѳгийг хүргэх ухаан багаддаггүй л байсан сан. Хожим нь тэмдэглэлийн дэвтэр дээрээ “Наранд 30 мѳнгѳ”, “Ганбаярт 1 тѳгрѳг” гэхчилэн зээлдүүлсэн мѳнгѳѳ нэг  бүрчлэн бичсэн байсан нь ѳнѳѳгийн бидний санхүү эдийн засгийн ухааны эхлэл болсон гэлтэй.

 

Тэр үед ахмадууд болон багш нар “Бидний багад ямар байсныг яривал та нар үнэмшихгүй дээ” хэмээн учирлан ѳгүүлдэг байсан санаашрал ѳдгѳѳ бидэнд эргэн иржээ. Социализмын үзэл сурталжсан нийгэмд биднийг ингэж сурган тѳлѳвшүүлэхэд сумдын сургуулиуд мундаг үүрэг гүйцэтгэсэн дээ. Хэцүү орчинд байхгүй зүйлийг бий болгох амаргүй. Бий болсон бүтээгдэхүүнүүд нь “ѳнѳѳдрийн бид” гээд бодохоор намхан давжаа тэр л хэдэн байшингуудыг хайрлан дурсахгүй байхын аргагүй. Нусаа гоожуулан гүйдэг байсан биднийг нусаа арчаад цэх алхдаг болгосон багш нараа хайрлан хүндэтгэхгүй байхын аргагүй. “Нэг ангийнхан” гээд л хѳтлѳлцѳѳд гүйдэг байсан, ачааны машины тэвшин дээр идэр есийн хүйтэнд бие биенээ налан илч гэрлээрээ дулаацуулан түшиж байсан олон хүүхдүүдийг ч мартах аргагүй. Гэрийн гадаа гараад алсын зэрэглээн дунд тоосрон айсах машин их л удаан явах шиг санагддаг асан цаг хугацаа, ѳнѳѳдрийн хүч хурдтай хѳнгѳн тэрэгнүүдийн хурд шиг л довтолгосоор. Мартах аргагүй бас мартаж болохгүй дурсамж гэж байдаг. Зундаа усанд нь шумбаж, ѳвѳлдѳѳ мѳсѳн дээр нь гулгаж ѳссѳн “Хүнгий” голын эрэг дээрх Завханмандал сумаа “Хараатын дѳрѳлж” давуулан дурсаж сууна.

 

…”Хэн байгаад хэн болсноо мартаж болохгүй” гэгээн дурсамжууд сургуулийн жилүүдтэй заавал сүлэлддэг. 90 жил гэдэг их хугацаа. Бидний хѳгшин аав “Дайдаа” Дугэржавын үүсгэн байгуулж, ажиллаж байсан Завханмандалын дунд сургуульд аав ээж хоёр минь багшилж, олон ах эгч нар минь суралцаж тѳгссѳн болохоор бид тэдний ѳмнѳѳс ч ѳѳрсдийнхѳѳ ѳмнѳѳс ч энэ сургуульд заавал талархах учиртай. Хэдэн зуун мянган хүүхдүүдийн ухааныг нь задалж, ирээдүй рүү хѳтѳчлѳн дагуулсан Завханмандалын дунд сургуулийн 90 жилийн ойд нь дурсамжаа сэргээн, хүндэлж мѳргѳв. Тэр л нутгаас үүрээ орхин жигүүрээ дэлгэн алсын алсад ниссэн хэдэн зуун мянган шувууд таны л хүүхдүүд. Бид хаанаас нисч хаана хүрч яваагаа үргэлж санаж явдаг.

Jan 01

ЗОВЛОНГОО БУСДАД БҮҮ ТООЧ

By gala-admin | УХААРАЛ

Хүн болгон ѳѳр ѳѳрийн гэсэн зовлонтой.  Зовлон хэмээгч нь хүмүүсийг сайн муу, сайхан муухай, баян ядуу  гэж огтоос ялгадаггүй. Зарим хүмүүсийн зовлон гэж бодож буй үйл нь хэн нэгэнд жаргал мэт санагдах, хэн нэгний жаргал гэж бодож буй үйл нь бусдад зовлон мэт мэдрэгдэх тохиол буй. Ядуу зутруу амьдарч байгаа нэгнийг “зовж байна даа” гэж ѳрѳвдѳн харах атал тэр хүний дотоод сэтгэлийн амар амгаланг үл мэдрэх. Учиргүй баян нэгнийг “жаргаж байна даа” хэмээн битүүхэн атаархаж харах атал түүний дотоод сэтгэлийн айдас түгшүүрийг бид үл мэдрэх. Ингээд харах ахул бид алив зүйлийг хэрхэн үнэлж, хэрхэн ойлгож байгаагаас  шалтгаалж зовлон хэмээгч оршиж буй мэт. Бүх л зүйл юмс хоёр талтай байдаг лугаа, бидний амьдралд жаргал зовлон ээлжлэн оршиж байдаг аж. Нѳгѳѳ талаас нь бодох ахул хүний дотоод сэтгэл дэх зовлон нь жаргалаа тодотгож, жаргал нь бас зовлонгоо оршоож явах аж.

 

Хүмүүс ѳѳрийн зовлонгоо дотно хүндээ л учирлаж, сэтгэлээ хуваалцдаг.  Ингэж ярьснаараа сэтгэлийн доторхи буглаасаа гадагшлуулан тайвширдаг нэгэн байхад, сэтгэлийн гүн рүүгаа шингээж ѳѳрѳѳ ѳѳртэйгээ хүүрнэн аргадаж тайвширдаг нэгэн байна.  Ѳѳрийн зовлонгоо хэнд ч хамаагүй зарлаж, бусдад түгээж явдаг хүмүүс байдаг. Бусдын зовлонгийн тухай огт эргэцүүлэхгүйгээр зѳвхѳн ѳѳрийн зовлонгоо л тоочиж, бусдаар ѳрѳвдүүлэх гэж боддогийнх байх л даа. Цахим орон зай хѳгжсѳн ѳнѳѳ цагт ѳѳрийн зовлон гэж бодсон бүхнээ олон нийтэд дэлгэн, бусдад түгээж хуваалцахыг хүсэгчид олширч байна даа. Заримдаа энэ нь цахим орон зайн хэрүүлийн шалтгаан болох нь бий. “Чи наад асуудлаа ѳѳрѳѳ шийд л дээ” хэмээн уцаарласан нэгнийг “бусдын зовлонг ойлгодоггүй, хүн чанаргүй” хэмээн ѳмнѳѳс нь харааж зүхэгсэд гарч ирнэ. Хийх ажилгүй, их л завтай хүмүүс мэт. Ийм байдал хэт даамжраад ирэхээрээ л бусдад зовлон болон хувирна, халдварт ѳвчин мэт.

 

Уг нь байна шүү дээ, чиний тоочиж буй зовлон хүн бүрт л байгаа. Хүн хүнд оногдсон үйл болохоор ѳѳрѳѳ л эдлэх учиртай. Бас ѳѳрийн зовлонгоо ѳѳрѳѳ л шийднэ, ѳмнѳѳс тань хэн ч шийдэхгүй. Энэ ертѳнцѳд эдгэшгүй ѳвчин, эргэж ирэхгүй үхэл хоёр л хамгийн хэцүү зовлон. Энэ үед хүмүүс бие биедээ чин сэтгэлээсээ тусалж дэмжин, сэтгэлийг нь түшдэг. Бусад нь тийм ч хэцүү биш ээ. Зовлон заримдаа хэн нэгнийг шалгах гэж ирдэг байж болох. Зовлон бас хэн нэгнийг хатуужуулах гэж ирдэг байж болох. Зовлон хааяадаа хэн нэгнийг зоригжуулах гэж ирдэг байж болох. Зовлонг ѳѳрийн боломжоо шавхан байж давж гарсан тохиол бүр нь чамайг ухааруулж, чамайг хүчирхэг болгодог. Тэгэхээр заавал бусдад түгээж, аврал эрэх хэрэггүй дээ. Тэр хэрээрээ чи бусдад болон ѳѳртѳѳ улам л арчаагүй байдлаар үнэлэгдэнэ. Хүн болгонд ѳѳрийн гэсэн зовлон байдгийг мартаж болохгүй, тэд  чам шиг ил гаргаж зарлахгүй байгаа болохоос. Ирж буй шинэ он болгон хүн бүрт жаргал зовлон аль алийг нь авч ирдэг. Жаргалаа зовлон болгох, зовлонгоо жаргал болгох нь таны л ухаан юм шүү дээ. Бас таны сонголт. Амьдрал дэндүү сайхан шүү дээ.

Dec 18

“БУСДЫН ДОР ОРОХГҮЙ” АМЬДРАЛ

By gala-admin | УХААРАЛ

…Mонгол аав ээж нар хүүхдээ “Хүний дор орохооргүй хүн болгоно” гэж хүмүүжүүлдэг. Үр дүнд нь жѳтѳѳрхүү, амин хувиа хичээсэн монгол хүн бий болно.

Япон аав ээж нар хүүхдээ  “Хүнд тѳвѳг удахааргүй хүн болгох сон” гэж ѳсгѳдѳг. Үр дүнд  нь хариуцлагатай, бусадтай нэгдэж чаддаг япон иргэн бий болно…

                                            \Нүүрномноос авсан ишлэл \

Mонголчууд бид багаасаа л ѳѳр хоорондоо уралдан ѳрсѳлдѳж ѳсчээ. Бага балчир насандаа хүмүүжлээрээ бус хов, гомдлоороо уралдана, дунд сургуульд  мэдлэгээрээ бус дүнгээрээ уралдана, их дээд болон мэргэжлийн сургуулиудад ур чадвараараа бус дипломоороо уралдана, ажил дээр гарахаараа чин сэтгэлээрээ бус зусардлаараа уралдана, амьдрал дээр болохоор хэрэгцээгээрээ бус хэрэглээгээрээ уралдана. Энэ болгон нь “Хүний дор орохгүй байх” гэсэн нэгэн зорилгод хѳтлѳгдѳж, аав ээждээ “Хүний дор орохооргүй амьдарч яваа”-гаа нотлох нэгэн баталгаа болдог аж. Mорь унаж уралдахдаа заавал түрүүлэх гэж зүтгэж, ѳѳрѳѳс нь хоцорсондоо хорсож шаралхан, нулимсаа залгих нэгнийг харж сэтгэлдээ таашаал эдэлж баясах нүүдэлчдийн сэтгэлгээний араншин. Зѳвхѳн түрүүлсэн морьд руу хѳлсийг нь гараараа арчих гэж хошуурч, эзэнд зусардан хѳѳрѳлхѳж, унасан хүүхдийг нь магтан үнсэж  хѳѳргѳх бидний араншин. Хѳлс хүчээ шавхан байж ирсэн бусдыг нь тоож ч харахгүй, ѳрѳвдѳн хайрлахгүй. Аажим аажимдаа бид хэн нэгний ард орох дургүй сэтгэлгээтэй болцгооно. Гэхдээ ямар ч аргаар хамаагүй.

 

Монголчууд бид адил тэгш байх сэтгэлгээнд дасаагүй болохоор заавал хэн нэгнийг нѳгѳѳтэй нь харьцуулан дүгнэдэг. Гэхдээ нэг нь нѳгѳѳгѳѳсѳѳ заавал “илүү” байх ёстой хэмээх хатуурсан санаа бодолтой. Дуучныг дуучинтай нь, улс тѳрчийг улстѳрчтэй нь, сэтгүүлчийг сэтгүүлчтэй нь, бизнесмэнийг бизнесмэнтэй нь, миссийг мисстэй нь, хулгайчийг хулгайчтай нь, нэг найзыгаа нѳгѳѳ найзтай нь, ѳѳрийнхѳѳ эхнэрийг ѳрѳѳлийн эхнэртэй заавал харьцуулан алдааг нь олж шүүмжлэн гоочлоно. Хүн болгон ѳѳрийн гэсэн хүмүүжил тѳлѳвшилтэй, адилгүй санаа бодол сэтгэлгээтэй, ѳѳр ѳѳр авьяас чадвартай, тус тусдаа боломжтой гэдгийг бид ойлгож хүлээн зѳвшѳѳрдѳггүй. Нэгэнд нь байгаа сайн тал нѳгѳѳд нь байхгүй авч, нэгэнд нь байгаа авьяас чадвар нѳгѳѳд нь байхгүй байгааг бид анзаарч мэдэрдэггүй. Хүн болгон ѳѳрсѳддѳѳ байгаа боломжин дотроо оршиж байгааг, тэгж орших учиртайг бид ухаардаггүй. Хэн нэгнийг нѳгѳѳтэй нь заавал харьцуулан уралдуулж, түрүүлснийг нь хѳѳргѳн магтаж, хоцорсоныг нь хорсон муулж суудаг бидний гаж сэтгэлгээ, монголчууд биднийг эвлэлдэн нэгдэж, хамтран ажиллахад саад болж байгааг та анзаардаг уу?

 

Ѳнгийг мѳнгѳѳр хэмжих болсон ѳнѳѳгийн монголчууд бидний амьдрал энэ гаж үзэгдлийг улам л дэвэргэж байна даа. “Амьтан хүн муу хэлнэ” гэдэг айдсанд хүлэгдсэн, “Хүний дор орохооргүй яваа”-гаа харуулах гэсэн солиоролтой хийрхэл та биднийг цѳхрѳѳж, сэтгэлгээг ядрааж, хүсэл зорилгыг тань хиртээж байна даа. Хѳлѳрсѳн гоёлын даашинз, урссан будаг, хундагатай дарсанд дуссан цѳхрѳлийн нулимс, зээлтэй машин, зэвэргэн сэтгэл, хуурамч инээмсэглэл, атаархсан хорсол бүхэн таны амьдралыг амар тайван болгохгүй ээ. Бидний энэ уралдаанч хэвшил, харьцуулсан тансаглал, барьцсан сэтгэлгээн дээр маш олон муу хүмүүс “мѳнгѳ хийж” байна даа.

 

Хэрвээ бид үр хүүхдүүдээ “Хүний дор орохгүй хүн” болгох гэж бус, “Бусдад тѳвѳг удахааргүй хүн” болгон тѳлѳвшүүлэх гэж хичээх аваас олон зүйл сайнаар ѳѳрчлѳгдѳнѳ дѳѳ. Ѳчүүхэн жижиг үйлдэл болгондоо хариуцлагатай ханддаг болно, сайн муу, баян ядуу гэж ялгаварлахгүйгээр хүн бүрийг хүндэлдэг болно, хийж буй бүтээл болгондоо “бусдын сайн сайхны тѳлѳѳ” хэмээн сэтгэлээ шингээдэг болно, чадахгүй зүйлдээ боломжоо учирлан уучлал гуйж татгалздаг болно, бусдад тѳвѳг удахгүйгээр ѳѳрийн боломжоороо амьдарч чаддаг болно. Боломж гэдэг хязгаарлагдмал хэдий ч бидэнд ѳгсѳн бурханы хишиг. Тэгэхээр хүн бүр тѳгс тѳгѳлдѳр байж чадахгүй байгаа нь  бусдад муулуулах шалтаг биш. Хүн болгонд боломж нь адилгүй байх учраас бусдад тѳвѳг удахгүй байх нь хамгийн зѳв сонголт юм даа. Таны амар амгалан амьдралын баталгаа юу гээч? Бусадтай уралдаж ѳрсѳлдѳхгүйгээр ѳѳрийн боломжоороо ажиллаж амьдарч, тэнүүн ухаантныг ч, тэнэг мунхагийг нь ч байгаагаар нь ойлгож харьцах чадвар юм шүү дээ. Уралдлаа гээд түрүүлэх үү?

Dec 15

ЗАЛХМААР…

By gala-admin | УХААРАЛ

Заримдаа бүх зүйлээс залхах шиг санагдах юм. “Яагаад?”, “Яах гэж?”, “Юуны тѳлѳѳ?” гэх мэт хѳгийн асуултуудын хариуг бодож олох ч хүсэлгүйгээр нам унтмаар. Ѳглѳѳ босоод элдэв бодолд хүлэгдэлгүйгээр цонхоороо харж суниангаа, зүгээр л инээмээр. “Ухамсар”, “ёс суртахуун”, “эрх үүрэг” гэх мэт зүдэргээтэй шаналлуудаасаа салж хаашаа ч хамаагүй, зорилгогүйгээр тэнүүчилмээр. Мѳнгѳ, хэрэгцээнд хүлэгдсэн эрх чѳлѳѳгѳѳ тасдаж чѳлѳѳлмѳѳр. Тэгээд намайг шоолон мушилзах хүмүүсийн дэргэд ноорхой ч хамаагүй хүвцастай мѳртлѳѳ тэнэгдүү маанаг инээмсэглэмээр. Намайг муулж доромжилж байгаа хүмүүсийн хажуугаар хээв нэг мангар хүн шиг алхаж холдмоор.

Хааяадаа бүх зүйлээс залхах юм аа. Зүгээр л ирээд буцдаг энэ л орчлонд “Сайн хүн”, “Мундаг хүн”, “Ухаантай хүн” болж бусдад харагдах гэсэн жүжиглэлээсээ салмаар. Ѳѳрчлѳгдѳж чадахгүйгээ мэдсээр байж ѳрѳѳл бусдад таалагдахын тулд ѳѳрѳѳсѳѳ ѳѳр хүн болж харагдах гэсэн ядмагхан үйлдлээсээ холдмоор. Тэнэг мэт харагдавч ѳѳрийнхѳѳрѳѳ дуулж бужиглэн баясмаар. Хайртай байсан мѳртлѳѳ одоо хайргүй болсон залхмаар амьдралаа ѳѳрчилмѳѳр. Сайхан бүсгүйг харж нүд сэтгэлээ баясгачихаад, хажуу тийшээ болгоомжлонгуй харж хулмалзалгүйгээр сайхныг “сайхан”гэж сэтгэлдээ дуу алдан баясмаар. Ѳѳртѳѳ таалагддаг нэгнийг үзэн яддаг нэгэнтэй нь хамтдаа муулалгүйгээр “Новш юм даа чи” гэж хээв нэг хэлчихээд холдож одмоор.

Үнэндээ олон зүйлээс залхах юм аа. Нэгэн ертѳнцѳд хамтдаа амьдрах мѳртлѳѳ энэ л амьдралаа шунал, тачаалаар “гоёж”, үнэнийг худлаар “хучиж”, ѳнгийг мѳнгѳѳр “чимж”, ѳѳрийгѳѳ “баримал” болгосон хүмүүсээс зайлж дайжмаар. Зусардагсадын улин хуцах чимээнээс чихээ таглан байж холдмоор. Зѳндѳѳ сэтгэл гаргасаныхаа хариуд “хохь чинь” гэж хэлэхийг сонсоод зүгээр л нулимчихаад гараад явмаар, амандаа дуу аялмаар. Бас ѳѳрийгѳѳ үнсмээр. Хамаг ажил минь нурчихаад цѳхѳрч бачимдахын цагт “зуу татаж”, сайхан хѳгжим сонсон талимаарч, ѳѳрийгѳѳ аргадмаар. Зовлонгоо ярих хүнгүй ганцаардахын цагт ѳѳрийгѳѳ ѳѳртѳѳ магтаж, ѳѳрѳѳ ѳѳртѳѳ эрхэлмээр. Бичсэн бүхнийг минь “албатай юм шиг” уншчихаад харааж зүхэх чиний хацрыг татаж авчраад чангаар үнсэнгээ бас хазмаар. Залхахдаа энэ орчлонд зүгээр л ѳѳрийнхѳѳрѳѳ солиормоор… Үхлийн ѳѳдѳѳс ч сайхан дуу аялан инээж очмоор…

Dec 11

ЧИНИЙ ҮНЭ ЦЭНЭ…

By gala-admin | УХААРАЛ

Энэ амьдралд заримдаа чи ганцаархнаа тайзан дээр гарч зогсоод чиний эргэн тойрон дахь хүмүүс алга ташицгааж байх шиг мэдрэмж тѳрдѳг үү?  “Чи үнэхээр гайхалтай хүн юм аа” гэж зарим нь хашгиралдах авч, тэдэн дунд чам руу үл ялиг жоготой хэрнээ тоомжиргүй инээмсэглэх, зүгээр л “Чи хѳгийн амьтан шүү дээ” хэмээн тохуутай хэрнээ доогтой харах тѳрхүүдийг анзаарах болно. Зусардагсад, үл тоогсод, үзэн ядагсадын дунд ганцаархнаа нүв нүцгэн зогсох шиг тийм мэдрэмжийн дор “Нээрээ би хэн юм бол?” гэж заримдаа ѳѳртѳѳ эргэлзэх аж. Зусардан хашгиралдах хүмүүсийн ѳѳдѳѳс тэгтлээ догдлон баярлахгүй ч, үл тоогсодын ѳѳдѳѳс болгоомжлонгүй харж, харин үзэн ядагсадын ѳѳдѳѳс айдсаа нууж ядан  ширвээтнэ. “Нээрээ би хэн юм бол?” хэмээн ѳѳрѳѳсѳѳ асуухдаа яг л ѳѳр шигээ хэн нэгнийг бусдын дундаас хайн хараачилна. Ѳѳртэйгээ адил нэгнийг олж мэдрэхдээ “Би бусадтай л адилхан юм байна шүү дээ” хэмээн ханьсаж урамшина. Тэгээд л тэдэн дунд уусч, тэдэнтэй хамт тайзан дээр зогсох хэн нэгнийг харж алгаа ташина. Зусардалт, үл тоогсод, үзэн ядалтын дунд л хүн ѳѳрийнхѳѳ үнэ цэнийг мэдэрдэг.

 

Энэ амьдралд заримдаа чи хаа нэгтээ тѳѳрѳѳд ганцаархнаа гайхан эргэлзэж, хаа нэгтээгээс аврал эрэн зогсох шиг мэдрэмж тѳрдѳг үү? Айдсаа дарж, “Зүгээр дээ хэн нэгэн над руу ирж гараа сунгах л болно” хэмээн итгэлтэйгээр хүлээх, эргэлзэнгүйгээр “За яахав дээ бүх юм аяндаа сайхан болно доо” гэж ѳѳрийгѳѳ тайвшруулах, “Яанаа ингээд л бүх юм ѳнгѳрлѳѳ гэж үү?” гэж айн тэвдэх мѳчлѳгүүдийн дунд бид амьдарцгаадаг. Ѳѳрийг тань олж аваад чин сэтгэлээсээ хайрлаад байгаа тэр хүнийг хайрлаад л хайрлаад,  тэр хэрээрээ ѳѳрийнхѳѳ бас тэр хүний гайхамшигтай сайхныг мэдрээд л мэдрээд л байна гэдэг дэндүү сайхан. Ѳѳрийг тань олж аваад хайрлаад байгаа хэн нэгнийг ѳѳрѳѳ сэтгэлээсээ хайрлаж чадахгүй атлаа, зѳвхѳн ѳѳрийгѳѳ л хайрлуулах гээд ѳѳрийгѳѳ ч ѳрѳѳлийг ч зовоох нь бий. Дундуур сэтгэл, дүүрэн хайрыг шингээж чаддаггүй аж. Ѳѳр рүү тань зорьж ирээгүй ч, бараа нь харагдсан хэн нэгнийг хань татаж хамтдаа хаа нэгтээ одох нь бий. Зүгээр л ганцаараа байх айдсаа давж хэн нэгэнтэй ханьсаж байх нь илүү амар байж болох. Дүүрэн хайр, дундуур сэтгэл, хэн нэгнийг хань татаж амьдрах зааг дээр л хүн ѳѳрийнхѳѳ үнэ цэнийг мэдэрдэг.

 

Хүмүүс бид энэ амьдралд ѳѳрийн хэрэгтэй зүйлээ үнэлэн худалдаж авдагтай адил, ѳѳрийгѳѳ ч бас бусдыг ч үнэлдэг. Хэрхэн үнэлэх нь ѳѳрѳѳс тань, ѳѳрийн тань тѳлѳвшилѳѳс шалтгаална. Таны эргэн тойронд байгаа хүмүүсийн үнэлэмж таны үнэлэмжтэй тохирч байдгийг та анзаардаг уу? Та найзуудтайгаа нийлээд хов жив яриад л, бусдыг муулаад, бүх зүйлсийг шүүмжлээд суугаад л байдаг бол энэ нь таны үнэлэмжийн илэрхийлэл. Найзуудтайгаа нийлээд уншсан ном мэдээллүүдээ хуваалцаж, алив зүйлийн бодит утга учрыг хамтдаа эрж хайн, бусдад хүндэтгэлтэй хандаж, бусдын гэм бурууг уучлан, байгаа түвшинд нь ойлгон харьцаж байгаа бол энэ таны үнэлэмжийн илэрхийлэл. Найзуудтайгаа нийлээд ууж наргин, ѳмсѳж зүүснээрээ хамтдаа гайхуулан, бусдыг ялгаварлан шоолж, доромжлон тохуурхаж байдаг бол энэ таны үнэлэмжийн илэрхийлэл. Та эргэн тойрноо эргэцүүлээд нэг аж даа. Таны эргэн тойронд байгаа хайр, итгэл, хүндлэлийн хэмжүүр нь таны үнэ цэнийн хэмжүүр юм шүү дээ. Та толинд харах бүрдээ ѳѳртѳѳ дурладагтай адил, таны дурлан хүсэмжилж байгаа бүхэн таны үнэ цэнийн хэм хэмжээ байдаг юм даа.

 

…Хүн энэ амьдралд ѳѳрийгѳѳ ч бас бусдыг ч хайрлаж, ѳѳртѳѳ ч бас бусдад тусалж, ѳѳрийгѳѳ ч бас бусдыг ч сайн сайхнаар ѳѳрчилж, ѳѳрийн хүссэн зоргоороо амьдрах гэж л ирдэг. Чи бусдыг хайрлаж, үнэлж хүндэлж байгаа бол бусад нь чамайг хайрлан, үнэлж хүндлэх л болно.  Тэгээд л “Чи юуг тарина, түүнийгээ л хурааж авдаг” хэмээн дорно дахины сургаалд учирлажээ. Чи ѳѳрийгѳѳ толинд нэг сайн хар даа. Инээмсэглэж байгаа бол та хамгийн үнэ цэнэтэй хүн мѳн. Гайхалтай сайхан энэ амьдрал их л энгийн юм шүү дээ.

 

Nov 29

“СОЛИОРСОН” ХЭРЭГЛЭЭ

By gala-admin | УХААРАЛ

…Гайхамшигтай энэ ертѳнцѳд ХҮН болж тѳрсѳн бодьгалийн хэрэглээ уг нь бага л даа. Ѳмсѳх зүүх, уух идэх, эдлэх хѳрѳнгѳ нь хувь заяанаас нь хамаараад ѳѳр ѳѳрийн хэмжээтэй байдаг юм гэсэн. Бусадтай заавал адил байх, эсвэл түүнээс  ч илүү байх адбиш хүслийг ШУНАЛ хэмээн нэрлэдэг. Хэмжээ нь хэтэрсэн шунал тухайн хүний сэтгэхүйг ШУЛАМ болгож, амьдралыг нь ЗОВЛОН болгон хувиргана. Уг нь байна шүү дээ, хүний үндсэн хэрэглээ нь идэх хоол, ѳмсѳх хувцас, амьдрах орон байр, унах унаа тѳдийгээр хязгаарлагддаг. Харин энэ хэрэглээ нь энгийн эсвэл тансаг, үгүй бол хэтэрхий тансаг гэсэн ангиллаас болж ѳѳр хоорондоо зѳрчилдѳнѳ. Хичнээн зѳрчилдлѳѳ гэвч эцэст нь бүгдээрээ л энэ ертѳнцѳѳс буцацгаадаг. Хѳдѳлмѳрлѳж, зовж, шунаж бүтээсэн бүх л эд зүйлс энэ ертѳнцѳд үлдэнэ. Аажимдаа элэгдэж хорогдон, эцэстээ бидэнтэй адил алга болдог материаллаг зүйлс ч бидэнтэй адил мѳнх бус.

 

…Харин монголчууд бидний ѳнѳѳгийн материаллаг хэрэглээ арай л солиорсон хэлбэрт орж, хүмүүсийн сэтгэлгээг галзууруулж байгааг та анзаардаг уу?

 

Нэгэн зүйл: Утасны зѳвхѳн дугаарыг нь ѳндѳр үнэ хүргэж зардаг солиорол Монголоос минь ѳѳр газарт байгаа гэж үү? 9911 …. дугаар болон бусад дугаарууд хэдэн арван саяар үнэлэгдэж, ѳнѳѳ ч үнэ нь тѳдийлэн буугаагүй энэ дугаар нь барьж байгаа хүнийхээ эдэлж буй хѳрѳнгѳ чинээнийх нь үнэлэмж, нэр тѳрийнх нь баталгаа болдог гэнэ. Ийм дугаартай утсаар ярилаа гээд бусдаас уянгалаг ялдам сонсогдлоо юу? Тэнэг яриаг ухаантай болгон хѳрвүүллээ юу? Цаг хугацааг товчлон ажил хэрэг тань ѳѳрѳѳ бүтлээ юу?

 

Нэгэн зүйл: Aвтомашинд олгож байгаа улсын бүртгэлийн “Азын” тодотголтой дугааруудыг бас л үнэ хүргэж зардаг гэнэ.  00 01 ээс 88 88, 99 99 тоотой дугаарууд нилээд үнэ хүрдэг бололтой.  “Мѳнгѳ дууддаг”, “аз дагуулдаг”, “хийморь сэргээдэг” хэмээн хѳѳрцѳглѳдѳг ийм дугаарууд бэлэгдлийн гэхээсээ мухар сүсгийн шинжтэй. Бусдаас ялгарч, бусдад гайхуулах хүслээс үүдэлтэй энэ солиорол заримдаа дүрэм журмыг зѳрчих шалтгаан болдог бололтой. Ийм дугаартай машин уналаа гээд шидийг олон нислээ юу ? шатахуун бага зарцуулж хэмнэлээ юу ? амь насыг тань бүтэн байлгах баталгаа боллоо юу?

 

Нэгэн зүйл: Ѳѳрт нь зохисон зохиогүй нь хамаагүй, биед нь таацсан эс таацсан нь шалтгаангүй, ѳѳр хоорондоо зохицох зохицохгүй байгаа нь ч чухал бишээр зѳвхѳн БРЕНД ийн хувцас зүүсгэлээр гангардаг тѳдийгүй энэ солиорлоороо бусад хүмүүстэй харьцах зэрэг зиндааг тодорхойлдог, бас ялгаварлан гадуурхдаг үзэгдэл Монголд минь түгээмэл болжээ. Хүнийг дотоод сэтгэл, сэтгэлгээний цар хүрээ, эрдэм мэдлэг, авьяас чадвараар нь бус ѳмссѳн хүвцас зүүсэн зүүсгэлээр нь үнэлж харьцана гэдэг ямар ѳчүүхэн сэтгэлгээ ямар давчуухан зарчим, ямар ѳчүүхэн багтаамжтай тэнэглэл болон харагддагийг мэдэхгүй байна гэж үү? Хувь хүнд сэтгэлгээний эрх чѳлѳѳ байдагтай адил, ѳѳртѳѳ таалагдсан биед эвтэйхэн хувцсаа сонгож ѳмсѳх эрх чѳлѳѳ бас бий. Ѳѳртѳѳ байгаа санхүүгийн боломжиндоо таацуулан сонголт хийх эрх ч бас бий.  Хүн болгон заавал адилхан  хувцаслах шаардлага бий гэж үү?

 

Бусад зүйл: Хүн амынх нь бараг 20 орчим хувь нь баян чинээлэг, 60 орчим хувь нь ядуу, үлдсэн нь нэн ядуу амьдардаг монголчуудын ядуурлын нэгэн шалтгаанд, сэтгэлгээний ядуурлаас гадна хэрэглээний солиорол нѳлѳѳлж байна хэмээн би харж байна. Сумын ойн наадамдаа очихдоо зээл тавьж байгаад ч болов үнэтэй машин унаж очин амьдралын түвшингээрээ ѳрсѳлддѳг, цагаан сараар “амьтан хүнд муу хэлэгдэхгүй”- н тулд хамаг байдгаа шавхаж “овооны мод” шиг харагдацгаадаг, бие биетэйгээ уулзах болгондоо  баян чинээлэг амьдарч яваагаа нотлох гэж жүжиглэцгээдэг амьдралын хэвшилтэй болох нээ бид.  Хѳѳсѳрсѳн сэтгэлгээ, солиорсон хэрэглээ бидний сэтгэл зүй болон амьдралыг ядуурал руу улам ихээр хѳтѳлж байна.  Та анзаарч харахгүй, эсвэл хүлээн зѳвшѳѳрѳхгүй байна гэж үү? Та залхаж ядрахгүй байна гэж үү?  Та ухаарч ѳѳрчлѳхийг хүсэхгүй байна гэж үү?

 

…Ийм муу үзэгдэл дуршлыг Монголын улстѳрийг бизнес болгон хувиргаж, хууль бус аргаар баяжигсад болон тэдний гэр бүлүүд, бас хамсаатнууд бий болгож байгаа юм. Хѳлсѳѳ дуслуулан байж хѳдѳлмѳрлѳж, сэтгэлээ чилээн байж баялаг бүтээдэг хүмүүс ингэж олсон мѳнгѳѳ хэзээ ч дэмий зүйлд үрдэггүй. Ѳѳрийн болон хѳдѳлмѳрийн үнэ цэнийг мэддэг хүмүүс мѳнгѳний үнэ цэнийг мэдэх хэрээрээ хэрэгцээндээ тохируулдаг. Ѳѳрѳѳ хѳдѳлмѳрлѳдѳггүй, зѳвхѳн хулгайлдаг хүмүүс  ѳѳрийн болон мѳнгѳний үнэ цэнэ гэж юу болохыг огт мэддэггүй. Амар хялбар аргаар олдож байгаа мѳнгѳ бол тэдний хувьд зүгээр л цаас.  Арчаагүй бидний ѳгсѳн авилгал, хулчгартаа тэднийг сонгосон сонголт, зусардалтдаа тэднийг давруулсан тэнэглэл болгон бидэнд ингэж л тусч байна даа. Тэд биднээс ялгарах гэж зохиосон болгоныг бид “ямаа дагасан хонь шиг” сүрэглэн дагаж байна. Гэхдээ маш их тѳлѳѳсѳѳр шүү. Гэр бүлийн хэрүүл маргаан, атаархсандаа асгаруулж буй нус нулимс, мѳнгѳ хүүлэгч банкнуудын зээлийн дарамт, ялгаварлан гадуурхуулахгүй гэсэн шазруун зан, амьтан хүнд муу хэлүүлэхгүй, муугаа үзүүлэхгүй гэсэн ичингүйрэл болгон үүний тѳлѳѳс.

 

Тэгээд яах юм бэ? Гэж үү? Яг бүхэлд нь харах юм бол Монголын улстѳрийн тогтолцоо гажуудсантай адил, Монголын нийгмийн тогтолцоо ч адил гажууджээ. Энэ гажуудлыг дагаад бидний сэтгэлгээ ч гажуудсан байна. Хүн болгон дор бүрнээ хичээж ѳѳрсдѳѳсѳѳ эхлэх хэрэгтэй байна. Гар утас, машин, амьдрах байраа зүгээр л ХЭРЭГЛЭЭ гэж ухаарч “Хѳнжлийнхээ хэрээр хѳлѳѳ жийж” сурах хэрэгтэй болж байна.  Бусдад гайхуулахын тулд банкнаас зээл авч, түүний дарамт дор насаа элээж яана. Заавал брендэд дарлуулалгүйгээр ѳѳртѳѳ таалагдсан аятайхан хувцсаа цэвэрхэн ѳмсѳж байх шаардлагатай болно. Ингэж хувцасласан хүнийг “Эвэртэй туулай” харсан мэт гайхан шагширч, бие биенээ нудран инээлдэн шоолж, ѳѳр хоорондоо ярвайлдан муу үгээр доромжлох хэрэггүй. Бидний энэ тэнэг араншин “Амьтан хүнд муу хэлүүлэхгүй” гэсэн шаналгаат тэнэглэлийг бий болгоод байна шүү дээ.

Бид энэ ертѳнцѳд тѳрѳхдѳѳ ѳѳрийн идэх хүнс болон эдлэж хэрэглэх бүхнээ авч ирдэг юм гэнэ билээ. Гэхдээ тэр болгон нь ѳѳрийн хэмжээтэй. Тэр нь дуусахаар бид буцна. Ирэхдээ нуцгэн ирснийхээ адилаар буцахдаа ч нуцгэн буцна. Ухаанаар эсвэл шуналаар цуглуулсан бүхэн тань барагдаад л дуусна. Хэн ч авч явахгүй. Харин хүний зүрх сэтгэлд үлдээсэн сайн сайахн бүхэн тань үлдэнэ. Чиний хэр баян байсныг бус, бусдын зүрх сэтгэлд үлдээсэн сайн сайхан илч гэрэл ухаарлыг тань тэд санаж дурсах болно. За тэгээд хэрхэх сонголт тань бас л таных байдаг юм даа. Ядаж бие биедээ дэм болдоггүй юм гэхэд гай болохгүй амьдарцгаах юм сан даа хүмүүс ээ.