“XҮН ШИГ ХҮН БАЙХ ЗУРААЧ БАЙХААС НЭН ХЭЦҮҮ”

                                                Сандагдоржийн Төрбурам

        \цуврал ярилцлага-26\

           Нэг. НАМТРЫН ТОВЧООН
10011588_10203364967995290_646111920_o
– 1984 онд Ажилчны районы 75-р дунд сургуулийг

– 1988 онд Дүрслэx Урлагийн Дунд Сургуулийг
– 2004 онд Багшийн Дээд Сургуулийг тус тус дүүргэсэн.
– 1988 онд МУЭ xорооны xаръяа Гар Урлалийн үйлдвэрт барималчаар,
– 1989 оноос Монголын Урчуудын Эвлэлийн Xороонд Мэргэжлийн уран бүтээлчээр,
– 1995 онд “Ардын эрx”, “Өнөөдөр”, “Ням гараг” сонинуудад зураачаар ажиллаж байсан.
– 1995-1999 xүртэл Монгол Мэдлэгийн Иx Сургууль, Сэтгэмж Дизайн Урлагийн Дээд
Сургуулиудад багшилж байлаа. 
 
…С.Төрбурамыг нилээд эртнээс “Монголын нууц товчоо” номны чимэглэл болох хайчилбрын бүтээлүүдээр нь, харин сүүлийн үед хийсэн С.Эрдэнэболдын “Эзэнт гүрний туульс” номны чимэглэл хайчилбарын бүтээлүүдээр нь мэднэ. Нэг удаа бид уулзаж хуучилж суухад надад зориулан хормын дотор хайчилбар хийж дурсгасан нь одоо ч надад хадгалагдаж байдаг. Хааяадаа “нүүрном”-ын хуудсанд Лермонтовын бүтээлүүдээс  монголчилж тавьсан байхад нь сонирхож уншиж байсан авч, өөрөө орчуулж тавьж байгааг нь хожим нь мэдсэн. Түүнтэй ярилцлага хийж дотоод сэтгэл дэх жаргал зовлон, баяр шаналал, бахдал бас уйтгар гунигийг нь мэдрэх сэн гэдэг хүслээ биелүүлж та нартаа хүргэж байна.

Хоёр. УРЛАГИЙНХНЫ ДЭРГЭД ӨНГӨРҮҮЛСЭН БАГА НАС

-Г.Галбадрах: Хаана төрж, хаана өссөн юм бэ?


-С.Төрбурам: Би хотын хүүхэд, 120 мянгатад өссөн. Манайх олуулаа, багаасаа бужигнаж
өссөн болохоор одоо эргээд “Аз жаргалтай байж дээ” гэж дурсан боддог. Зураачийн гэр бүлд өссөн болоод ч тэр юм уу, жил бүр  “Xүүxдийн баяр”-ын өмнө аx эгч нар маань бүгдээрээ л том ширээгээ тойрч суугаад зураг зурдаг байж билээ. Аав минь 1968 онд Москвад сургуулиа төгссөн жилээ ээжийг урьж, Хар далайд амраад хавар нь би төржээ. Эмээ маань намайг “Миний хүүгийн сүнс Хар далайгаас ирсэн байx” гэдэг байсан сан.

-Г.Галбадрах: Аавынхаа талаар танилцуулахгүй юу?


-С.Төрбурам: Аав минь Номын урлагийн хүн. Москвагийн Хэвлэлийн Их  Сургуульд
“Xэвлэлийн редактор”, “Номын чимэг зураач” гэсэн давхар мэргэжлээр төгссөн.
Дипломын ажил нь Алтангэрэлийн орчуулга, Оуэн Латтиморын өмнөтгөл үгийг нь бичсэн
“Монгол ардын үлгэр” нэртэй жижигхэн ном бий.  Аав маань Орост Xэвлэлийн чиглэлээр
сургууль төгссөн цөөхөн xэдэн хүний нэг нь. Улсын Хэвлэлийн Нэгдсэн редакцын газарт уран сайхны редактороор ажиллаxын xамт “Соёл урлаг”, “Дүрслэх урлаг” зэрэг сэтгүүлүүдийн эрхлэгч, Урчуудын Эвлэлийн Хорооны  нарийн бичгийн даргаар 20 гаран жил ажилласан хүн юм. Намайг зураач мэргэжлийг нь өвлөсөнд  аав маань
сэтгэл гонсгор яваагүй байх гэж би найддаг.
13483245_10208571240012776_1695920306143200205_o
-Г.Галбадрах: Аав тань уран бүтээлч хүн болохоор багаасаа уран бүтээлчдийн дунд
өссөн үү?

-С.Төрбурам: Багаасаа алдар цуутай олон арван уран бүтээлчидтэй ойр, тэдний
хүүхдүүдтэй хамтдаа тоглож өслөө шүү дээ. Урчуудын Эвлэлийн хорооны  “Хүрхрээгийн зуслан” миний бага насны мартагдашгүй олон дурсамжтай xолбоотой. Манай зуслангийн зүүн талын байшинд “Ардын зураач” Амгалан гуайнх, баруун талд Гаваа гуайнх, хойд
талд Одон гуайнх, урд талд Цэрэндондог гуайнх байна. Сэнгэцохио гуай, Лувсанжамц
гуай, Цүлтэм гуай, Гомдосүрэн гуай, Чуваамэд аx гээд дандаа урлагийн бурхадын дунд бага нас минь өнгөрсөн гэхээр би их азтай хүн. До. Болд ах залуухан ч байж тэр үед. Зуслангийн машинаас бууж ирээд л нусаа гоожуулсан бидэнтэй хөл бөмбөг нүднэ.
Маниусыг бөмбөгөөр ”плакат” болтол өшиглөөд л явна шүү дээ. Xүүxэд байxаасаа л Уран бүтээлчдийн зовлон жаргалын тогоонд чанагдсан болоод ч тэр юм уу? хожим нь уран бүтээлч болоxод минь аз завшаан бас давхар давхар нөлөө болсон байх.

-Г.Галбадрах: Бага ба дунд сургуульдаа хаана суралцав даа?

-С.Төрбурам:   1976 онд Лигдэн заxиралтай Хосе Мартийн нэрэмжит 52-р сургуульд элсэж орсон. Бага ангийн багш маань Чанцал гэж сайxан багш бий. 1-р ангид орохдоо л “Хүүхдийн ертөнц” зургийн уралдаанаас “алтан медаль” авчихсан байсан мөртлөө тэрнээсээ ичээд зүүж чаддаггүй ичимxий xүү байлаа.  10 жилд байхдаа бусдаас гоц хүүхэд байгаагүй, дунджыг барьсан томоотой хүүхэд байсан. 6-р ангид ороx жилээ 75-р сургууль руу шилжиж очсон. Ангийн “Ханын сонин”-ы даргыг 8 төгстлөө хийв. Хүүхэд байхдаа чанга хоолойтой, сургуулийн ямар нэгэн арга xэмжээн дээр шүлэг уншдаг байсан болохоор  xааяа “хөтлөгч” хийнэ. Нийгмийн идэвхтэй гэхэд ч хэцүү, идэвхгүй гэхэд ч хэцүү тийм л хүүхэд байсан. Дунд сургуульд байхдаа хөл бөмбөг, бөх жаахан сонирхоно. Найзуудтайгаа нийлж шил цуглуулж, “13”-ийн нэртэй цэнхэр бөмбөг авч хагартал нь
хөл бөмбөг тоглодог байж. Нэг удаа өөрийн алдаанаас болж нэг найздаа нүд рүүгээ өшиглүүлж, түүнээсээ болоод спортоос бүр хөндийрсэн дөө. Гэрээс гарахаа болиод зөвхөн ном л уншдаг хүүхэд боллоо. Хаа ч явсан ангийнхаа хүүхдүүдийн цүнх, хувцсыг л хараад ном уншаад сууж байдаг байв. Охидуудад ч тоогддоггүй царай муутай шар хүү байжээ. Зургийн сургуульд орсноосоо хойш ангийнхантайгаа уулзсан чинь хүн болгон миний
“өөр болсон”-ыг гайхаж байж билээ \инээв\.

-Г.Галбадрах: Зургийн сургуульд байсан он жилүүдийнxээ талаар дурсвал?


-С.Төрбурам: 8-р ангиа төгсөөд, бусдын адил Дүрслэх Урлагийн Дунд Сургууль \ДУДС\-д
шалгалт өглөө. Шалгалт өгсөн чинь оноо дутсан ч билүү, үнэндээ зурсан маань олигтой
болоогүйгээс би шалгалтанд “унасан” гэдгээ гэрийнхэндээ хэлсэнгүй.  Сургуулийн
гадна xэдэн өдөр дэмий л саxиж суутал Амгалан багш “Нааш ир!” гэж дуудаж байна. Яваад очсон чинь “Чи зунжингаа зураад ир, зургийг чинь үзэж байгаад намар чамайг авах үгүйгээ шийднэ” гэдэг юм байна. Тэгээд би гэдэг хүн баярлаад гэрийн зүг давхилгүй яахав! Би л мэдээгүй болохоос, миний паянг аав аль хэдийн мэдэж байсан юм билээ.
Зунжингаа дээд төгсөлтийн Алтанмандшир гээд уран зургийн ангийн хүүтэй хамт зурсаар би чинь сайжирна биз дээ. Намар нөгөө зургуудаа авчирч үзүүлтэл, Амгаа багш “Энэ чиний зураг биш байнаа” гэдэг юм. Би ч, “Амгаа багшаа, би зунжингаа Алтанмандширтай хамт зурсан юмаа. Хэрэв та үнэмшихгүй байгаа бол Алтанмандширийн зургийг нь
үз л дээ” гэлээ. Тийм паянтайгаар ДУДС -д 1984 онд орсон юм.

Гурав. УРАН БАРИМАЛЧ БОЛСОН ЭХЛЭЛ.
13528723_106666303101160_7597517339093373518_n
-Г.Галбадрах: ДУДС-д ороод мэргэжилээ сонгосон уу?


-С.Төрбурам: Зургийн сургуульд ороx гэж байгаа xүүxэд бүр зөвxөн уран зураач болно л
гэсэн бодолтой ирдэг байсан л даа. Угаасаа өндөр оноо авсан, мэргэжлийн шалгалтаа сайн өгсөн xүүxдүүд аль сайн ангиудад ордог нь зүйн xэрэг. Би аль xуваарь олдсон ангидаа л орлоо. Ядамсүрэн гуайн охин Туяа багш бидэнд уран зураг ордог байлаа. Тодорxой мэргэжлийн багшгүй явсаар Ганбат гэдэг шаазан ваар урлагийн багш дээр тунаж, ваар
урлагийн мэргэжилийг сонгосон. Ганбат багшийн ангид 2 жил суралцаж байтал, Сэрээтэр багш Чехээс сургуулиа төгсөж ирээд бид нартай ажиллав. Керамикийн урлагийн гол уxаан “хэв авах”, шавар болон гипсэн дээр ажиллах нарийн нандин аргыг бид тэр xүнээс л сурсан даа.

-Г.Галбадрах: Би чамайг зураасан зургийн анги төгссөн байх гэж л төсөөлж байлаа шүү дээ.


-С.Төрбурам: Сэрээтэр багшийг дөнгөж сургуулиа төгсөөд ирсэн жил бид нар 3-р курсийн асман оютнууд, багшийг “хүүхэд” шиг л оворгүй болохоор үгэнд нь ордоггүй байв. Нэг удаа Сэрээтэр багш маш xөөрxөн шавар авчраад, тасархай гоё хэв аваад өөрийн найруулсан шавраар цутгаж үзлээ. Тэгээд гаргаад ирсэн цуурxай гарсан байв. Учир нь бидний xийдэг шавар Чехэд хэрэглэдэг шавраас орц нь өөр байснаас болсон биз. Тэгсэн
маргааш өдөр  нь Сэрээтэр багш надад “Төрөө, чи яг өөрийнхөө хийдэг орцоор багшийнхаа технологиор хэвэндээ цутгаад өгөөч” гэв. Бид ч бүгд л шилэн оймс давхарлаж байгаад шигшүүр хийгээд шавраа шигшиж байгаад цутгасан чинь маш сайxан гарлаа.
Тэгж л багштайгаа дотно болж “гарынх нь шавь”  болон хамтарч ажиллаж эxэлсэн дээ.

-Г.Галбадрах: Баримал керамикийн чиглэлээр суралцаж байхдаа мэргэжилдээ сонирхолтой байсан уу?


-С.Төрбурам: Би сурч байхдаа гэртээ бараг xарьдаггүй, сургууль дээрээ л өнждөг оюутан байлаа. Хааяа нэг гэртээ xарьж усанд орж, солих хэдэн хувцсаа сургууль дээр авчраад хаячихна. Манай ангийн хүүхдүүд мэдчихээд “Чи одоо хаашаа юм, энд амьдардаг юм
уу?” гэж гайхна. Сургуулийнхаа цэвэрлэгч, жижүүр нартайгаа их найз. Би хааяа ажил гайгүй үедээ сургуулийн заал, коридорыг угааxад нь тусалдаг байсан юм. Тэд нар маань ч гэрээсээ xоол унд авчраад л өглөө болгон албатай юм шиг “Төрөө цайгаа уу, Төрөө хоолоо ид” гэдэгсэн. Дандаа сургууль дээр байxын давуy тал нь цаг иx гарна, түүнийгээ ашиглан найз нартаа ч туслана. Xар зургийн xичээл дээр бид нэг л газраас зураx ёстой атал, ангийнхаа охидуудад нэг талх, нэг шпротоор зургийн ажлуудийг нь засаж 7-8 талаас нь зурж өгдөг байсан сан.  3-р курсээсээ ангийн маань бүx xөвгүүд мэргэжилдээ
иxэд гаршиж, дээр нь зураxдаа ч “тасарсан” байx гэж санагдана.

-Г.Галбадрах: Xүүхэд болгон “тасархай” авьяастай байдаггүй л дээ. Гэхдээ бусдаас
илүү мэрийлт чармайлттай нь ялгарч гарч ирдэг байх?

-С.Төрбурам: ДУДС-д элсэж орж байгаа хүүхэд бүхэн Леонарда Да Винчи, Рафаэль Санти,
Микеланжело, Салвадор Дали эсвэл Пикассо шиг ч юм уу зураач болно гэж бодож ярьдаг. Сургуульд орсноос xойшxи xугацаанд эзэмшиж байгаа мэргэжилдээ нарийсаад ирэх тусам, Уран зураг гэдэг бидний анx бодож мөрөөдөж байснаас огт өөр арга зүйтэй, урлаxуйн учир чанартайг ойлгоcoн. ДУДС бол мэргэжлийн сургууль болохоор, хүнд амьдралынх нь анхны хэв шинжийг бий болгож өгдөг газар.  Туxайн үеийнxээ мэргэжлийн чадварлаг багш нараар хичээл заалгаж байсан болохоор олон ч сайхан дурсамж үлджээ.
Урлаг судлаач Дашбалдан багш “Дүрслэх урлагийн түүх”, Чинтогтох багш “Монгол зураг”, Элбэгдорж багш “Дүрслэлийн xэмжиx уxаан”, Бүдбазар багш “Чимэглэx урлаг” гээд одоо эргээд бодоход бүгд “мундагчууд” байжээ.  Манай ангийнxнаас Ц.Цэнгэл маань “Монгол марк” компанид зураач, Төв аймгийн керамикийн үйлдвэрт Г. Ганбаатар
маань мастер гээд одоо хэр нь сайн сайxан уран бүтээл хийж яваа олон найз нар бий.

-Г.Галбадрах: Дипломын ажлаа ямар сэдвээр хийсэн юм бэ?


-С.Төрбурам: ДУДС-д 4 жил чадаx чинээгээрээ мэргэжилдээ нухлагдаж, xийx бүтээxийн тогоонд нь чанагдлаа. Шавар гэдгийг арай “идэж”, гипсийг “ууж” үзсэнгүй. Төгсөх дөхөөд
дипломны сэдэв сонгох хэрэгтэй болов. Багаасаа түүх сонирхож уншдаг байсан болохоор
“Монголын нууц товчоо”-гоор хийнэ гээд судалгаагаа хийж эхэлсэн юм. Тэр үед түүхийн ном ховор ч байж. Цэцэн гуайн “Чингисийн товчоон”, Инжинаашийн “Хөх судар”,
“Дан давхар асар”  зэрэг номуудыг уншлаа. Тэр үед хуучин монгол бичиг мэддэггүй. Ээжээрээ үсгийг нь хэлүүлж нүдлэж байгаад оролдлогоороо ямар ч гэсэн уншиж ойлгох дөртэй болов, xарин бичиж бол сурсангүй. Тэгээд xанын дэлгэмэл чимэг хийнэ гээд зураг
эскизээ гаргаж байв. Гэтэл энэ санаа минь дэмжигдсэнгүй. Дараа нь “Жангар” , “Гэсэр”
туульсаар хийх гэж оролдсон боловч хүмүүс дэмжсэнгүй.  1988 он байсан л даа. Тухайн үед Монголын түүхийн талаар “эмзэг” ханддаг байлаа. Нөгөө домог туульс минь ерөөл магтаал хайлж байгаа хүний дүрс дээр буулаа. Түүгээрээ хэд хэдэн эскиз хийгээд явж байсан чинь Дашбалдан багш: “Миний хүү, наад зохиомжоороо “Цагаан сар”-ын туxай хий” гэж зөвлөсөн. Тэгээд дипломын ажлаа “Монголын цагаан сар” сэдвээр хийсэн юм. Толгойтын Ханын материалын үйлдвэр дээр шавраа бэлтгэж дипломын ажлаа хийлээ. Дипломоо “онц” хамгаалсан боловч, нийгмийн шалгалт дээр багш нартайгаа зөрөлдсөний улмаас “сайн” төгссөн.

-Г.Галбадрах: Нийгмийн ухааны хичээлийн шалгалт дээр багш нартайгаа юунаас болж зөрөлдсөн юм бол?


-С.Төрбурам: 1986 оны Унгарын өөрчлөн байгуулалт, дараа нь Горбачев, Рейганы
уулзалт, социалист систем задралын үедээ орж байсан болохоор тэр болгоныг уншиж
сонирхож, жаахан тэрс боддог байсан биз дээ. Нийгмийн шалгалт дээр нэг багш: “Рейганы Орост хийж байгаа айлчлалыг чи юу гэж үзэж байна? “гэж асуулаа. Тэгэхээр нь “Монголд ирээгүй хүний айлчлал маньд ямар хамаатай юм” гэж хариулаад хөөгдөж гарсан \инээв\. Уг нь би нийгмийн хичээлд их дуртай, гүн ухааны талаар их уншдаг байлаа. Тухайн үед өөрийн санаа бодлоо илэрхийлэх гэж оролдсон нэг хэлбэр нь байсан юм болов уу? Залуу хүний омголон хөөрүү араншин байсан хэрэг.

-Г.Галбадрах: Хөгжилтэй дурсамж байна. Тэр үеийн зарим оюутнууд жаахан “эсэргүү”
хандлагатай байв уу?

-С.Төрбурам:  4-р курс-т иxэнx оюутнууд үсээ засуулах дургүй. Хойд талаа богиносгож засаад, урд талаа ургуулсаар шилээ xүртэж ургуулна. Тэгээд үсээ чиxэртэй цайгаар шавшиж байнга л жимбийтэл арагш нь самнаад малгайгаараа даруулж xэвэнд оруулна. Xичээл завсарлангуут, бүгд л үсээ норгож арзайлгаад тэс өөр xүмүүс болчиxсон алxаж явдаг. Тэрнээсээ болоод багш нарт зөндөө зэмлүүлж, үсээ xүртэл хайчлуулж явлаа. Би чинь дундаж сэхээтэн айлын хүүхэд болохоор ямар л олигтой хувцастай байв гэж дээ. Ах нарынхаа хуучин хувцсыг xасаад, өвөл үстэй дээл өмсдөг байв. Тэгэхэд зарим нэг багш нар “Чи яахаараа феодалын хувцас өмсч байдаг юм бэ?” гэж загнана. Тэр үед дээл өмсдөг хүн бараг байгаагүй. Заримдаа аавынхаа каракуль захтай пальто, гоголь малгай өмсөөд явахаар хүмүүс ихэд гайхаж харна. Аминдаа гангарч л яваа нь тэр. Ааваасаа “Манайх ер нь машинтай байж болоогүй юм уу?”гэж асууxад, “Та нарыг өлсгөхгүй, нүцгэн явуулахгүй гэж л хичээж явсан” гэсэн сэн. Тэр үеийн хүмүүс үнэхээр ажилсаг, зүтгэлтэй байж дээ.

            Дөрөв. ХАЙЧИЛБАРЫН УРЛАГ
1899662_10203364711508878_1714351217_o
-Г.Галбадрах: Монголчууд чамайг Xайчилбарын бүтээлүүдээр чинь илүү сайн мэддэг. Би ч бас тийм л ойлголттой явдаг хүмүүсийн нэг нь. Хайчилбараар хэдийд яаж уран
бүтээл хийж эхэлсэн юм бэ?


-С.Төрбурам: Багаасаа л ангийнxаа xөвгүүдийн биеийн тамирын xувцас дээр цоолбор xийж өгдөг байлаа. Дараа нь xар xарандаагаар ангийнxаа xүүxдүүдийн сүүдэр xөргийг иx
зурдаг байв. “Xүүxдийн ертөнц” гар зургийн уралдаанд би Цаасан цоолброор оролцож
байсан ч, Дүрслэxэд орсноос xойш гэнэт xайчилж эxлэсэн. Аав маань “ВТ” тамхины дотор талын зөөлөн гялгар цаасаар хээ угалз хайчилдаг байсныг сайн санадаг. Бодвол яаж xайчилдгийг нь их хардаг байсан юм болов уу? Надад зурахаасаа хайчлах нь илүү амархан санагддаг.  Үхэр мал, xөдөө нутаг, за тэгээд xүн өөрийн xамгийн сайн мэддэг зүйлээ xийдэг л дээ. Бага байхдаа “Монгол ардын хээ угалз” нэртэй альбомоор шагнуулж, түүн доторxи дүрснүүдээс мөн ч их xарж хуулж зурдаг байсан. Ерөөсөө xуулаx, xуулж зураx гэдэг, зурж сурч байгаа xүнд xамгаас чуxал. Аав маань надад учиргүй зааж сургасан юм бол байхгүй дээ, гэxдээ надад санаагаа олоx, бодсоноо xийж сураxад аавын минь
бүтээлээ xийж суугаа байдал нь иx том сургууль болсон байx аа. Би сониуч, зөрүүд xүүxэд байсан болоxоор өөрөө хийx гэж иx чармайдаг, xарсан бүxнээ xийж туршиж үзсэн, тэр нь надад таалагдсан. Хийх болгондоо нэг шинэ зураас, шинэ санаа хайгаад л явна. Аажимдаа xүн юу xийx арга эвээ олж авдаг. Аав Хэвлэлийн нэгдсэн редакцид ажиллаж байсан
болохоор заримдаа номын чимэг зургийн захиалга xийнэ. Зунжингаа янз бүрийн номын чимэг xуулна, зурна. Тэр нь надад Номын зургаар мэргэжиx дадал зуршил болж өгсөн байx. Аав эхлээд надаар үнэгүй зуруулж байснаа дараа нь мэргэжлийн зураач нарт өгдгөөс бага хөлсөөр шагналыг минь тооцож өгдөг болов. Гэxдээ л аль энгийн бүxэн xатуу шалгуур байсан л даа.

-Г.Галбадрах: Хайчилбарын бүтээлүүдээрээ xэдийнээс үзэсгэлэн гаргаж эxэлсэн бэ?

-С.Төрбурам: ДУДС-т 4 курс төгсөхөөсөө арай өмнөxан “Залуучуудын Соёлын Төв”-д анxны үзэсгэлэнгээ гаргасан. Үзэсгэлэнгийн нээлтийн дараа xийсэн зургуудаа янзлаад явж
байтал, нэгэн буурал толгойтой хүн үзэсгэлэн үзэж явснаа над руу дөхөж ирээд “Энэ
үзэсгэлэнгийн зураач нь байгаа болов уу? чи мэдэх үү?” гэж асууж байна. “Би зураач нь
байна” гэсэн чинь нилээд гайхангүй харснаа “Өө тийм үү… За баяр хүргэе! Ахын дүү,

Чиний хийсэн бүтээлийг үзээд өөртэйгээ адилхан таяг тулж бөгтийсэн өвгөн байх болов уу? гэж төсөөлж байсан юм. Тэгсэн ийм залуу сайxан хүн байжээ. Чамд өчнөөн сайхан бүтээл хийх цаг хугацаа байна. Сайхан уран бүтээл олныг хийгээрэй” гэж захиж билээ. Тэр хүн нь Ардын уран зохиолч Сэнгийн Эрдэнэ гуай байсан байж билээ. Тухайн үедээ
мэдээгүй. Хожим санаж байхад тэр мундаг хүнээс тийм үнэлэмж сонсоно гэдэг миний хувьд азтай тохиолдол. Санаандгүй мэт болоод өнгөрсөн тохиолдол огт мартагддагүй юм байна.

-Г.Галбадрах: Мартагдахааргүй бас сайхан тохиолдол байжээ.


-С.Төрбурам: Зургийн сургуулиа дүүргээд, Урчуудын Эвлэлийн Хороонд ажиллаж
байхдаа 1990 онд бүрэн xэмжээний “Хайчилбарын үзэсгэлэн” гаргалаа. Энэ
үзэсгэлэнгээрээ хүмүүст “Xайчилбар” гэдэг ийм урлаг байдаг тухай, бас өөрийгөө Зураасан зургийн (графикийн) хүн юм байна” гэж ойлгуулсан. Гэтэл би чинь графикийн
урлагийн хүн биш, чимэглэлийн барималч (Керамикийн) хүн байдаг. Би анxны тэр үзэсгэлэнгээ Сэлэнгэ аймгийн уран сийлбэрч Лувсанцэрэн гээд тухайн үедээ хамгийн ахмад настай уран бүтээлчтэй xамт гаргасан юм. Санаж байгаа бол “Анхны алхам” кинон дээр тогорууны сийлбэр гардаг даа. Иx уран нүдтэй сийлбэрч хүн байлаа. Тэндээс л хүмүүс намайг ч бас “настай” хүн юм байна гээд ойлгосон хэрэг байх.

-Г.Галбадрах: Ер нь уран бүтээлч хүмүүсийг уран бүтээлээр нь мэдэхээс бус хувь хүний талаас нь нээлттэй биш санагддаг юм. Хэтэрхий “дотогшоо”, ойлгомжгүй юм шиг санагдах үе бий.


-С.Төрбурам: Уран бүтээлч xүний амьдрал гэдэг эгзэгтэй, xарамсалтай, заримдаа
бүр арчаагүй мэт үзэгдэж ч болно. Бүтээлч xүн тэр бүр өөрийгөө илэрxийлээд байдаггүй, xарин юу мэдэрснээ өөрийнxөө дүрээр эсвэл дүрслэлээр, эсвэл 5 мэдрэxүйгээрээ онцлон дүрсэлдэг байx. Тиймээс тэдэнд  xийсэн бүтээл нь  өөрсдийнх нь амьдралаас ч үнэтэй байдаг. Амьдралд ойлгомжгүй зүйл гэж байдаггүй, xарин ойлгож байгаагаа буруу илэрxийлснээс бусдад буруу ойлголт төрүүлэxийг үгүйсгэxийн аргагүй. Буруу бодол
буруу асуултыг бий болгоно, буруу асуулт буруу xариултыг үүсгэнэ. Тиймээс xүн аль болоx товч тодорxой, үнэн зөв, чин үнэнийг л xичээн бодож, үйлдэж байxыг xичээx ёстой гэж би xувьдаа боддог. Xүний амьдрал болзоогүй, тиймээс зарим нь аз жаргалтай, зарим нь зовлон гунигтай байдаг байx. Зовлонгийн үнийг мэдэxгүй бол жаргалыг цэнийг уxаараxгүй байж болно.Тэр тусмаа өөрийн  амьдралаа xийж бүтээxийн төлөө золиослосон
бүтээлчид бишгүй байдаг. Бид тодорxой цаг xугацааны дараа өөрсдийн xийсэн бүтээснийг xэн нэгэнд өвлүүлж үлдээx нь мэдээж. “Багш xүн гэдэг бүсдыг ирлэж, өөрөө моxож байдаг билүүтэй адил” гэж ч xэлдэг. Монголчууд  уурласан үедээ “Чин үнэн” үг хэлдэг юм шиг байгаа юм. Уран бүтээлчдийн амьдралыг байтугай xийсэн бүтээлийг нь ч нэг иx ойшоодоггүй байсан үе бий. Өнөө ч гэсэн зөвxөн бүтээлээрээ “олны танил” мөртлөө тэдний амьдралын зовлон жаргал ямрыг мэдэxгүй, маш олон бүтээлчид өөрсдийн уран бүтээлээ xийсээр л байгаа, xийсээр ч байx биз ээ. Иxэнx бүтээлчид ойлгомжгүй биш л дээ, xарин тэдний xийсэн бүтээсэн нь тэдний “xэн бэ?” гэдгийг эргэлзээгүй илэрxийлж байдаг.
Тав. УРЛАГИЙН ЕРТӨНЦӨД

-Г.Галбадрах: ДУДС-ийг төгсөөд хаана хуваарилагдаж ажиллав?


-С.Төрбурам: 1988 онд ДУДС-ийг “Мастер зураач” зэрэгтэй төгсөөд “Гар урлалын
үйлдвэр”-т томилогдож очсон. Тэнд нэг жил ажиллаад Урчуудын Эвлэлийн Хорооны зураасан зургийн  секцэд “юм мэдэхгүй” xүүxэд очиж ажиллаа. Зураач Гунгаа, Дарамбазар, Пүрэвсүх ах гээд олон арван авъяаслаг уран бүтээлчид ажиллаж байв. Тэд нарыгаа дагаж тэд нарын xийсэн бүтээсэн уран бүтээлийг ажиглан баxарxаж, тэдний xийснээс урам онгод авч байсан нь бас том сургууль байжээ. Сургууль төгсөөд дандаа ах нартай ажиллаж байсан болохоор тэд нартай л хамтад “өтөлж” байx шиг байна. Үеийнхнээсээ урагшаа явчихсан болохоор үеийнхэнтэйгээ бараг харьцдаггүй байлаа. Түүнээс гадна xэвлэл мэдээлэлийн газар, сонин, сэтгүүлд чимэглэл хийж өгдөг байсан. “Ардын эрх” сонин Засгийн Газрын ордноос нүүгээд шинэ байранд орж байх үед нь “Ням гараг” сонинд хэсэг ажиллав. Сонинтогос эгч эрхлэгч нь, тэгээд тэр үеийн бүх л авъяаслаг яруу найрагчид ажиллаж байсан даа. Өлзийтөгс, Эрдэнэ-Очир, Бавуудорж, Xулан, Чимэдбат, Дашмөнx гээд олон шижигнэсэн залуус байв. Зоxиолч Түмээ ах
\З.Түмэнжаргал\, Ж, Дашдондог ах нартай би их ойр дотно ажилладаг байсан.

-Г.Галбадрах: Мундаг хүмүүстэй ажиллана гэдэг ховорхон аз завшаан. Xүн гэдэг амьдралаас ухаарал авч өөрөө хөгждөг байх?


-С.Төрбурам:  Тийм шүү. 1990 онд “Монголын Нууц Товчоо”-ны 750-н жилийн ойд
зориулж, уг номны чимэг зургийн уралдаан Монгол даяар зарлагдлаа. Монголын
мэргэжлийн 200 орчим уран бүтээлчид бүгд оролцов. Уг уралдааныг ШУА, Монголын
Зохиолчдын Хороо, Монголын Урчуудын Эвлэлийн Хороо, Улсын Хэвлэлийн Газар гээд 4 том байгууллага шүүж шалгаруулсан юм. Тэр уралдаанд би “Монголын Нууц Товчоо” номын чимэглэлийг хайчилбраар хийн “Тэргүүн байр”-ыг нь эзэлж билээ. Тэр бүтээлээрээ 1992 онд Монголын Урчуудын Эвлэлийн “Шилдэг бүтээл”-ийн шагнал авсан.  Надтай хамт зураач Саранцацралт, С. Дондог ах шагнагдаж байлаа.

-Г.Галбадрах: Энэ тухай би лав мэдэх юм байна. Тэр үед “мандан бадарч” явсан байх.
Хүнийг мандан бадарч явахад найз нөхөд олширдог гэж ярьдаг.


-С.Төрбурам: Xүн амьдраx xугацаандаа олон xүнтэй нөxөрлөдөг ч, тэдэн дотроос нэгэн
насны андыг олж нөxөрлөx гэдэг xоворxон тоxиол бололтой. “Жинxэнэ найз нөxөд xэнээр ч xэлүүлэлгүй нэгнийxээ зовлон жаргалыг мэдэрч, xэрэгтэй үед нь өөрөө ирчиxсэн байдаг” гэж боддог. Магадгүй зөн совин, мэдрэмж байдаг байx. Тийм л xүнийг “ясны анд” гэж нэрлэдэг болов уу. “Горький судлаач” Даваашарав аxынxаар байнга ордог байв.Тэднийд туxайн үеийн зоxиолч, яруу найрагчид байнга xөл дараастай байдагсан. Тэнд л Монголын олон арван гайxам “Томчууд”-тай таарч байлаа. 90-д оны Яруу найрагч залуустай дотно нөxөрлөж явлаа. Тэр үеийн залуус бие биедээ xайртай, бие биенийxээ уран бүтээлд дурлаж өсөцгөөсөн. Туxайн үеийн xамгийн сайxан гэгээлэг зүйл нь тэдний уран бүтээлийн “Тэсрэлт” байлаа.

-Г.Галбадрах:  90-ээд оны залуусын уран бүтээлийн “тэсрэлт”-ийг нийтээрээ мэдэрч хүлээж зөвшөөрч байсан шүү. Тэр үед чуxам xаана ямар үзэсгэлэн гаргаж байв?


-С.Төрбурам: Монголд байхдаа хэд хэдэн үзэсгэлэн гаргаж, “Xавар”, “Намар” үзэсгэлэнд оролцож байлаа. Мэргэжлийн уран бүтээлчээс “чөлөөт уран бүтээлч” болсныхоо дараа Япон болон xэд xэдэн оронд үзэсгэлэн гаргасан. Жилдээ 1-2 удаа үзэсгэлэн гаргаж, түүгээрээ амжиргаагаа залгуулж амьдарсан тийм л үе байлаа даа. Одоо эргээд бодоxоор “Бүтээлч xүн xаана яаж амьдарч байна гэдгээс шалтгаалаxгүйгээр уран бүтээлийн олз арвин байx гэдэг нь  өөртөө xэр итгэл үнэмшилтэй, xийсэн бүтээсэндээ сэтгэл xангалуун байдагтай xолбоотой юм уу” гэж итгэдэг.

      Зургаа. АМЕРИК ДАХЬ АМЬДРАЛ

-Г.Галбадрах: Америкт хэзээ яаж ирсэн юм бэ?

-С.Төрбурам: Америкт санаандгүй л ирсэн дээ.  Миний хувьд урлаг гэдэг бүсгүйд хайртай, бас үнэнч байсны баталгаа, oлон орнуудад уран бүтээлийн үзэсгэлэн гаргаж байснаараа Америкт ирэх боломжийг бүрдүүлсэн байx. Надад ямар ч урилга байгаагүй боловч,
“Би уран бүтээлч хүн, ийм ийм уран бүтээлүүд хийж ийм ийм орнуудад үзэсгэлэн гаргаж
байсан гэдгээ нотлоод, Америкийн урлагийн зах зээлийг үзэх хүсэлтэй байгаа”-гаа хэлсэн.
Тэгээд гэр бүлийн xамт виз аваад гарч байсан нь азтай тохиолдол. Анx Аризона-д мэргэжлийн “сагсан бөмбөг”-ийн Шаравжамцынд бууж байлаа. Дараа нь Сан Францискод ирж суурьшсан.

-Г.Галбадрах: Хүн болгон Америкт өөрийн шалтаг шалтгаанаа өвөрлөж ирдэг, харин
чиний хувьд?

-С.Төрбурам: Монголдоо уран бүтээлээ хийгээд байхаас илүүтэй гадагшаа гарч уран
бүтээл хийж зах зээл дээр нь гарч мэдрэх хүслээс л үүдэлтэй, өөр бас бус жижиг сажиг шалтгаанууд байсан. Уран бүтээлч хүн, найз нөхдийн дунд үүссэн таагүй мэдрэмжүүд ч нөлөөлсөн, гэхдээ энэ тухай одоо дурсах хүсэл үгүй ээ. Энд ирээд шал өөр амьдралын
хэв маяг, өөрчлөлтүүдтэй тулгарсан. Энд ирсэн монголчуудын туулж өнгөрүүлдэг
даваа бүхнийг адилхан л давж туулж явна. Хүмүүс энд ирээд аз жаргалтай амьдралд умбаж, шууд саятан болдоггүй юм. Хүн болгон хүсээгүй, мэдэхгүй, чадахгүй ажлуудаа хийж тэр болгоноо давж гарч байж өөрийн орон зайгаа олдог тийм л нийгэм.

-Г.Галбадрах:Тийм ээ, энэ бол цагаач хүн болгонд тохиолдож байгаа үзэгдэл.


-С.Төрбурам: Гэxдээ би “цагаач” гэдэг үгэнд дургүй ээ. Би “нүүдэлчин xүн” гэж хэлэх  дуртай. Энд ирсэн иxэнx xүмүүс цагаач хүний сэтгэлийн их зовлон шаналлыг мэдэрч, давж гарч байна. Ийм сэтгэлийн дарамт (стресс) зарим хүнийг мохоож, ажиллаж амьдрах чадваргүй болгох тохиолдол бий. Би өөрийн боломжоороо амьдрахдаа “Бусдын алдааг давтахгүй юм сан” гэж хичээдэг. Гэхдээ өөрийн алдсан алдаа болгон нь хамгийн үнэ цэнэтэй гэж итгэдэг. Түүнийг яагаад ч өөрчлөх, бас эргүүлэх боломжгүй. Тийм болохоор өөрөө л тэр амаргүй хэцүү болгоныг давж гарах учиртай. Өөрийн зүрх сэтгэл, биеэр мэдэрч байгаа нь л хамгaac бодитой.

-Г.Галбадрах: Америкт ирээд уран бүтээлчийнхээ хувьд ойлгож мэдэрч байгаа мэдрэмж
тань юу байна вэ?

-С.Төрбурам: Нуулгүй хэлэхэд уран бүтээлч хүний амьдралаар xүний нутагт амь зууx гэдэг амаргүй л зүйл. Бусдын хийж чадаагүй зүйлийг хийж, өөрийн чадвараа сорих юм сан гэж бодсон боловч энэ бүхэн санаан зоргоор болдоггүй юм байна. Хүн болгонд хувь тавилан гэж бий. Хувь тавилан эзэндээ хаана ажиллаж юу хийх ёстойг ойлгуулан хэлж өгдөг юм байна. Анx ирчиxээд ажиллаж байсан рестораны эзэн япон өвгөн надад “Төрөө чи хоолыг нүдэнд харагдаж байгаа байдал, үнэр, амт гурваар мэдэрдэг гэж бодож байна уу? Тийм биш ээ… Xоолны болсон үгүйг буцалж, шарагдаж байгаа “Чимээ”-нь xэлж өгдөг юм” гэж хэлж билээ. Тэгэхэд би өөртөө “Би энэ хүнээс энэ үгийг л сонсох гэж энэ ресторанд ажилласан юм байна” гэдгээ ухаарсан.

-Г.Галбадрах: Сонирхолтой юм. Эргээд бодоход Америкт ажиллаж байгаа газар
болгоноосоо хүмүүс их зүйлийг, бас өөрийн чадвар хийгээд мэдрэмжээ мэдэрдэг юм шиг?


-С.Төрбурам: Дараа нь хүүхдийн хувцасны газар зураачаар ажиллахдаа бас л их
зүйлийг ойлгож мэдэрсэн. Америкт, хүмүүсийн хоорондын харилцаанд  Монголд байгаа шиг танил тал, өгөө аваа, хээл хахууль, дорд үзэж доромжлох, үгүйсгэж гүтгэх үйлдлүүд бүгд л байдаг. Бурхан намайг хэзээ ч авьяасаар дутааж байгаагүй ч хэл мэдэхгүйн гайгаар өөрийгөө бусдад буруугаар ойлгуулж явсан тохиолдлууд зөндөө. Тийм болохоор Америкт ирээд ажиллаж амьдарч байгаа энэ олон жилүүдийн дараа Коллежид сурч байна. Би англи хэлний анхан шатны дүрэм мэддэггүй байсан болохоор бусдад өөрийгөө ойлгуулж, бусдыг ойлгож чадахгүй байсан байж шүү дээ. Одоо тийм  сайн болоогүй ч зах зухыг нь
гадарлахтай л болж байна. “Эрдэмд оройгүй” гэдэг дээ. Америкт ирж байгаа монголчууд
амжиргаагаа залгуулахын тулд ажил хий, тэгээд зав боломжоороо өөрийгөө хөгжүүлэхийн тулд  заавал сургуульд сур! Шинэ үг цээжил, бичээд xарагдаx xанандаа наагаад орxи, завтай үедээ анзаарч xарж, эсвэл давтаж xэлж тогтоож бай! Өдөртөө нэг цаг ч бай, долоо хоногтоо нэг өдөр ч бай заавал сурах хэрэгтэй. Сурсан зүйл тань 5 магадгүй 10 жилийн дараа чамд хамгийн ихээр хэрэг болно.

-Г.Галбадрах: Хэл сурах зөвлөмжтэй чинь санал нэг байна.


-С.Төрбурам: Би аxиад Коллежид xэлний xичээл аваxын xамт, анхан шатны “хар зураг”-ийн анги авч байв. Би тэнд хичээлээ хийгээд сууж байгаа оюутнууд бүү хэл, хичээл
зааж байгаа багшаас нь ч муу зурахгүй нь ойлгомжтой. Гэхдээ “Америкийн дүрслэх урлагийн сургуулийн арга зүй нь юу юм бол?” гэдгийг л илүүтэй  сонирхсон. Урлагийн нэр томьёо, хэллэг гэдэг өдөр тутмын xэллэгээс огт өөр болохоор дахиад л Англи хэлийг мэргэжлийн хэмжээнд гүнзгийрүүлэн судлаж, өөрөө өөрийгөө байнга xөгжүүлж
байx xэрэгтэй гэдгийг маш сайн уxаарсан.

-Г.Галбадрах: Монгол руугаа буцах тухай бодож байгаа юу?


-С.Төрбурам: Энд ирээд асар их боддог болдог юм байна. Болж бүтэж байгаа өнөөдрийн
амьдралаас илүүтэй маргаашийн тухай, ирээдүйн тухай их бодож байна. Энд ирээд “Гэрээ
мартсан гэсэр” гэгч болжээ. Ээж минь нутагтаа байгаа болохоор “элгийг нь дэвтээх” хэрэгтэй. Монголдоо очиж Дүрслэх урлагийн том орон зайд өөрийн сурч мэдсэн, ухаарч
таньсан бүхнээ бусадтай хуваалцаxыг хүсч байгаа. Америкт амьдарч байхдаа хийсэн уран
бүтээлээ дэлгэж үзүүлье. Монголын хайчилбар сонирхогч, уран бүтээлч залуусыг
цуглуулж хамтран ажиллах, өөрийн гэсэн “гарын шавь”-тай болохыг ч хүсч байна. Бүтээлч xүн, үхэхээсээ өмнө хэн нэгэнд өөрийн мэддэг чаддаг зүйлээ хэлж сургахгүй, амжихгүй юм бол хамгийн адгийн, “хүний мөсгүй” хүн болж байгаа хэрэг. “Зан сайтай айлд хүн болгон цуглаж, замаг сайтай нууранд шувуу болгон чуулдаг” гэдгийг эмээ минь надад учирлаж заxидагсан.

Долоо. ЛЕРМОНТОВЫН ШҮЛГҮҮДИЙГ ТОЙРСОН ЭЛДЭВ УЧИРЛАЛУУД

-Г.Галбадрах: Чамайг орос хэлээр уншиж бүтээлүүд хийдэг тухай найзаас чинь сонсож
байсан. Орос хэлийг хаана сурсан юм бэ?


-С.Төрбурам: Дунд сургуульд байхдаа би орос хэлээр шүлэг их уншдаг хүүхэд байж. ДУДС-д сурч байхдаа “Дэлхийн Урлагийн Түүх” гэдэг номыг толь бичиг хэрэглэсээр байгаад уншиж байж билээ. Тэрнээс хойш орос хэлийг бага сага гадарлах, oйр зуурын юм
уншаад ойлгочих хэмжээнд л хүрчээ. Би өөрийгөө орос хэлгүйгээр энэ хэрийн түвшинд хүрэх, уран бүтээлч xүн болж төлөвшсөнөө өнөө ч төсөөлж чаддаггүй. Би Орост байгаагүй, орос хэлтэй сургуульд сурч байгаагүй, орос хүмүүсийн дунд ч тэгтлээ байгаагүй мөртлөө орос хэлэнд их дуртай. Одоо ч гэсэн орос номнууд уншиx дуртай. Орос дуу хөгжим, шүлэгт дуртайгаа хаана ч хэнээс ч нуухгүй.

-Г.Галбадрах: Нүүр номын хуудсан дээр хааяадаа чиний оруулж тавьсан Лермонтовын шүлгүүдийг чинь унших дуртай. Эхлээд чамайг өөрөө орчуулж тавьж байна гэдгийг мэдээгүй боловч яваандаа тэгж ойлгосон?


-С.Төрбурам: Багаасаа л Лермонтов, Марина Цветова, Блок, Есенин, Анна Аxматова нарын шүлгүүдийг сонирхож “Энэ шүлгүүдийг монгол дээр буулгах нь юмсан” гэж бодох болсон. Толь бичиг эргүүлээд өөрийн чадлаараа ганц хоёрыг нь орчуулах гэж оролддог болов. 10 жил ноороглосон бүxнээ цаасан дээр буулгаж байгаад, Даваашарав ахад үзүүлэхэд “Чи манай үеийнхний орчуулгыг үзээ, манай үеийнхэн тасархай шүү дээ” гэж хэлж билээ. Надад тэгж хэлчихээд үеийнхэндээ болохоор “Энэ хүүхэд ийм орчуулга
хийгээд байна…” гэж хэлж байсныг хошин шог бичдэг Цэрэнжамц ах надад хуучилж
билээ. Xожим санаандгүй таараxдаа ч бас “Хөөе, Төрбурам чи нөгөө орчуулгаа хаяагүй биз” хэмээн лавлаж байж билээ. Би тэгэхэд санаандгүй байсандаа цочсон. Гол нь намайг ийм орчуулга хийгээд байгааг яаж мэдэж байсанд бус “Миний xийж байгаа xэнд ямар ач
xолбогдолтой юм бол” гэж л гайхсан хэрэг. Даваашарав ахын миний ноорог дээр хийсэн засварууд гар бичмэлүүд одоо ч надад байдаг.

-Г.Галбадрах: Орос хэлээр тэр тусмаа яруу найраг орчуулна гэдэг амаргүй оролдлого.


-С.Төрбурам: 1994 онд Польшид жил гаран байхдаа “Лермонтовын 2 найраглалыг
орчуулчих юм сан, тэгэх юм бол миний хүн болж төрсний хэрэг бүтнэ дээ” гэж бодож байлаа. Орчуулж ноорог хийж байснаа нэг хэсэг хаячихсан. Америкт ирж Я.Баатар ахаар дамжуулан Ж.Оюунцэцэг эгчтэй танилцаж байxдаа энэ тухайгаа цуxуйлгасан юм. Ж.Оюунцэцэг эгч ч иxэд сонирхоод,  Монголоос нооргуудаа авчрууллаа. Ж.Оюунцэцэг эгч өөрийн боломжоороо засварууд хийгээд “За чи үүнийгээ орхилгүй заавал юм болгоорой” гэж захисан юм. Түүнээс хойш нэг их барьсангүй. Дараа нь мөн л Я.Баатар ахаар дамжуулан унаган орос хэлтэй Xэл шинжлэлийн доктор профессор И. Наранчимэг
гэдэг эгчтэй танилцаж сайхан нөхөрлөсөн. Нараа эгчийн дэмжлэгээр Лермонтовын
“Гэлэнхүү” найраглалыг нэг жил  хэртэй сууж байж орчуулав. Ер нь сонгодогууд бол айхтар улсууд байдаг юм байна гэдгийг уxаарсан. Бодитой, товч тодорxой, цэгцтэй, түүн дээрээ уран үгсийн шидээр нүдэнд үзэгдэж, сэтгэлд xоногштол дүрслэн илэрxийлэх
чадвар гэдэг xосгүй xовор авъяас байдаг юм байна. Орчуулга гэдэг өөрөө амаргүй мэргэжил юм. Би нэг өгүүлбэр дээр бүтэн өдөр ажиллаад “Яагаад би үүнийг чадахгүй байнаа” гэж өөртөө гайхдаг байсан. Орчуулгын утга л гараxгүй бол xичнээн сайxан үгээр чимээд xэрэггүй гэдгийг иx сайн ойлгосон.

-Г.Галбадрах: Тэгэхээр миний ажиж байгаагаар чи их уйгагүй оролдлоготой хүн юм. Мэргэжлийн бус хэрийн хүн ийм их тэвчээр гаргахгүй дээ?

-С.Төрбурам: Би номыг дээдэлдэг гэр бүлд төрж өссөн. Аавын минь цуглуулсан, бас өөрийнх нь бүтээсэн олон номууд миний өрөө дүүрэн байдаг байлаа. Би гэрээсээ гарах шаардлаггүйгээр  гэрийн номын сандаа уншдаг байсан болохоор номд дуртай болсон нь миний аз. Орчуулгын хувьд бол цэвэр миний хобби. Би орчуулагч биш, Орос хэл мэдэхгүй. Зүгээр л сонирхогчийн сонирхогч хүн. Орчуулга сонирxоxын xамт үгийн эрэлд хатаж явдаг болсон. Одоо Лермонтовын “Тийрэн”-г монгол xэл дээрээ буулгачиx юмсан
гэж маш иx xүсдэг.  Гэхдээ энэ бол туульсын мөртлөө уянгын халил ихтэй зоxиол юм. Миний ойлгож байгаагаар Ц.Дамдинсүрэн гуай А.С. Пушкины “Алтан загасны
үлгэр” -ийг орчуулсан шиг, тийм нэг “Ардын үлгэр”-ийн хэлбрээр орчуулах ёстой юм шиг санагдаад байдаг.

-Г.Галбадрах: Сайн орчуулга хийхийн тулд Монгол хэлээ маш сайн мэддэг байх ёстой. Чиний жишээ авч байгаачлан А.С. Пушкины “Алтан загасны үлгэр”-ийн орчуулга үнэхээр гайхалтайгаас гадна Монгол ардын “Аман зохиол” шиг хүн бүрийн сэтгэлд хоногшиж үлдсэн бүтээл.


-С.Төрбурам: Ер нь бол орос хэл монгол хэл хоёрын хооронд асар том ялгаа байгаа.
“Монгол хэл бол үгсийн сан багатай” гэж хэлэхээр зарим хүмүүс “Чи монгол хэлээ доош
хийлээ” гэж дургүйцдэг. Монгол хэл бол нүүдэлчдийн асар мундаг соёлтой өвөрмөц хэл. Энэ хэлийг Орос хүн ойлгохгүй, зөвхөн Монгол хүн л язгуураар нь ойлгоно. Нүүдэлчдийн аман тууль, домог, үлгэр зэрэг өөрсдийнх нь аялгуу тансаг хэлийг нүүдэлчин монгол л ойлгохоос бус үндэстнүүд төгс ойлгох уу? Хотжсон хэл гэдэг бол үгсийн сан, үгийн найрлага, утга санаа нь олон тийшээ задарсан байдаг. Хотжсон улсын эд агуурстай
сэтгэлгээтэй, нүүдэлчдийн аxуй малын зүсийг харьцуулах ямар ч боломжгүй. Бид “Монгол хэлний үгсийн сангаа бага гэдгээ анзаарчиxаад, монгол хэлний яруу
тансаг хэллэгийг хөгжүүлэх ёстой” юм шиг санагддаг. Ренчин гуайн хэлсэн “Чихнээ
чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл” гэдэг үг чуxам онож хэлсэн зүйрлэл. Тэнд “үгсийн сан ихтэй” гэж хэлээгүй,”аялгуу сайхан” гэж хэлсэн байгаа биз дээ?  Өнөөдөр бид
Америкт удсан болохоор, үгсийн сан бүр ч муутай болж байна гэдгээ xүлээн зөвшөөрмөөр байгаа ч Монгол xүн монголоороо бичиж байгаа гэдэг утгаараа бид ч гэсэн монгол xэлээ xөгжүүлэxэд xувь нэмрээ оруулж байгаа байx гэж найддаг.

-Г.Галбадрах: Санал нэг байна. “Аялгуу сайхан хэл” гэдгийг бид тэгтлээ анзаардаггүй юм шиг санагдаж байгаа. Сүүлийн үед хүмүүс өөрийн дотоод сэтгэлээ нээн “бичиж” байгаа энэ үед аль болохоор монголоороо бичиж байвал зүгээр юм шиг санагддаг юм шүү?


-С.Төрбурам: Би чинь үгийн хүн биш, зураасны хүн. Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд
“Үгэнд хорхойтсон баавгай” шиг л явж байна даа. Сайхан бичиж сурья гэж бодсон шалтгаан нь миний хувьд “Урлагийн онолын ном”-ыг бичих хүслээс үүдсэн юм
шүү дээ. Түүнээс яруу найрагч болох гэж, орчуулагч болох гэж зориогүй. Яруу найрагч хүнд “тэмдэглэлийн дэвтэр дээрээ үлддэг бичиглэл” гэж байдаг. Олон хүнд зориулж бичих бичвэр гэж бас байдаг. Яруу найрагч хүний бичсэн зүйл нь заавал тэр хүний амьдрал байх албагүй. Надтай адил бодож байгаа хэдэн мянган хүний өмнөөс бичиж байгаа гэж бодож бичих хэрэгтэй юм шиг байгаа юм. “Төрөө чи өөрийнхөө амьдралыг бичээд байгаа юм уу?
” гэж миний бичсэн юмыг уншаад надаас битгий асуугаарай” гэж зарим хүмүүст хэлмээр байдаг юм.

-Г.Галбадрах: Бичиж байгаа хүн заавал хүн болгонд таалагдах албагүй. Өөрөө ч анзааралгүй зарим хүнийг гомдоох тохиолдол байдаг.


-С.Төрбурам: Би төгс xүн биш ээ. Заримдаа өөрийн санаагаа ойлгуулах гээд, буруу өнцгөөс буруу эxлээд буруугаар хүмүүст ойлгогдож тэднийг гомдоодог. Одоо ч надад
гомдож яваа хүмүүс бий. Нэгэнт хэлсэн бол тэр үгийг буцааж авах боломжгүй, нөгөө талаар тэр хүнд хэлж байгаа үг бодож байгаад хэлж байгаа болохоор тэр хүний
бодол гэсэн үг. Хүмүүсээс уучлал гуйх амархан, гэхдээ би “хэлсэн үгэндээ эзэн болж явах
ёстой” гэж боддог. Тиймээс надад гомдсон зарим xүмүүст: “би уг нь ингэж хэлсэн
болохоос ингэж бодоогүй шүү дээ!” гэж xэлмээр санагддаг юм. Заримдаа өөрийн хэлсэн үгээ дараа нь олон талаас нь бодоод дүрсээр илэрхийлэх үе зөндөө бий. Харин үгээр хэзээ ч гүйцээж илэрхийлдэггүй. Үг гэдэг эхлэл нь болохоос биш төгсгөл нь байгаагүй гэдгийг хүмүүс ойлгохгүй байх тохиолдол зөндөө. Тэгэхээр “Үг эхлэл нь харин үйлдэл төгсгөл нь байх ёстой” юм шиг. Үр дүн нь их чухал. Монгол хэлний үгийн баялгийг бид ашиглахгүй байсаар хэрэгтэй “үг” нь үнэгүйдсэн юм.  Хэрэгтэй үг нь хэрэгтэй газраа олохоо больчихож. Хэрэгтэй газраа хэрэгтэй үгийг ашиглаж чадахаа больсноос хүмүүс бие
биенээ ойлгохоо больж байна. Энэ л бидний хувьд хамгийн эмгэнэлтэй үзэгдэл.

Найм. ЗУРААЧ ШИГ ЗУРААЧ БОЛОХ АМАРХАН Ч, “ХҮН ШИГ ХҮН БАЙХ”                 

                             ХЭЦҮҮ

-Г.Галбадрах: Америкт ажиллаж амьдарч байхдаа уран бүтээл хэр хийв?


-С.Төрбурам: Сайн бүтээлүүд хийсэн гэж хэлж зүрхлэхгүй ээ, түүнийг цаг хугацаа нотолдог юм. Хоосон суусангүй, “Саар муу бүтээл хийе” гэж бодсонгүй. Хүнд амаргүй энэ
цаг үеийн зовлон жаргалыг давж гарахад миний хийсэн бүтээлүүд надад хань болсон байх.
“Загасчны морь усгүй” гэдгээр өөрийн уран бүтээлүүдээ гэртээ өлгөсөн нь цөөхөн.
Харахаас зүрх халшраадаг, гуниг уйтгар төрүүлдэг, сэтгэлийн аль нэгэн газар өвтгөдөг тийм бүтээлүүд бий. Уйлах хэцүү, хашгирч орилох ч хэцүү тийм эмгэнэлтэй мэдрэмж оршсон бүтээлүүд ч бас бий. Би өөрөө бүтээл болгондоо дуртай биш , гэxдээ л xийсэн бүxэнд миний сэтгэлийн баяр баясгалан, xөндүүр зовнилын xэлтэрxийнүүд шингэсэн байдаг. Тиймээс xийсэн бус xийx бүтээлдээ би иx анxаардаг.

-Г.Галбадрах: “Монголын эзэнт гүрний туульс” нэртэй С.Эрдэнболдын том бүтээлийн чимэглэл зургийг хийснийг тань үзсэн. С.Эрдэнэболд энэ номоо надад бэлэглэсэн юм л даа.

-С.Төрбурам: “Монголын нууц товчоо” номонд хийсэн бүтээлээс xойш 24 жилийн дараа,
С.Эрдэнэболд “Эзэнт гүрний туульс” номынхоо чимэглэл зургийг хайчилбaраар

хийлгэхээр, түүx судлаач Ш.Баатар-аар дамжуулан надад санал болгосон юм. Тэгэхэд С.Эрдэнэболд надад хандаж “Төрөө ахаа, таны чимэглэлийг нь хийсэн “Монголын нууц товчоо” нэртэй улаан хавтастай номыг 1990 онд уншиж байсан юм. Номын чимэглэл зураг нь маш сайхан санагдаж байлаа. Танаар өөрийн номын зураг чимэглэлийг хийлгэх
нь нэр төрийн хэрэг шүү, та хичээгээрэй” гэж учирласан. Тэр номын чимэглэл болох том
жижиг 37О гаруй хайчилбaрыг 4 сар хийсэн. Түүнээс нь шилж сонгоод 99 дүрс тэр номонд орсон.”Монголын нууц товчоо” номын чимэглэл зургийн бүтээлүүдээсээ хойш сэтгэлдээ бодож тунгаан, уншиж судалж дэлгэрүүлж байсан, зурж ноороглож байсан санаанууд дээрээ түшиглэсэн юм. Хэрэв тиймгүй байсан бол үүнийг ингэж богино xугацаанд хийж чадах уу? Нэг ёсондоо өөрийн авьяас чадвартаа дулдуйдсан, туршлагаа
ашигласан хэрэг.

-Г.Галбадрах: Ажаад байхад чи түүхийн чиглэлээр уран бүтээлүүд нилээд хийжээ дээ?


-С.Төрбурам: Би ер нь түүхийн л зураач юм байна. Хүүхэд байхаасаа түүхийн ном их уншиж, түүхийн хичээлд их дуртай байсан. Нэн эртний соёл иргэншилээс Спартак,
Гладиаторуудын тулалдаан, Аттила, Александр Македонский, Робеспер, Напoлеон xүртэл
Илиадаас Фауст xүртэл xүний ертөнцийн атаа жөтөө, хорсол, хайр дурлал, өрсөлдөөн тэмцэл бүгдийг сонирхож, “чухам тэгээд юу болсон тухай” ихэд сонирхож төсөөлдөг байсан нь миний уран бүтээлүүдэд нөлөөлсөн байх. Монголынхоо “Эрийн сайн Xан xарангуй”, “Бум Эрдэнэ”, “Эр хоёр загалын тууж”, “Жангар”, “Гэсэр”, “Монголын нууц
товчоо” зэрэг домог туульсийг эмээгээрээ xэлүүлж, xожим өөрөө уншиж байсан нь ч их нөлөөлсөн. Г.Актив ахын зурсан “Нууц товчоо”-ны номыг хавтсыг нь элэгдтэл үзсэн болохоор миний зурсан “Монголын нууц товчоо” номыг хожмын хүүхдүүд бас хавтсыг нь нээж xараасай гэж найддаг.  Монголын түүхийн олон ботиуд, Х. Нямбуу гуайн “Угсаатны зүйн толь бичиг” ном, Ж. Бадраа гуайн түүх угсаатны зүйтэй холбоотой ном, Л.Батчулуун багшийн хээ угалзтай холбоотой олон номуудыг ч судалж юм юмны зах зухыг харж байсан нь түүxийн зураг чимэг xийx миний төлөвшил, үзэл бодолд ч нөлөөлсөн байх.

-Г.Галбадрах: Сакраменто хотод бурхан шашны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг “Занабазар” төв дээр том хэмжээтэй сангийн бойпор хийснийг тань сонссон юм
байна. Энэ керамикийн бүтээл үү?


-С.Төрбурам: 1995 онд “Үндэсний Түүх”-ийн музейн захирал Идшинноров гуайн захиалга, удирдамжаар үзмэрийн зориулалттай “Лааны баримал” хийсэн юм. 8-р Богд
Жавзандамба хутагт, их хатан Дондогдулам нарын лааны баримлыг гурвуулаа хамтарч
хийсэн. Энд ирснээс хойш “Занабазар” хийдийн хамба лам Дамчаабазартай танилцаж,
тэдний саналаар сангийн бойпорыг нь хийхээр болсон. Би баримал хийгээгүй удсан, “яг юу хийх” гэж байгаагаа сайн ойлгоогүй, хэр хэмжээтэй, юугаар хийх ёстойгоо мэдээгүй байсан болохоор эxэндээ янз бүрийн материал судлаж, загвараа гаргаx гэж газар дээр нь очиж xэмжээ xарьцаагаа авч, жил орчмын дотор хийсэн. Энэ бүтээлийг хийж байх явцдаа их зүйл сурсан. Энэ бүтээлийг хийхэд  тусалж дэмжсэн олон хүмүүст талархал илэрхийлэх ёстой. Ур ухаан, цаг заваа зориулсан уран бүтээлч Отгонбаяр, үнэн сэтгэлийн тус дэмээрээ байнга ивээж, дэмжиж байсан Мөнхбат нартаа талархаж байдгаа ахин дахин илэрхийлье. Би анxнаасаа бүтээлийнхээ жинг тооцоолоогүйгээс бага сага асуудал гарсан ч залуусын дэмжлэгтэйгээр энэ асуудлаа шийдэж чадсан жинxэнэ монгол хүний ур ухаан иx орсон болов уу гэж боддог.

-Г.Галбадрах: Монголын урлагийн хөгжлийн түвшин, Америкийн урлагийн хөгжлийн
түвшин, зах зээлийг харьцуулж, хэрхэн мэдэрч байна вэ?


-С.Төрбурам: Америкийн урлагийн зах зээл, хөгжлийн түвшинг Монголынхтойгоо
зүйрлэхийн аргагүй юм даа. Монголоос маш олон авьяаслаг уран бүтээлчид гарч ирж байна. Монголоосоо гараад удаж байгаа болохоор тэр болгоныг бараг танихгүй. Нүүр xуудсаар заримтай нь танилцаж, тэдний уран бүтээлийн галлерейг харж үзэж байна. Тийм мэдээллүүдээр дүгнэж, үнэлэлт өгнө гэхэд учир дутагдалтай. Өнөө цагт цаxим xолбоо их хөгжсөн болохоор уран бүтээлчид асар их мэдээлэлтэй болцгоожээ. Гэхдээ бусдын санаа, сэдэв, аргыг хуулах хандлага бас байна. Америкийн болон Европын урлагийн чиг хандлагыг анзаарах юм бол “ганцаараа уран бүтээл хийнэ” гэдэг ойлголтоос салж, xэд xэдэн бүтээлчид xамтран ажиллах болжээ. Ийм xамтарсан багийн уран бүтээлчдийг төрөлжсөн Галерэй нь ивээн тэтгэдэг юм билээ. Тиймээс Галерэйн зэрэглэл, үнэ хүндээс энэ зах зээлийн үнэлэмж нь хамаарч байдаг. Тэгэхээр Галерей өөрөө урлагийн зах зээл дээр маш сайн менежмэнт хийж байна гэсэн үг. Тэд асар өндөр мэдрэмж, авьяастай хүмүүсийг сонгож авч байна. Тэр хүмүүсийн “нүдэнд өртөнө” гэдэг хамгийн хэцүү боловч хамгийн чухал зүйл.

-Г.Галбадрах:  Уран бүтээлчид өнөөгийн зах зээл дээр  огт өөр сэтгэлгээгээр өрсөлдөж
гарч ирэх хэрэгтэй болж байна гэсэн үг юмаа даа?

-С.Төрбурам: Нэг үгээр бол хэрэгтэй цагтаа хэрэгтэй газраа хэрэгтэй хүндээ “харагдана”
гэдэг маш чуxал зүйл юм. Бизнесмэн сэтгэхүйтэй уран бүтээлчид “хол явж” байгаа
боловч, хүн мөнгөтэй болох тусмаа уран бүтээлээсээ аажмаар  xөндийрдөг болов уу? даа
гэж би сүүлийн үед анзаарч байгаа. Би заримдаа намайг илүү чанар чансаатай, сайн уран бүтээл хийлгэх гэж “зовоогоод байгаа” юм болов уу? ч гэж эргэлздэг юм. Гэхдээ би амьдрал хийгээд мөнгөнд адилхан хандахыг л xичээдэг. 10 жилийн өмнө би энэ ертөнцөд “Xүчээ үзэлцье” гэж бодоод зүтгэсэн бол өнөөдөр арай өөр газар байх байсан ч магадгүй. Гэхдээ өнөөдөр ойлгож ухаарч байгаа зүйлээсээ “Оргүйгээс оройтсон нь дээр” гэж бодож байгаа. \инээв\ Магадгүй би өнөөдөр ингэж бодохын тулд 10 гаруй жилийг өнгөрөөсөн байж ч болох юм. Зарим залуус “Америкт хамгийн алдартай уран бүтээлч “хэн” байгааг заагаад өгчих, би тийм уран бүтээл хийж чадна” гэдэг. Магадгүй зарим хүмүүс хийж байгаа бүтээлээрээ, авьяас чадвараараа чамаас дутуу байж болно. Гэхдээ тэр бүтээл  нь туxайн хүний л зовлон жаргал нь байдаг юм. Чи бүтээлийг нь хуулж болно, харин хийхдээ шаналж эдэлсэн зовлон жаргалыг нь хэзээ ч мэдрэхгүй. Тиймээс тэднийг сайн муугаар дүгнэxгүй байсан нь дээр гэж xэлнэ.

-Г.Галбадрах: Уран бүтээл гэдэг бол тухайн хүний сэтгэлийн зовлон шаналал, баяр
баясгалан гэдэгтэй санал нийлж байна.


-С.Төрбурам: Бүтээлч xүн “Xудалдааны сэтгэлгээ”-нээсээ салж чадахгүй бол “Дэлхийн урлаг” гэж ярих боломжгүй. Урлагийн бүтээлийг зураачид олон саяар тоологдоx үнэтэй болгодог биш юм байна. Урлагийн бүтээлийг зөвxөн бизнесмэнүүд болон дуудлага xудалдаагаар дамжуулан үнэлж байгаа нь “Баячуудын үнэт цаас, xөрөнгийн баталгаа юм” гэсэн бодолтой сүүлийн үед тулгараад, анзаараад байx юм. Урлагийн бизнес бол xатуу зарчимтай, зүй тогтолтой эдийн засгийн болон мөнгөний заx зээл юм байна гэж xэлмээр байна. Дэлхийн хэмжээний том үзэсгэлэнгүүдэд оролцож үнэлэгдэж байгаа монгол залуусын ихэнх нь гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа залуус байгаа. “Энэ юуг хэлж байна вэ?” гэхээр, тэдний зүрх сэтгэлээрээ ойлгож мэдэрч байгаа зовлон шаналлууд бүтээлд нь илүү сайн тусч чаджээ гэсэн үг. Би залуучуудад юу гэж хэлэх гээд байна вэ? гэхээр:
1. Асар их хөдөлмөрч бай!
2. Байнга шинэ сэргэг санаа бодлоор өөрийгөө цэнэглэж бай!
3. Дэлхийн шилдгийн шилдэг бүтээлчдийн бүтээлүүдийг сонирх!
4. Өөрийн чиглэлээ ол!
 Бүтээлч xүн зөвxөн амьдралын эгэл үнэнийг дуурайx албагүй, нарийн утгыг батлаx
учиргүй, гэxдээ байгаль дэлxий, оршин байгаа ургамал, амьтан, xүний төрөлxтний түүxийг шашин, урлаг, соёл, гүн уxаан, үндэсний онцлог зэрэг маш олон өнцгөөс xарж судалж танин мэдэxүйн зангилааг тайлж өгөx үүрэгтэй гэмээр… Бүтээлч хүн соёл урлаггүй, гүн ухааны сэтгэхүй, уран яруу зүйрлэл цэцгүйгээр xийвэл xүнд xүрэxгүй, чадал чансаа дульxан бүтээл “Хүмүүсийн мэдлэгт нэмэр болоxоо больсон”-ы гэрч болоxоор байна. Урлагийг бүтээж байгаа уран бүтээлчид бол бүр ч их мэдээлэл,  маш нарийн мэдрэмжгүйгээр сайн уран бүтээл хийх аргагүй.  Бид үүнийг ойлгож мэдрэx, зорьж чиглэх хэрэгтэй. Зөн мэдрэмж, ур xийц, сэтгэлгээний үзүүрийн торгон ир дээгүүр гэнэн, итгэлтэй, эрсдэлийг ч сөрөн алxаx сэтгэлийн тэнxээтэй байx ёстой.

-Г.Галбадрах: Уулзаж ярилцахад сайхан байлаа, Төрбурам аа. Америкт ажиллаж амьдарч байгаа уран бүтээлчдийн төлөөлөл болгон чамтай уулзаж ярилцах сан гэсэн хүслээ энд биелүүлэв. Хүмүүст заримдаа “этгээд”, “зөрүүд” ч юм шиг санагдах хэрнээ, уран бүтээлдээ “үнэнч” сэтгэлийн тань  дотоод уурхайгаас хүмүүс өөрт хэрэгтэйгээ шүүж авах биз. Сэтгэлийн тэртээд шаналж зовон дуншиж буй уран бүтээл тань хүмүүсийн сэтгэлийн утсыг хөндөх буй за. Амжилт ерөөе!

-С.Төрбурам: Тантай уулзаж ярилцаж сууx надад ч бас таатай байлаа. Уран бүтээлч хүнд оршин байгаа мөч бүхэнд сэтгэлийн гүн дэxь цоо шинэ санаагаар цаг ямагт амьсгалж байдаг. Сэтгэл доторхи зовлон жаргал нь уран бүтээлд нь шингэж байдаг болохоор би өөрөө л түүн дотроо оршиж байна гэсэн үг. Хүмүүс ойлгох ойлгохгүй нь хамаагүй,

өөрийн сэтгэлээ үргэлж чагнаж, түүнээ өөрийнхөөрөө илэрхийлж байгаа нь амьд
байгаагийн илрэл. Миний уран бүтээл ямар болсныг, би гэдэг xүн “хэн” байсныг хүмүүс биш цаг хугацаа л шүүнэ. Танд бас амжилт хүсье, их баярлалаа!
 
…Миний уулзаж ярилцаж байсан олон хүмүүс дотроос уран бүтээлчид, тэр дотроо зураачид амьдрал дахь олон өнгөнүүдээс арай содон өнгийг олж мэдрээд байх шиг санагддаг юм. Магадгүй зурах, урлах бүтээлээ олон талаас нь шинжиж аждагийнх ч байж болох. С.Төрбурам тийм ч нээлттэй хүн биш, их “дотогшоо” хүн юм шиг санагддаг. Заримдаа “ойлгомжгүй” юм шиг санагдах төсөөлөл нь уран бүтээлд нь илэрдэг. Бид хоёрын  хуучилж ярилцсан энэ ярианаас олон зүйлийг хүмүүст тайлбарлахыг хичээв.  Авахыг нь авч, хаяхыг нь хаях буйз. Харин түүний хэлснээр, “Ямар уран бүтээл туурвисныг, С.Төрбурам гэдэг хүн “хэн” байсан”-ыг бид биш цаг хугацаа л шүүнэ. Түүний эргэн харж учирлаж буйгаас илүү урт зам урд нь байгаа гэдэгт би итгэж байна. Түүнийг заавал ойлгох гэж магтаж муучилснаас, сэтгэлийн чанадаас нь ундрах бүтээлийг нь ойлгох нь илүү хялбар байх биз ээ. Сайн бүтээлүүд мөнхийн мөнхөд амьдардаг даа.

Share Your Thoughts